2000-vandinn - hefur hann áhrif á þig?

SAGT er að tölvan sé merkasta uppfinning mannkyns síðan raforkan var beisluð. Núna, nokkrum áratugum eftir að tölvan kom fram á sjónarsviðið, spyrja menn sig að því hvernig í ósköpunum þeir hafi getað án hennar verið. Tímaritið, sem þú ert að lesa, er unnið í tölvum. Tölvur geta geymt upplýsingar sem hægt er að kalla fram á augabragði. Tölvur eru stórkostlegar! Þær eru frábærar! Hvernig myndi heimurinn bjarga sér án þeirra?

Í hinum tæknivæddu samfélögum heims hafa tölvur einhver áhrif á fólk á nálega öllum sviðum lífsins. Þú færð ekki eftirlaun, örorkubætur, tryggingagreiðslur né skattaafslátt án þess að tölvur komi við sögu. Ef þú ert launþegi eru launin þín trúlega reiknuð út í tölvu. Tölvur halda utan um innborganir á bankareikninga og reikna út innlánsvexti. Þær stýra alls kyns tækjum á heimilum fólks, svo sem örbylgjuofnum og þvottavélum. Þær auðvelda læknum og starfsfólki spítala að sjúkdómsgreina fólk — og bjarga mannslífum. Tölvur eru notaðar við veðurathuganir og til að fylgjast með flugvélum svo að þær rekist ekki saman í lofti.

Hversu snjallar eru þær?

Tölvur eru þó aldrei snjallari en mennirnir sem forrita þær. Tölva leysir viðfangsefni eins og hún er forrituð til. Hún hefur enga heilbrigða skynsemi. Þegar hún gerir villu ber það einfaldlega vitni um ófullkomleika mannanna sem forrituðu hana. Þegar útkoman er rétt er það manninum að þakka. Tölvan er kannski fljótari að vinna verkið en maðurinn, en hún getur ekki ráðið fram úr viðfangsefni nema maðurinn hafi látið henni í té réttu aðferðina til þess.

Menn voru ekki sérstaklega framsýnir þegar tölvuforritun hófst að marki á sjötta og sjöunda áratugnum. Tölvuminnið var dýrt í þá daga svo að forritarar reyndu að spara minnisrými. Hver stafur og hver tala tekur ákveðið pláss. Þess vegna voru forritarar hér áður fyrr vanir að klippa fyrstu tvo stafina framan af ártölum til að spara minnispláss. Ártalið 1965 var stytt í „65,“ 1985 í „85,“ 1999 í „99“ og svo framvegis. Það var hægðarleikur að bæta „19“ framan við „85“ til að fá ártalið 1985 þegar dagsetningar voru prentaðar út. Milljónir tölvuforrita hafa verið skrifaðar síðastliðna áratugi þar sem þessi stytting var notuð. Það hvarflaði tæpast að forriturum að þessi saklausa stytting hefði alvarlegar afleiðingar, því að þeim datt ekki í hug að forritin þeirra yrðu enn í notkun um aldamótin. En það er öðru nær því að enn er í notkun fjöldi forrita, sem nota tveggja stafa ártal, og þar er ártalið 2000 geymt sem „00.“

En sumar tölvur túlka „00“ sem árið 1900! Hugsaðu þér ruglinginn sem verður í tölvuforritinu þegar tölvan reiknar vexti og afborganir af fimm ára láni, sem tekið er árið 1999, og á að greiðast upp árið 1904! Í öðrum tilvikum eiga forrit, sem nota dagsetningar við útreikninga, eftir að gefa villuboð og hætta vinnslu eða frjósa algerlega í verstu tilfellum.

„Enda þótt örtölvukubburinn hafi valdið iðnbyltingu sem jafnast á við uppgötvun rafmagnsins hefur hann líka gert okkur varnarlausari en höfundar hans gátu ímyndað sér,“ sagði dagblaðið Toronto Star og bætti við: „Út um allan heim eru í notkun tölvukerfi og örtölvukubbar sem geta ekki gert greinarmun á árinu 1900 og árinu 2000. Ef þessi kerfi eru ekki leituð uppi og þeim breytt gæti það valdið öngþveiti um allan heim.“

Spár sumra sérfræðinga

„Allir eru að reyna að geta sér til um hve alvarlegt ástandið verði, þeirra á meðal ég,“ segir bandarískur öldungadeildarþingmaður. „Og enginn uppgötvar það fyrr en á nýársdag árið 2000 eða einni til tveim vikum síðar.“ „Það er reyndar nokkur ástæða til að ætla . . . að ýmislegt gerist sem verður afar erfitt fyrir efnahagslífið og afar erfitt fyrir almenning,“ segir einn af aðstoðarmönnum Bandaríkjaforseta.

Talsmaður bandarísku leyniþjónustunnar, CIA, segir: „Við höfum áhyggjur af því að fjarskipti, bankastarfsemi og dreifikerfi orkuvera geti farið úr skorðum.“ Ef marka má fregnir víða að úr heiminum hefur komið til vandræða sums staðar þar sem tölvur þurftu að vinna með dagsetningar sem náðu til ársins 2000 eða fram yfir.

Tímaritið U.S.News & World Report bendir á að „sérfræðingar spái verulegum erfiðleikum innan heilbrigðisþjónustunnar því að innheimtukerfi spítala, tryggingaskrár og sjúkratryggingar . . . séu berskjölduð. Einnig er hætta á að lækningatæki bili, þeirra á meðal sívakar. Þá má búast við rafmagnstruflunum hér og þar af því að margar rafveitur hafa verið seinar að taka við sér.“ Kanadískt dagblað endurómar þennan sama ótta: „Sjúkrahús og lækningatæki byggjast öll á hinum allsráðandi örtölvukubb, þannig að tölvubilun gæti kostað mannslíf.“ „Starfsemi okkar er þess eðlis að afleiðingarnar geta orðið hinar alvarlegustu,“ sagði spítalastjóri í mæðutón. „Í öðrum atvinnugreinum er óvíða um líf eða dauða að tefla.“

Svartsýnustu menn í tölvuiðnaðinum spá hruni á verðbréfamörkuðum og uppnámi hjá smáfyrirtækjum. Þeir búast við að óttaslegið fólk hópist í bankana og taki unnvörpum út sparifé sitt. Aðstoðarvarnarmálaráðherra Bandaríkjanna líkti 2000-vandanum við veðurfyrirbærið El Niño og sagði: „Ég skal viðurkenna fyrstur manna að við megum búast við ýmsum óþægilegum uppákomum.“

Forseti Bandaríska verslunarráðsins segir að það muni hafa „hrikalegar afleiðingar fyrir viðskiptalíf Rússlands ef tölvurnar verða ekki lagaðar fyrir 1. janúar árið 2000.“ Reuters-fréttastofan segir að þýsk fyrirtæki fljóti sofandi að feigðarósi og búast megi við glundroða um gervalla Evrópu þegar tölvukerfin hrynja um aldamótin. Rannsóknarforstjóri bendir á að hið sama megi segja um Austurríki, Sviss, Spán, Frakkland og Ítalíu.

Dagblaðið Bangkok Post vekur athygli á tölvuvandanum í Taílandi: „Upplýsingaþjónusta Sameinuðu þjóðanna segir að tvíþættur vandi blasi við hagstofum í landinu um árþúsundamótin: að koma í veg fyrir 2000-vandann í tölvukerfunum og búa sig undir nýtt manntal.“ Sams konar vandi blasir við í Ástralíu, Englandi, Hong Kong, Írlandi, Japan, Kína og Nýja Sjálandi. Vandamálið er alþjóðlegt og kallar á skjóta lausn.

Kostnaðurinn er geigvænlegur

Sumir sérfræðingar telja að það verði óhemjukostnaðarsamt að komast fyrir 2000-vandann. Samkvæmt einu mati er til dæmis talið að það muni kosta jafnvirði um 330 milljarða íslenskra króna að kemba tölvubúnað bandarísku alríkisstjórnarinnar, og er þá allt annað ótalið. Sérfræðingahópur telur nær lagi að það muni kosta 2100 milljarða að taka tölvubúnað alríkisstjórnarinnar í gegn. Hver skyldi þá vera áætlaður kostnaður fyrir allan heiminn? Dagblaðið New York Post telur að lagfæringar á hugbúnaði muni kosta 42 billjónir íslenskra króna og að 70 billjónir fari í óhjákvæmilegan málarekstur þegar sumar af lagfæringunum mistakast. Annar hópur sérfræðinga telur að kostnaðurinn af viðgerðum, málaferlum og töpuðum viðskiptum geti orðið allt að 280 billjónir. Dagblaðið New York Post segir að „2000-vandinn ætli að verða dýrasta vandamál mannkynssögunnar.“ Annað dagblað talar um að hann kunni að vera „umfangsmesta, áhættumesta og dýrasta verkefni sem mannkynið hefur staðið frammi fyrir.“

Skoðanir eru breytilegar

Hvaða áhrif á 2000-vandinn eftir að hafa á almenning? Þau verða eflaust breytileg eftir búsetu og þeirri áherslu sem fyrirtæki og stofnanir leggja á að leysa vandann, en í hnotskurn geta þau spannað allan kvarðann frá því að vera engin eða örlítið pirrandi upp í stórkostlega erfiðleika, einkum fyrstu vikurnar eftir aldamót. Ef eitthvað sérstakt veldur þér áhyggjum í því sambandi, svo sem sérhæfður lækningabúnaður sem þú þarft að nota, þá skaltu hafa samband við fyrirtækið eða stofnunina, sem þú sækir þjónustu til, og kanna hvaða áhrif árið 2000 kunni að hafa á búnaðinn eða þjónustuna.

Menn hafa verið ósparir á síðustu árum að lýsa skoðun sinni á aldamótavandanum. Sumir segja að vandinn sé geigvænlegur en aðrir halda því fram að hann sé stórlega ýktur. Sumir segja að bankastarfsemi fari öll úr skorðum en sérfræðingar bankanna halda því fram að flest vandamálin verði leyst fyrir árið 2000. „Enginn trúir því að símakerfin eigi eftir að hrynja eins og þau leggja sig,“ er haft eftir yfirmanni fjarskiptanefndar bandarísku alríkisstjórnarinnar. Hann viðurkennir þó að einhverjar símatruflanir verði um aldamótin, en segir að þær muni einungis valda minni háttar óþægindum en ekki stórkostlegum vandræðum. Fjöldi fyrirtækja vinnur nú að tilraunum til að kanna hvaða áhrif aldamótin eigi eftir að hafa á tölvukerfi. Þannig má eflaust fyrirbyggja mörg vandamál. En tíminn einn leiðir í ljós hve alvarlegur 2000-vandinn verður í reynd.