HECHOS DE APÓSTOLES

1 Pe kárta tenonderã askrivi vaʼekuépe, amombeʼu kuri ndéve Teófilo entéro mbaʼe Jesús ojapo ha omboʼe vaʼekue+ 2 ojegueraha jeyha día peve chupe yvágape.+ Haʼe oho yvágape heʼi rire espíritu sánto rupive umi mbaʼe ojapo vaʼerã umi apóstol haʼe oiporavo vaʼekue.+ 3 Jesús heta ohasa asy rire omano meve, ojechauka chupekuéra heta vése 40 día aja, péicha haʼekuéra oikuaa porã haʼe oikoveha,+ ha haʼe oñeʼẽ chupekuéra Ñandejára Rréinore.+ 4 Ha oñerreuni aja hendivekuéra, omanda chupekuéra: “Ani peho Jerusaléngui,+ pesegínte pehaʼarõ pe Túa opromete vaʼekue,+ upe mbaʼe rehe che añeʼẽma voi kuri peẽme. 5 Pórke Juan añetehápe oporovautisa vaʼekue ýpe, peẽ katu koʼẽrõite pejevautisáta espíritu sántope”.+

6 Upéi haʼekuéra oñembyaty jeýrõ guare, oporandu Jesúspe: “Ore Ruvicha, ¿nde piko remoĩ jey hína ko tiémpope Ñandejára goviérno Israélpe?”.+ 7 Haʼe heʼi chupekuéra: “Pe Túa yvagapegua añoite oreko pe autorida heʼi hag̃ua mbaʼe tiémpopepa oikóta umi mbaʼe, ha peẽ natekotevẽi peikuaa mbaʼe tiémpopepa oikóta umi mbaʼe.+ 8 Péro oñemeʼẽta peẽme podér pe espíritu sánto ou vove pende ári,+ ha oikóta pendehegui che testígo+ Jerusalénpe,+ oparupiete Judéape, Samáriape+ ha umi lugár mombyryvehápe jepe ko yvy ape ári”.+ 9 Heʼipa rire koʼã mbaʼe, haʼekuéra omaña aja gueteri hese, Ñandejára ohupi chupe yvága gotyo, ha peteĩ arai omoʼã chupe, ha ndaikatuvéima ohecha chupe hikuái.+ 10 Haʼekuéra ojesareko yvágare haʼe oho aja, ha peichaháguinte mokõi kuimbaʼe ijao morotĩva+ ojaparese ijykerekuéra, 11 ha heʼi: “Kuimbaʼekuéra Galileagua, ¿mbaʼére piko peñemboʼy pemaña hína yvágare? Jesús, pe oĩ vaʼekue pende apytépe ningo ojehupíma yvágape. Haʼe ou jeýta upe peẽ pehecha hagueichaite chupe oho yvágape”.

12 Upémarõ haʼekuéra oho jey Jerusalénpe+ pe Sérro Olivotýgui, ko montáña ningo ag̃uieténte oĩ Jerusaléngui, opyta 1 kilómetrorupi* upégui. 13 Haʼekuéra og̃uahẽvo, ojupi pe koty yvateguápe, upépe opyta hína kuri hikuái. Upépe oĩ Pedro, Juan, Santiago, Andrés, Felipe, Tomás, Bartolomé, Mateo, Santiago haʼéva Alfeo raʼy, Simón pe ikyreʼỹetéva ha Judas haʼéva Santiago raʼy.+ 14 Haʼekuéra oñemoĩ peteĩ ñeʼẽme ha osegi oñemboʼe meme hikuái oñondivepa, oĩ avei hendivekuéra unos kuánto kuña,+ ha María haʼéva Jesús sy, ha iñermanokuéra.+

15 Umi díape Pedro opuʼã umi ermanokuéra apytépe (umi hénte oñembyatýva oĩ 120 rupi) ha heʼi chupekuéra: 16 “Ermanokuéra, tekotevẽ kuri oñekumpli David heʼi vaʼekue espíritu sánto rupive. Haʼe oñeʼẽ vaʼekue Judas+ rehe, pe ogia vaʼekue umi soldádope ojagarra hag̃ua Jesúspe.+ 17 Judas ningo oĩ vaʼekue ñande grúpope+ ha chupe ojeporavo vaʼekue oservi hag̃ua ñanendive. 18 (Ko kuimbaʼe ojogua vaʼekue peteĩ ñu, pe inhustísia ojapo vaʼekue repykuére,+ ha hoʼávo ovakão, oñembojaʼo mbytetépe* ha hyekuesẽmbaite.+ 19 Enterove umi hénte oikóva Jerusalénpe oikuaa upe oiko vaʼekue, upévare pe ñu oñembohéra iñidiomakuérape Akéldama, heʼiséva ‘Tuguy Ñu’). 20 Pórke pe lívro de Sálmope ojeskrivíma vaʼekue: ‘Hóga topyta rei, ha ani avave oiko pype’.+ Ha avei: ‘Ótro topyta ilugárpe ojapo hag̃ua itraváho’.*+ 21 Upévare tekotevẽ jaiporavo peteĩ kuimbaʼe, peteĩ ñanemoirũ vaʼekue ñande Ruvicha Jesús oĩrõ guare ñande apytépe, 22 Juan ovautisaha día guive Jesúspe,+ Ñandejára ogueraha jeyha día peve chupe ñande apytégui yvágape.+ Ko kuimbaʼe testígo vaʼerã avei ñandéicha Jesúspe oñemoingove jey hague”.+

23 Upémarõ heʼi hikuái mokõi téra: José, hérava Barsabás ha oñehenóiva avei Justo, ha Matías. 24 Upéi oñemboʼe hikuái péicha: “Ñandejára Jehová,* nde ningo reikuaa mbaʼépa oĩ enterove pyʼapýpe,+ ehechaukamína oréve mávapepa reiporavo koʼã mokõi apytégui, 25 ikatu hag̃uáicha oiko chugui apóstol ha ojapo pe tembiapo Judas oheja vaʼekue oho hag̃ua tape vaíre”.+ 26 Upéi ojapo hikuái sortéo oikuaa hag̃ua mávapepa oiporavo Ñandejára,+ ha osẽ Matías. Upe guive oñekonta chupe apóstolramo* umi ótro 11 apóstol ndive.

2 Upéi, ojejapoha díape pe Fiésta del Pentekostés,*+ enterove umi disípulo oñembyaty peteĩ lugárpe. 2 Upeichaháguinte oñehendu peteĩ tyapu guasu yvágagui, ku yvytu atã oipejurõguáicha, ha ojagarrapa pe óga oguapyhápe hikuái.+ 3 Ha ohecha hikuái peteĩ mbaʼe ojoguáva tatarendýpe,* ha oñepyrũva isarambi ha oguejy káda uno akã ári. 4 Ha enterove henyhẽ espíritu sántogui,+ ha oñepyrũ oñeʼẽ hikuái diferénte idiómape, pe espíritu sánto ombokatupyryháicha chupekuéra oñeʼẽ hag̃ua.+

5 Upe tiémpope oĩ vaʼekue Jerusalénpe umi judío oadoráva Ñandejárape, oúva entéro nasión oĩvagui ko yvy ape ári.+ 6 Ha oikóvo pe tyapu, umi hénte oñembyaty ha oñesorprendepa, pórke káda uno ohendu umi disípulope oñeʼẽha chupekuéra iñidióma teépe. 7 Añetehápe ohecharamoiterei hikuái upe oikóva, ha heʼi: “Pemañamína, enterove koʼã oñeʼẽva ningo galileo+ memete, ¿ajépa? 8 ¿Mbaʼéicha rupi piko upéicharõ káda uno ñahendu chupekuéra oñeʼẽha ñane idióma teépe?* 9 Umi hénte oĩva koʼápe ningo ou Partia, Media,+ Elam,+ Mesopotamia, Judea, Capadocia, Ponto, Asia,*+ 10 Frigia, Panfilia, Egipto ha Líbiagui, opytáva Cirene ypýpe, ha umi oúva sapyʼami Rómagui. Enterove koʼãva ningo judío ha umi oikéva judío rrelihiónpe.*+ 11 Oĩ avei umi cretense ha árabe. Ha enterove ñahendu chupekuéra omombeʼuha ñane idiomaitépe umi mbaʼe ijojahaʼỹva Ñandejára ojapo vaʼekue”. 12 Añetehápe enterovénte ijurujái opytávo ha heʼi joa ojupe: “¿Mbaʼe piko la oikóva?”. 13 Oĩ katu oñembohorýva hesekuéra ha heʼi: “¡Koʼãva ningo okaʼupa!”.

14 Upérõ Pedro oñemboʼy umi 11 apóstol+ ndive, ha oñeʼẽ hatã ha heʼi umi héntepe: “Kuimbaʼekuéra Judeagua ha enterove peikóva Jerusalénpe, pejapysaka porãke koʼã mbaʼe haʼétavare ha peikuaa porãke ko mbaʼe. 15 Peẽ ningo peimoʼã koʼãva okaʼuha, péro ndaupéichai hína, pórke las 9 de la mañána* ramo ningo koʼág̃a. 16 Upéva rangue oñekumpli hína hesekuéra proféta Joel heʼi vaʼekue. Haʼe heʼi: 17 ‘“Umi ára pahápe”, heʼi Ñandejára, “ameʼẽta* peteĩ párte che espíritugui entéro persónape, ha pende raʼy ha pende rajykuéra oprofetisáta, umi mitãrusukuéra ohecháta umi visión ha umi ijedáva ohecháta umi suéño.+ 18 Ha umi díape ameʼẽta* peteĩ párte che espíritugui che esklávo ha che esklavakuérape jepe, ha oprofetisáta hikuái.+ 19 Ha ahechaukáta pe yvágare heta mbaʼe ijojahaʼỹva ha umi señál* ko yvy ape ári: tuguy, tata ha tatatĩ guasu. 20 Og̃uahẽ mboyve pe Jehová* ára tuichaite ha ijojahaʼỹva, pe kuarahy iñypytũta ha pe jasy pytãta tuguýicha. 21 Ha entéro ojeroviáva Jehová* rérare ojesalváta”’.+

22 Kuimbaʼekuéra Israelgua, pehendu koʼã mbaʼe: Ñandejára ohechauka porã vaʼekue haʼe ombou hague Jesús pe Nazarénope ojapóvo haʼe rupive pende apytépe+ umi mbaʼe ipoderósova, milágro ha umi mbaʼe ijojahaʼỹva. Ha peẽ peikuaa porã koʼã mbaʼe. 23 Ko kuimbaʼépe peẽ pejagarra ha pentrega umi tekove añáme oklava hag̃ua chupe yvyráre ha ojuka.+ Ñandejára odesidíma kuri oikotaha ko mbaʼe,+ ha oikuaáma voi oikotaha upéva Jesús rehe. 24 Péro Ñandejára oguenohẽ Jesúspe ñemanógui* omoingove jeývo chupe,+ pe ñemano ndorekóigui podér oreko hag̃ua chupe ipoguýpe.+ 25 David heʼi voi hese: ‘Che siémpre areko Jehovápe* che renondépe,* haʼe oĩ che deréchape ha upéicha rupi núnka nañekevrantamoʼãi. 26 Upévare chepyʼarory ha añeʼẽta vyʼapópe. Aikove aja arekóta esperánsa, 27 pórke nde ndacherejamoʼãi* pe Sepultúrape,* ha nde nderehejamoʼãi pe iñeʼẽrendúva ipyʼaite guive retekue oñembyai.+ 28 Nde reikuaauka chéve umi tape oporogueraháva jeikovépe, nde chemyenyhẽta vyʼágui ne renondépe’.*+

29 Ermanokuéra, pehejamína tañeʼẽ peẽme kyhyjeʼỹre ñande ru ypykue David rehe, haʼe ningo omano ha oñeñotỹ vaʼekue,+ ha isepultúra oĩ gueteri koʼápe koʼag̃aite peve. 30 David ningo proféta vaʼekue ha oikuaa avei Ñandejára ohura hague chupe omoĩtaha itrónope peteĩ ifamiliarépe.+ 31 Upévare David oikuaáma vaʼekue voi Crístope oñemoingove jeytaha ha omombeʼu upéva. Haʼe heʼi Ñandejára ndohejamoʼãiha Crístope pe Sepultúrape* ha hete noñembyaimoʼãiha.+ 32 Ñandejára omoingove jey Jesúspe ha enterove ore rohecha kuri upéva.+ 33 Upévare, Jesús ojupi rupi yvágape ha oguapy Ñandejára deréchape,+ ha Itúa omeʼẽ rupi chupe pe espíritu sánto oñepromete vaʼekue,+ haʼe omeʼẽ* oréve upe peẽ pehecha ha pehendúva hína. 34 Pórke David ndojupíri vaʼekue yvágape, péro haʼe voi heʼi vaʼekue: ‘Jehová* heʼi che Ruvichápe: “Eguapy che deréchape 35 amoĩ meve nde py guýpe entéro umi ne enemígope”’.+ 36 Upévare peikuaa porãke enterove peẽ Israel rogaygua, Ñandejára omoĩ hague Governánte+ ha Crístoramo ko Jesús peẽ pejuka vaʼekuépe peteĩ yvyráre”.+

37 Haʼekuéra ohendúvo koʼã mbaʼe, oñembyasy ha oñeñandu vaieterei, ha oporandu Pedro ha umi ótro apóstolpe: “Ore ermanokuéra, ¿mbaʼe piko rojapo vaʼerã?”. 38 Pedro heʼi chupekuéra: “Peñarrepenti+ ha pejevautisa+ káda uno Jesucristo rérape, ikatu hag̃uáicha oñeperdona peẽme pende pekádo,+ ha oñemeʼẽta peẽme rregáloramo espíritu sánto. 39 Pórke Ñandejára opromete+ vaʼekue peẽme ha pende raʼykuérape omeʼẽtaha espíritu sánto, avei entéro umi oĩvape mombyry, enterove umi oiporavo vaʼekuépe Ñandejára Jehová”.*+ 40 Ha Pedro heʼi hetave mbaʼe omombeʼupaite hag̃ua chupekuéra umi notísia porã, ha omeʼẽ chupekuéra ko konsého heʼívo: “Pejei ko henerasión añágui ani hag̃ua peñehundi hendivekuéra”.+ 41 Ha péicha ojevautisa umi ipyʼaite guive ogueroviáva Pedro heʼi vaʼekue,+ ha upe díape 3.000 persónarupi* omoirũ umi disípulope.+ 42 Haʼekuéra osegi oaprende umi apóstol omboʼéva, ohasa hikuái tiémpo oñondive,* okaru hikuái oñondive+ ha oñemboʼe.+

43 Umi apóstol ojapo heta señál ha milágro, ha enterove* ohecháva umi mbaʼe okyhyje ha orrespeta Ñandejárape.+ 44 Ha entéro umi ojerovia ramóva oñembyaty oñondivepa ha okomparti entéro mbaʼe oguerekóva. 45 Ha ovende hikuái umi mbaʼe orekóva+ ha ijyvy, ha hepykue orreparti enterovépe, asegún pe oikotevẽva káda uno.+ 46 Ha káda día oñembyaty hikuái pe témplope oñondivepa. Avei oho okaru hikuái diferénte ógape ha okomparti hembiʼu oñondive vyʼápe ha ipyʼaite guive, 47 ha omombaʼeguasu hikuái Ñandejárape. Avei enterove umi hénte oguerohory chupekuéra. Upéicha avei, káda día Jehová* osegi ogueru umi héntepe omoirũ hag̃ua chupekuéra, umíva hína umi ojesalváva.+

3 Pedro ha Juan oarriva hína kuri ohóvo pe témplope pe ñemboʼe órape, kaʼaru las 3 rupi.* 2 Ha upe jave peteĩ kuimbaʼe ikarẽvape onase guive ojegueraha pe témplo rokẽ ypýpe, oĩháme pe okẽ hérava Okẽ Porã. Upépe omoĩ jepi chupe hikuái káda día ojerure hag̃ua pláta umi oikévape pe témplope. 3 Haʼe ohechávo Pedro ha Juan oiketaha hína pe témplope, oñepyrũ ojerure avei chupekuéra pláta. 4 Péro Pedro ha Juan katu omaña porã pe kuimbaʼére, ha Pedro heʼi chupe: “Emaʼẽmi orerehe”. 5 Upémarõ haʼe omaña porã hesekuéra oimoʼãgui omeʼẽtaha chupe hikuái álgo. 6 Pedro katu heʼi chupe: “Ndarekói pláta ni óro, péro pe arekóva ameʼẽta ndéve: ¡Jesucristo pe Nazareno rérape haʼe ndéve, eguata!”.+ 7 Heʼívo upéva Pedro ojagarra chupe ipo deréchagui ha omopuʼã chupe.+ Upepete imbarete pe kuimbaʼe retyma ha ipy,+ 8 ha opo opuʼã,+ oñepyrũ oguata ha oike hendivekuéra pe témplope. Haʼe oguata, opopo ha omombaʼeguasu ohóvo Ñandejárape. 9 Ha entéro umi hénte ohecha chupe oguataha ha omombaʼeguasuha ohóvo Ñandejárape. 10 Haʼekuéra opillávo haʼeha pe kuimbaʼe oguapýva jepi ojerure pláta pe témplope, oĩháme pe okẽ hérava Okẽ Porã,+ enterovénte opyta ijurujái ha ohecharamoiterei upe oikóva hese.

11 Pe kuimbaʼe oñakarama aja gueteri Pedro ha Juánre, enterove umi hénte odipara oho hendapekuéra pe lugár héravape Salomón Korredór Itechopáva.+ Umi hénte ningo oñesorprendeterei upe oiko vaʼekuére. 12 Ohechávo upéva, Pedro heʼi chupekuéra: “Kuimbaʼekuéra Israelgua, ¿mbaʼére piko pehecharamoiterei ko mbaʼe? ¿Mbaʼére piko pemaʼẽ porã orerehe ku romboguataramoguáicha ko kuimbaʼépe ore podér rupive, térã romombaʼeguasu haguére Ñandejárape ore pyʼaite guive? 13 Abrahán, Isaac ha Jacob Jára,+ umi ñande tuakuéra ypykue Jára ombotuicha vaʼekue Isiérvo+ Jesúspe.+ Chupe ningo peẽ pentrega+ vaʼekue ojejuka hag̃ua ha perrechasa chupe Pilato renondépe, haʼe odesidíramo jepe opoitaha chugui. 14 Upeichaite ningo, peẽ perrechasa upe kuimbaʼe Ñandejára oiporavo vaʼekuépe ha ihústovape, ha pejerure Pilátope opoi hag̃ua peteĩ asesínogui.+ 15 Ha pejuka pe Líder Prinsipál omeʼẽvape jeikove.+ Péro Ñandejára omopuʼã chupe umi omano vaʼekue apytégui ha ore rohecha vaʼekue upéva.+ 16 Ha Jesús réra rupive ha rojerovia rupi hérare, ko kuimbaʼe peẽ pehecha ha peikuaáva okueraite. Rojerovia rupi Jesús rehe, okueraite ko kuimbaʼe oĩva pene renondépe. 17 Ha koʼág̃a, che ermanokuéra, che aikuaa porã peẽ ndapeikuaáiguinte+ pejapo hague upéva, ha umi pene governánte upéichante avei.+ 18 Péro péicha Ñandejára okumpli umi mbaʼe heʼíma vaʼekue voi entéro umi proféta rupive, Cristo ohasa asytaha.+

19 Upévare, peñarrepentíke+ ha pejevy pende rape vaígui,+ ikatu hag̃uáicha Jehová* operdona pende pekádo+ ha penemombarete jey. 20 Ha ombou hag̃ua pe Cristo oiporavo vaʼekue peẽme g̃uarã, haʼéva hína Jesús. 21 Haʼe opyta vaʼerã yvágape og̃uahẽ meve pe tiémpo oñembopyahu jey* hag̃ua entéro mbaʼe, Ñandejára heʼi haguéicha umi iproféta ifiélva yma guare rupive. 22 Ha Moisés heʼi vaʼekue voi: ‘Pene ermanokuéra apytégui, Jehová* pende Jára omeʼẽta peẽme peteĩ proféta cheichagua.+ Ha pehendu vaʼerã entéro mbaʼe heʼíva peẽme.+ 23 Añetehápe, Ñandejára ohundíta oimeraẽ* nohendúivape ko Profétape’.+ 24 Enterovete umi proféta, Samuel tiémpo guive oñeʼẽ vaʼekue Cristo rehe.*+ 25 Peẽ hína umi proféta raʼy, ha umi oñevenefisiáva pe kompromíso Ñandejára ojapo vaʼekuégui pende tuakuéra ypykuéndi,+ heʼírõ guare Abrahánpe: ‘Ne familiare* rupive avendesíta entéro família oĩva pe yvy ape ári’.+ 26 Ñandejára onombra rire Isiérvope, ombou raẽ peẽme+ ikatu hag̃uáicha penevendesi ha penepytyvõ káda únope peheja hag̃ua pene rembiapo vaikue”.

4 Pedro ha Juan oñeʼẽ aja gueteri umi héntepe, og̃uahẽ hendapekuéra umi saserdóte, umi saduseokuéra+ ha pe kapitán templopegua. 2 Haʼekuéra ipochy oúvo pórke umi apóstol omboʼe umi héntepe, ha omombeʼu rupi enterovépe Jesúspe oñemoingove jey hague umi omano vaʼekue apytégui.+ 3 Upémarõ ojagarra chupekuéra, ha kaʼaruetéma rupi oheja chupekuéra préso+ al ótro día peve. 4 Upéicharõ jepe, heta umi ohendúva umi mbaʼe heʼi vaʼekue hikuái oñepyrũ ojerovia, ha umíva oĩ 5.000 kuimbaʼérupi.+

5 Al ótro día oñembyaty Jerusalénpe umi igovernantekuéra, umi kuimbaʼe oporomoakãva,* ha mboʼehára leipegua,* 6 avei pe saserdóte prinsipál Anás,+ Caifás,+ Juan, Alejandro ha pe saserdóte prinsipál hentekuéra kompletoite. 7 Upéi ogueru hikuái Pedro ha Juánpe ha omoñemboʼy henondepekuéra, ha oñepyrũ oporandu chupekuéra: “¿Máva piko omeʼẽ peẽme autorida pejapo hag̃ua koʼã mbaʼe?”. 8 Ha Pedro henyhẽva espíritu sántogui,+ heʼi chupekuéra:

“Peẽ governánte ha kuimbaʼe oporomoakãva, 9 ¿peẽ piko peporandu hína pe mbaʼe porã rojapo vaʼekuére ko kuimbaʼe oguataʼỹvare,+ ha mbaʼéicha rupípa haʼe okuera? 10 Upéicharõ peikuaáke ko mbaʼe peẽ ha enterove hénte Israelgua: ko kuimbaʼépe oñemonguera Jesucristo pe Nazareno rérape,+ haʼe rupive ko kuimbaʼe oñemboʼy hína pene renondépe ha hesãi. Ko Jesúspe peẽ pejuka vaʼekue peteĩ yvyráre,+ péro Ñandejára omopuʼã jey chupe umi omano vaʼekue apytégui.+ 11 Jesús hína ‘pe ita peẽ alvañíl pemboyke vaʼekue ndovaleiramoguáicha mbaʼeverã, ha chugui oiko pe ita prinsipál’.*+ 12 Avei peikuaáke ndaiporiha ótro ikatúva ñandesalva, ndaipórigui ótro téra+ ko yvy ape ári Ñandejára oiporavo vaʼekue yvyporakuéra apytégui ñandesalva hag̃ua”.+

13 Ohechávo mbaʼeichaitépa Pedro ha Juan ipyʼaguasu oñeʼẽ hag̃ua, ijurujaipa opytávo hikuái, oikuaágui koʼã kuimbaʼe ilápi mbykyha*+ ha avave nomombaʼeiha chupekuéra. Ha ohechakuaa avei haʼekuéra omoirũmi hague Jesúspe.+ 14 Ha ohechávo oñemboʼyha hendivekuéra pe kuimbaʼe okuera vaʼekue,+ haʼekuéra ndoikuaavéima mbaʼépa heʼíta.+ 15 Upémarõ omanda hikuái chupekuéra osẽ hag̃ua pe Sanedríngui, ha haʼekuéra opyta oñemongeta oñondive, 16 ha heʼi: “¿Mbaʼéiko la jajapótava koʼã kuimbaʼégui?+ Pórke enterove oikóva Jerusalénpe oikuaáma ojapo hague hikuái ko milágro tuichaitéva,+ ha ñande ndaikatúi ñanega upéva. 17 Péro ani hag̃ua ko mbaʼe ojekuaave ohóvo umi hénte apytépe, ñaamenasáta chupekuéra anivéma hag̃ua oñeʼẽ avavépe ko kuimbaʼe rérape”.+

18 Upéi ohenói ha omanda chupekuéra anive hag̃ua ni mbaʼevéicharõ oñeʼẽ ni oporomboʼe Jesús rérape. 19 Péro Pedro ha Juan heʼi chupekuéra: “Oiméramo peẽ pepensa oĩ porãha Ñandejárape g̃uarã rojapo peẽ pejéva rojapo rangue Ñandejára heʼíva, upéva peẽma peikuaáta. 20 Péro ore ndaikatúi roguerokirirĩ umi mbaʼe rohecha ha rohendu vaʼekue”.+ 21 Upémarõ oamenasa jey chupekuéra, ha opoi chuguikuéra ndojuhúigui mbaʼérepa okastigáta chupekuéra. Ha avei okyhyje hikuái umi héntegui,+ pórke enterove omombaʼeguasu Ñandejárape upe oiko vaʼekuére. 22 Pe kuimbaʼe oñemonguera vaʼekue ko milágro* rupive ningo orekóma mas de 40 áño.

23 Ojepoi rire chuguikuéra, oho hikuái umi ótro disípulo rendápe ha omombeʼu chupekuéra umi saserdóte prinsipál ha umi kuimbaʼe oporomoakãva heʼi vaʼekue. 24 Ohendu rire upéva, haʼekuéra oñemboʼe Ñandejárape oñondivepa ha heʼi:

“Ñandejára regovernáva opa mbaʼe, nde ningo rejapo vaʼekue yvága ha yvy, pe mar ha entéro mbaʼe oĩva pype.+ 25 Ha nde ningo espíritu sánto rupive rejevale vaʼekue nde siérvo David+ rehe, haʼéva ore túa ypykue, ere hag̃ua: ‘¿Mbaʼére piko umi nasión itarovapa, ha umi puévlo ojepyʼamongeta umi mbaʼe ndovaléivare mbaʼeverã? 26 Umi rréi ko yvy ape arigua ha umi governánte, ojeprepara ha oñomoirũmba opuʼã hag̃ua Jehová* ha Crístore, upe haʼe oiporavo vaʼekuére’.*+ 27 Añetehápe upeichaite voi oiko, pórke Herodes ha Poncio Pilato,+ avei umi hénte ótro nasiongua ha umi Israelgua oñembyatypa ko siudápe oñemoĩ hag̃ua nde siérvo Jesús rehe, pe Cristo reiporavo vaʼekuére.+ 28 Haʼekuéra oñembyaty ojapo hag̃ua upe nde reprofetisáma vaʼekue. Koʼã mbaʼe oiko nde podér rupive ha upe nde reipota* haguéicha.+ 29 Ha koʼág̃a Jehová,* ehendumína mbaʼéichapa oreamenasa hína hikuái. Upévare eipytyvõmína nde esklavokuérape osegi hag̃ua omombeʼu ne ñeʼẽ pyʼaguasúpe. 30 Ha esegíkena eipuru nde podér remonguera hag̃ua umi hasýva, ha ejapo milágro ha umi mbaʼe ijojahaʼỹva+ nde siérvo Jesús réra rupive,+ upe reiporavo vaʼekue”.

31 Ha ojerure asy rire hikuái* péicha Ñandejárape, oryrýi pe lugár oñembyatyha hikuái, ha enterovete voi henyhẽ espíritu sántogui,+ ha opredika pyʼaguasúpe Ñandejára ñeʼẽ.+

32 Ha kompletoite umi disípulo oñembyatýva oĩmba oñondive peteĩ ñeʼẽme,* ndoikói oñemohakateʼỹ umi mbaʼe orekóvare, síno okomparti oñondivepa entéro mbaʼe.+ 33 Ha tuicha podér reheve umi apóstol osegi omombeʼu ñande Ruvicha Jesúspe oñemoingove jey hague,+ ha Ñandejára tuicha ovendesi chupekuéra.* 34 Añetehápe, ndaipóri voi ijapytepekuéra ni peteĩ ohasáva nesesida,+ pórke enterove umi oguerekóva yvy térã óga ovende ha ogueru la hepykue. 35 Upéi haʼekuéra omeʼẽ umi apóstolpe,+ ha haʼekuéra orreparti ha omeʼẽ káda únope asegún pe oikotevẽva.+ 36 Upéicha rupi José, peteĩ levita Chipregua, chupe ningo umi apóstol ombohéra vaʼekue Bernabé,+ heʼiséva “peteĩ oporomokyreʼỹva”,* 37 ovende peteĩ ijyvy, ha hepykue ogueraha umi apóstolpe.+

5 Upéi, peteĩ karai hérava Ananías, hembireko Safira ndive ovende ijyvy, 2 péro haʼe oñemoĩ peteĩ ñeʼẽme hembirekóndi ha ñemihaitépe oipeʼa peteĩ párte pe yvy repykuégui imbaʼerã, ha pe hembýva katu ogueraha umi apóstolpe.+ 3 Upémarõ Pedro heʼi chupe: “Ananías, ¿mbaʼére piko reheja Satanás nembopyʼaguasu, ha ndejapu+ espíritu sántope+ ha reipeʼa ñemihaitépe peteĩ párte pe yvy repykuégui nembaʼerã? 4 ¿Ndahaʼéi voi piko nembaʼe raʼe pe yvy revende mboyve? Ha revende rire ningo ikatu kuri rejapo rejaposéva pe hepykuégui, ¿ajépa? ¿Mbaʼeichakue piko repensa raʼe rejapo ko mbaʼe vaiete? Nde ningo ndahaʼéi yvypórapente la ndejapúva, síno ndejapu Ñandejárape”. 5 Ananías ohendúvo upéva hoʼa omano. Ha enterove oikuaáva upe oiko vaʼekue okyhyjeterei opytávo. 6 Upémarõ umi mitãrusu opuʼã olia hetekue télape ha ogueraha oñotỹ.

7 Upéi, ohasa rire 3 órarupi, oike oúvo hembireko oikuaaʼỹre upe oiko vaʼekue. 8 Ha Pedro heʼi chupe: “Eremína chéve, ¿peẽ mokõi piko pevende raʼe pe yvy tánto rehe?”. Haʼe heʼi: “Upeichaite”. 9 Upémarõ Pedro heʼi: “¿Mbaʼére piko peẽ mokõi peñemoĩ peteĩ ñeʼẽme pembotavy hag̃ua Jehová* espíritupe? Napépe og̃uahẽma hína oúvo umi ogueraha vaʼekue oñotỹ ne ménape, ha ndevehaitéma ndegueraháta”. 10 Upepete Safira hoʼa omano Pedro renondépe. Umi mitãrusu oikévo otopáma hese omano, ha upémarõ ogueraha oñotỹ chupe iména ykére. 11 Upévare, kompletoite umi oĩva pe kongregasiónpe ha enterove ohendu vaʼekue koʼã mbaʼe okyhyjeterei opytávo.

12 Umi apóstol katu osegi ojapo heta milágro ha umi mbaʼe ijojahaʼỹva umi hénte apytépe,+ ha enterove oñembyaty pe lugár héravape Salomón Korredór Itechopáva.+ 13 Añetehápe ni peteĩ umi ótro hénte noñanimái omoirũ chupekuéra, péro enterovénte oñeʼẽ porã hesekuéra. 14 Upéicharõ jepe, hetaitereive ohóvo umi ojeroviáva ñande Ruvicháre, tahaʼe kuña ha kuimbaʼe.+ 15 Umi hénte oguenohẽ avei umi hasývape hupa ha kamílla reheve umi kálle prinsipálpe, ikatu hag̃uáicha ohasakuévo Pedro, ikuarahyʼãngue jepe ohupyty chupekuéra ha okuera.+ 16 Avei hetaiterei hénte ou umi siuda oĩvagui Jerusalén jerére, ogueru hikuái umi hasýva ha umi oñendemoniávape,* ha enterovetépe oñemonguera.

17 Péro pe súmo saserdóte ha enterove umi oĩva hendive, haʼéva umi saduséo sektapegua, opuʼã ha ipochyeterei.* 18 Upévare ojagarra hikuái umi apóstolpe ha ogueraha chupekuéra kárselpe.+ 19 Péro pyharekue Jehová* ánhel ou oavri pe kársel rokẽ,+ oguenohẽ chupekuéra ha heʼi: 20 “Tapeho pe témplope ha pesegi peñeʼẽ umi héntepe pe jeikove opaveʼỹva rehe”. 21 Ohendu rire upéva, haʼekuéra oike pe témplope koʼẽ jave ha oñepyrũ oporomboʼe.

Upe jave, pe súmo saserdóte ha umi oĩva hendive og̃uahẽ, ha ombyaty pe Sanedrín ha enterove umi kuimbaʼe omoakãva* pe puévlo de Israélpe. Avei omondo hikuái umi ofisiálpe ogueru hag̃ua umi apóstolpe pe kárselgui. 22 Péro og̃uahẽvo pe kárselpe, umi ofisiál templopegua ndotopái umi apóstol rehe. Upémarõ ou jey omombeʼu hag̃ua upéva, 23 ha heʼi hikuái: “Pe kársel rotopa oñemboty porã, ha umi guárdia oñemboʼy hína umi okẽme, péro roavrívo ndorotopái avavépe hyepýpe”. 24 Ohendúvo koʼã mbaʼe, pe kapitán templopegua ha umi saserdóte prinsipál opyta ojepyʼapy, pórke ndoikuaái mbaʼépepa opáta ko mbaʼe. 25 Upe rire og̃uahẽ peteĩ kuimbaʼe ha heʼi chupekuéra: “Umi kuimbaʼe pegueraha vaʼekue kárselpe, oime koʼág̃a pe témplope omboʼe hína umi héntepe”. 26 Upémarõ pe kapitán oho ijofisialkuérandi ha ogueru chupekuéra, péro ndotratavaíri umi apóstolpe, pórke haʼekuéra okyhyje umi hénte ojapírõ g̃uarã chupekuéra itápe.+

27 Upémarõ ogueru umi apóstolpe pe Sanedrínpe. Upépe pe súmo saserdóte ombaʼeporandu chupekuéra ha 28 heʼi: “Roʼe porã kuri peẽme anivéma hag̃ua pemboʼe umi héntepe pe kuimbaʼe rérape,+ péro ¡pemañamína!, pemyenyhẽma Jerusalén koʼã mbaʼe pemboʼévagui, ha peẽ orekulpase katuete hína ojejuka haguére ko kuimbaʼépe”.*+ 29 Pedro ha umi ótro apóstol ombohovái: “Ore ningo oreñeʼẽrendu vaʼerã Ñandejárape ore governánteramo, yvypórape rangue.+ 30 Ñande tuakuéra ypykue Jára omopuʼã jey kuri Jesúspe, chupe ningo peẽ pejuka vaʼekue pemosaingóvo peteĩ yvyráre.*+ 31 Chupe Ñandejára ombotuicha ha omoĩ ideréchape.+ Ha onombra chupe oiko hag̃ua chugui Líder Prinsipál+ ha Salvadór,+ ikatu hag̃uáicha umi Israelgua oñarrepenti ha oñeperdona chupekuéra ipekádo.+ 32 Ore rohecha ha romombeʼu koʼã mbaʼe,+ ha pe espíritu sánto + orepytyvõ roñeʼẽ hag̃ua koʼã mbaʼére, upéva Ñandejára omeʼẽ umi orekóvape chupe igovernánteramo ha iñeʼẽrendúvape chupe”.

33 Haʼekuéra ohendúvo koʼã mbaʼe ipochyeterei ha ojukase umi apóstolpe. 34 Péro peteĩ fariséo hérava Gamaliel,+ haʼéva peteĩ mboʼehára leipegua ha ojerrespetaitereíva umi hénte apytépe, opuʼã pe Sanedrínpe ha omanda oñeguenohẽ hag̃ua okápe sapyʼaite umi kuimbaʼépe. 35 Ha heʼi chupekuéra: “Kuimbaʼekuéra Israelgua, peñatende porãkena upe pejaposévare koʼã kuimbaʼére. 36 Por ehémplo, ndaʼareiete oĩ kuri peteĩ kuimbaʼe hérava Teudas, haʼe heʼi kuri ijehe iñimportanteha, ha 400 kuimbaʼérupi omoirũ chupe. Péro upéi Téudaspe ojejuka, ha enterove umi isegidorkuéra isarambipa ha opa rei. 37 Upe rire, upe ojejapoha tiémpope pe sénso, oĩ avei kuri peteĩ kuimbaʼe hérava Judas, pe galileo, ha heta héntepe ogueraha hapykuéri. Péro ko kuimbaʼe omano avei, ha enterove umi isegidorkuéra isarambipa. 38 Jahecha rire koʼã mbaʼe oikóva, haʼemíta peẽme: ani pejapo mbaʼeve koʼã kuimbaʼére, pepoínte chuguikuéra. Ko mbaʼe omboʼéva térã ko mbaʼe ojapóva hikuái oúramo yvyporakuéragui, katuete opa reíta. 39 Péro oimérõ ou Ñandejáragui, peẽ ndaikatumoʼãi pehundi chupekuéra,+ cháke amo ipahápe ikatu peẽ peñorairõ hína Ñandejára kóntrape”.+ 40 Upémarõ ojapo hikuái haʼe heʼíva. Upéi haʼekuéra ohenói umi apóstolpe, ombyepoti chupekuéra,+ ha omanda chupekuéra anivéma hag̃ua oñeʼẽ Jesús rérape, ha upéi opoi chuguikuéra.

41 Upémarõ haʼekuéra vyʼapópe osẽ oho pe Sanedrín renondégui,+ pórke Ñandejára opermiti oñembohasa asy chupekuéra Jesús réra rehehápe. 42 Ha káda día pe témplope ha umi ogahárupi,+ osegi omboʼe ha oikuaauka hikuái umi notísia porã oñeʼẽva Jesús rehe, haʼéva hína pe Cristo.+

6 Upéi umi díape, heta hetavévo ohóvo umi disípulo, umi judío oñeʼẽva griégope oñepyrũ ojeplagea umi judío oñeʼẽva hebreo kóntrape, pórke ojeheja rei umi viúda oñeʼẽvape griego ojerreparti jave tembiʼu káda día.+ 2 Upémarõ umi 12 apóstol ohenoika enterovete umi disípulope, ha heʼi chupekuéra: “Naiporãmoʼãi* ningo ore noromboʼevéi Ñandejára ñeʼẽ rorreparti hag̃ua tembiʼu mesápe.+ 3 Upévare ermanokuéra, peheka pende apytépe 7 kuimbaʼe oñeñeʼẽ porãvare,+ henyhẽva espíritugui ha arandúgui,+ romoĩ hag̃ua ikargokuérape ko tembiapo iñimportánteva,+ 4 ore katu rokontinuáta roñemboʼe ha romboʼe Ñandejára ñeʼẽ”. 5 Upe haʼekuéra heʼíva ogusta enterove umi disípulope, ha oiporavo hikuái Estébanpe, haʼéva peteĩ kuimbaʼe ijerovia mbaretéva ha henyhẽva espíritu sántogui, avei Felípepe,+ Prócoro, Nicanor, Timón, Parmenas ha Nicoláspe, haʼe ningo Antioquiagua ha oike vaʼekue umi judío rrelihiónpe.* 6 Upéi ogueraha chupekuéra umi apóstol rendápe, ha oñemboʼe rire hikuái omoĩ ipo koʼã kuimbaʼe akã ári onombra hag̃ua chupekuéra.+

7 Upéicha rupi, Ñandejára ñeʼẽ ojekuaauka heta hetave hendárupi,+ ha umi disípulo hetaitereive ohóvo+ Jerusalénpe. Ha hetaiterei saserdóte oñepyrũ ojerovia.+

8 Upérõ Esteban, peteĩ kuimbaʼe Ñandejára oguerohoryetereíva ha henyhẽva podérgui, ojapo heta milágro ha umi mbaʼe ijojahaʼỹva umi hénte apytépe. 9 Péro unos kuánto kuimbaʼe oĩva pe grúpo héravape Sinagóga de los Libertos,* avei unos kuánto kuimbaʼe Cirenegua ha Alejandriagua, ha unos kuánto Ciliciagua ha Asiagua, oñomoirũ ha oho ojodiskuti hag̃ua Esteban ndive. 10 Upéicharõ jepe ndaikatúi ipuʼaka hese hikuái, pórke haʼe iñarandueterei ha pe espíritu sánto oipytyvõ chupe oñeʼẽ hag̃ua.+ 11 Upémarõ, ñemiháme omboliga hikuái unos kuánto kuimbaʼépe heʼi hag̃ua: “Ore rohendu kuri haʼe heʼiha oikóvo umi mbaʼe ivaietereíva Moisés ha Ñandejárare”. 12 Péicha haʼekuéra ojapo sarambi umi hénte apytépe, umi mboʼehára leipegua ha umi kuimbaʼe oporomoakãva* apytépe. Ha derrepentete og̃uahẽ hikuái Esteban oĩháme ha mbaretépe ojagarra chupe hikuái ha ogueraha pe Sanedrínpe. 13 Ha upépe ogueru hikuái testígo japu, ha umíva heʼi: “Ko kuimbaʼe kontinuadoite oñeʼẽ vai ko lugár sagrádore ha pe léi kóntrape. 14 Rohendu voi kuri heʼiha aipo Jesús pe Nazareno oitypataha ko témplo ha okambiapataha umi kostúmbre Moisés oheja vaʼekue ñandéve”.

15 Ha enterove umi oguapýva pe Sanedrínpe omañávo Esteban rehe, ohecha pe hova haʼete voi peteĩ ánhel rova.

7 Péro pe súmo saserdóte heʼi: “¿Añete piko koʼã mbaʼe?”. 2 Esteban heʼi: “Che ru ha che ermanokuéra, pecherendumína. Ñandejára Tuichaitéva ojechauka* vaʼekue ñande túa ypykue Abrahánpe, haʼe oĩrõ guare Mesopotámiape, opyta mboyve oiko Haránpe,+ 3 ha heʼi chupe: ‘Eheja ne retã, ne parientekuéra ha tereho pe lugár ahechaukátavape ndéve’.+ 4 Upémarõ haʼe osẽ umi caldeo yvýgui ha opyta oiko Haránpe. Upéi itúa omano rire,+ Ñandejára heʼi chupe ova hag̃ua upégui ko yvy peẽ peikohápe koʼág̃a.+ 5 Upéicharõ jepe, nomeʼẽi chupe iñerensiarã upe lugárpe, ni ipyrendag̃uami, péro opromete omeʼẽtaha chupe upe yvy imbaʼerã ha upéi ifamiliarépe g̃uarã,+ jepe upérõ haʼe ndaitaʼýrai gueteri. 6 Ñandejára heʼi avei chupe ifamiliare ohotaha oiko yvy ahénope, ha oikotaha chuguikuéra extranhéro. Ha umi hénte upepegua oguerekotaha chupekuéra esklávoramo, ha ombohasa asytaha chupekuéra 400 áño.+ 7 Péro Ñandejára heʼi avei: ‘Che ahusgáta pe nasión oesklavisávape chupekuéra’.+ Upéi heʼi: ‘Upe rire haʼekuéra osẽta upégui ha chemombaʼeguasúta chéve ko lugárpe’.+

8 Ñandejára ojapo avei peteĩ kompromíso Abrahán ndive: haʼe ha entéro itaʼyrakuéra oñesirkunsida vaʼerãha.*+ Upévare osirkunsida Isaácpe+ 8 día onase haguépe.+ Ha Isaac haʼe vaʼekue Jacob túa, ha Jacob 12 itaʼýra vaʼekue ha umíva omoakã vaʼekue umi 12 trívu. 9 Ha José ermanokuéra ipochy* Josére+ ha ovende chupe umi egípciope.+ Péro Ñandejára oĩ vaʼekue hendive,+ 10 ha osalva chupe entéro jehasa asýgui. Ñandejára omoarandu Josépe oguerohory hag̃ua chupe faraón, pe rréi de Egipto. Ha faraón omoĩ Josépe ogoverna hag̃ua Egipto ha oñenkarga hag̃ua hógare.+ 11 Péro ou peteĩ ñembyahýi guasu Egipto ha Canaán tuichakuére ha heta ombohasa asy chupekuéra, ha ñande tuakuéra ypykue ndorekovéima mbaʼeve hoʼu vaʼerã.+ 12 Péro Jacob ohendu oĩha hiʼupy Egíptope, ha omondo upépe ñande tuakuéra ypykuépe.+ 13 Upéi oho jeýramo guare hikuái 2 veseha, José omombeʼu iñermanokuérape mávapa haʼe, ha péicha faraón oikuaa vaʼekue José orekoha ihentekuéra.+ 14 Upéi José heʼika itúa Jacóbpe ha entéro ihentekuérape ou hag̃ua upe lugárgui.+ En totál umi ihentekuéra oĩ 75 persóna.*+ 15 Upémarõ Jacob ovahea ha oho Egíptope,+ ha omano upépe.+ Ha umi ñande tuakuéra ypykue omano avei upépe.+ 16 Upéi umi ikanguekuerakue ojegueraha Siquémpe, ha oñemoĩ pe sepultúra Abrahán ojogua vaʼekuépe Hamor raʼykuéragui Siquémpe.+

17 Og̃uahẽ mbotávo pe tiémpo oñekumpli hag̃ua pe promésa Ñandejára ojapo vaʼekue Abrahánpe, pe puévlo de Israel tuichave ha oñemboheta hetave Egíptope, 18 ojupi peve Egíptope ótro rréi, ha haʼe ndoikuaái vaʼekue Josépe.+ 19 Ko rréi otrama peteĩ mbaʼe ivaietereíva ñande tuakuéra ypykue kóntrape, omaltrata ha oovliga chupekuéra oheja rei hag̃ua umi mitãraʼy omanomba hag̃ua.+ 20 Upe tiémpope onase Moisés, peteĩ mitã neporãmba jepéva,* ha 3 mésere oñemongakuaa itúa rógape.+ 21 Péro ojeovligárõ guare ituakuérape oheja rei hag̃ua chupe,+ faraón rajy ogueraha chupe ha omongakuaa imemby teéramo.+ 22 Upéicha rupi Moiséspe oñemeʼẽ vaʼekue pe edukasión iporãvéva oĩva Egíptope.* Añetehápe haʼe ivaleterei vaʼekue umi mbaʼe heʼi ha ojapóvape.+

23 Upéi orekópe 40 áño, Moisés odesidi ohotaha ohecha mbaʼéichapa oĩ umi iñermanokuéra israelita.+ 24 Ha ohechárõ guare peteĩ egipcio oñemboharaiha hína peteĩ israelita rehe, odefende iñermánope ha oñevenga hag̃ua ojuka pe egípciope. 25 Haʼe oimoʼã iñermanokuéra ontendetaha Ñandejára osalvaha chupekuéra haʼe rupive, péro haʼekuéra ndohechakuaái upéva. 26 Al ótro día oho hendapekuéra ha ohecha mokõime oñorairõ hína, ha oipytyvõségui chupekuéra oiko porã jey hag̃ua, heʼi: ‘Peẽngo oñoermáno, ¿mbaʼére piko péicha peñombyepoti?’. 27 Péro pe oinupãva hína hapichápe omyaña ha omosẽ chupe upégui, ha heʼi: ‘¿Máva piko nemoĩ raʼe ndéve ore governánte ha huésramo? 28 ¿Nde piko chejukase hína rejuka haguéicha avei kuehe pe egípciope?’. 29 Ohendúvo upéva, Moisés osẽ odipara oho Egíptogui ha oho oiko extranhéroicha Madiánpe. Upéi omenda ha mokõi itaʼýra.+

30 Ohasa rire 40 áño, haʼe oĩ aja pe desiértope Sérro Sinaí ypýpe, peteĩ ánhel ojechauka chupe peteĩ yvyramataʼi* hendývape.+ 31 Moisés ohecharamoiterei upéva, ha oñembojávo ohecha porãve hag̃ua, ohendu Jehová* heʼiha chupe: 32 ‘Che hína umi nde tuakuéra ypykue Abrahán, Isaac ha Jacob Jára’.+ Upépe Moisés oñepyrũ oryrýi okyhyjégui ha noñanimavéima omaña. 33 Ha Jehová* heʼi chupe: ‘Eipeʼa ne sandália, pórke sagrádo hína ko lugár repyrũha. 34 Ahechapaite hína mbaʼeichaite pevépa ojetrata vai che puévlo oĩvape Egíptope. Ha ahendu avei mbaʼeichaitépa hasẽ ha ojerure asy chéve aipytyvõ hag̃ua chupekuéra,+ ha chete aguenohẽta chupekuéra umi egipcio poguýgui. Koʼág̃a katu romondóta Egíptope’. 35 Kóva hína pe Moisés haʼekuéra orrechasa vaʼekue, heʼívo: ‘¿Máva piko nemoĩ raʼe ndéve ore governánte ha huésramo?’.+ Péro chupe voi Ñandejára omondo+ vaʼekue salvadór ha governánteramo, ha ojevale pe ánhel ojechauka vaʼekuére pe yvyramataʼi hatĩmbávape omondo hag̃ua Moiséspe. 36 Ko kuimbaʼe oguenohẽ vaʼekue chupekuéra upégui,+ avei ojapo heta mbaʼe ijojahaʼỹva ha milágro Egíptope,+ Mar Rójope+ ha pe desiértope 40 áño pukukue.+

37 Ko Moisés haʼe hína upe heʼi vaʼekue umi israelítape: ‘Pene ermanokuéra apytégui, Ñandejára omeʼẽta peẽme peteĩ proféta cheichagua’.+ 38 Haʼe hína pe oĩ vaʼekue umi israelítandi* pe desiértope, ha oĩ vaʼekue pe ánhel+ oñeʼẽ vaʼekuéndi chupe+ pe Sérro Sinaípe, ha Moisés hína upe oñeʼẽ vaʼekue ñande tuakuéra ypykuépe. Haʼe hína upe ohendu vaʼekue Ñandejára ñeʼẽ oikovéva ombohasa hag̃ua ñandéve.+ 39 Umi ñande tuakuéra ypykue katu ni mbaʼevéicharõ naiñeʼẽrenduséi Moiséspe, omboyke guei chupe,+ ha ipyʼapýpe oho jey hikuái Egíptope,+ 40 upévare haʼekuéra heʼi Aarónpe: ‘Ejapo ñandéve umi dios ñandegia hag̃ua, pórke ndajaikuaái mbaʼépa oiméne oiko raʼe Moisésgui, upe kuimbaʼe ñaneguenohẽ vaʼekue Egíptogui’.+ 41 Upémarõ upe tiémpope ojapo hikuái peteĩ vaka raʼy raʼanga, ha oofrese chupe peteĩ sakrifísio, ha oñepyrũ ovyʼa hikuái upe hembiapokue renondépe.+ 42 Upévare Ñandejára oñemomombyry chuguikuéra, ha oheja chupekuéra omombaʼeguasu umi estrélla yvagapegua,+ ojeskrivi haguéicha umi Proféta lívrope: ‘Peẽ Israel rogaygua, ndahaʼeiete chéve la pejapóva umi ofrénda ha sakrifísio pe desiértope 40 áño pukukue. 43 Upéva rangue pegueraha penendive Moloc*+ róga kárpa ha pe dios Refán estrélla. Peẽ pejapo vaʼekue koʼã taʼanga peadora hag̃ua. Upévare pomondóta prisionéroramo mombyry Babilóniagui’.+

44 Ñande tuakuéra ypykue oguereko vaʼekue pe desiértope pe tavernákulo.* Ñandejára omanda vaʼekue Moiséspe mbaʼéichapa ojapo vaʼerã upéva, ha haʼekuéra ojapo pe modélo ojehechauka hagueichaite chupe.+ 45 Upéva oñembohasa ñande tuakuéra ypykuépe, ha haʼekuéra ogueraha ohórõ guare Josué ndive oike hag̃ua umi nasionkuéra yvýpe.+ Umívape Ñandejára omosẽmba vaʼekue ñande tuakuéra renonderãgui.+ Ha upépe opyta vaʼekue David tiémpo peve. 46 David oĩ porã vaʼekue Ñandejára renondépe, ha haʼe ojapose vaʼekue peteĩ óga* Jacob Járape g̃uarã.+ 47 Péro haʼe nomopuʼãi upe óga, síno Salomón la omopuʼã vaʼekue peteĩ óga chupe g̃uarã.+ 48 Upéicharõ jepe Ñandejára Ndaijojaháiva ndoikói umi óga yvypóra ojapo vaʼekuépe,+ heʼiháicha pe proféta: 49 ‘Pe yvága ningo hína che tróno,+ ha pe yvy katu che pyrenda.+ Upévare Jehová* heʼi: ¿Mbaʼeichagua óga piko peẽ pemopuʼãta chéve g̃uarã? Térã, ¿moõ piko oĩ pe lugár ikatuhápe aiko? 50 Che ningo ajapo vaʼekue entéro koʼã mbaʼe, ¿ajépa?’.+

51 Peẽ katu pendekaprichóso, pendepyʼahatã ha napehenduséi mbaʼeve,* ha siémpre peñemoĩ pe espíritu sántore. Peẽ pejapo pende tuakuéra ypykue ojapo haguéicha.+ 52 Pende tuakuéra ypykue opersegi vaʼekue entéro umi profétape.+ Haʼekuéra ojuka umi omombeʼu vaʼekuépe outaha pe ihústova,+ upe peẽ petraisiona ha pejuka ramoite vaʼekue.+ 53 Ñandejára ojevale vaʼekue umi ánhel+ rehe omeʼẽ hag̃ua peẽme pe léi, péro peẽ napekumplíri upéva”.

54 Ohendúvo koʼã mbaʼe, haʼekuéra ipochyeterei okapu hag̃uáicha voi ha ombyepotise chupe. 55 Haʼe katu henyhẽ espíritu sántogui, omaña pe yvágare ha ohecha Ñandejára podér ojajái ha omimbipáva hína, ha Jesúspe oñemboʼyha Ñandejára deréchape,+ 56 ha heʼi: “¡Pemañami! Ahecha pe yvága ojeavri ha pe Yvypóra Raʼy+ oñemboʼyha Ñandejára deréchape”.+ 57 Upépe haʼekuéra hatãiterei osapukái, omboty ijapysa ha enterove ojepoi hiʼári. 58 Oguenohẽ rire Estébanpe upe siudágui, oñepyrũ ojapi chupe hikuái itápe.+ Umi testígo+ japu katu ohejapa umi ijao peteĩ mitãrusu hérava Saulo+ ypýpe. 59 Haʼekuéra ojapi aja chupe, Esteban ojerure asy péicha: “Che Ruvicha Jesús, antrega ndéve che rekove”.* 60 Upéi oñesũ ha hatã osapukái: “Jehová,* ani rekastiga chupekuéra ko pekádore”.+ Ha heʼipávo upéva, omano.*

8 Sáulope g̃uarã katu oĩ porã ojejuka Estébanpe.+

Upe día guive oñepyrũ ojepersegi mbarete pe kongregasión oĩva Jerusalénpe. Oĩ haguéicha oñemosarambipa umi disípulope Judea ha Samaria rehe, ha umi apóstol añoite opyta.+ 2 Péro umi kuimbaʼe ojeroviáva Ñandejárare ogueraha Estébanpe oñotỹ hag̃ua, ha hetaiterei ojaheʼo hese hikuái. 3 Upérõ Saulo oñepyrũ opersegi vaipaite pe kongregasiónpe. Haʼe ojasurúntema hogapekuéra ha oguenohẽ umi kuimbaʼe ha kuñáme ombotyryryhápe ogueraha hag̃ua kárselpe.+

4 Upéicharõ jepe, umi isarambipa vaʼekue oikuaauka ohóvo ohohárupi umi notísia porã+ oĩva Ñandejára ñeʼẽme. 5 Ha Felipe ovahea siuda* de Samáriape+ ha oñepyrũ oñeʼẽ* umi héntepe Cristo rehe. 6 Ha enterove umi hénte oñatende porã Felipe heʼívare, haʼekuéra ojapysaka hese ha ohecha umi milágro ojapóva. 7 Upépe ningo oĩ vaʼekue heta endemoniádo,* ha umi demónio osapukái vaipa osẽnguévo chuguikuéra.+ Avei oñemonguera heta paralítiko ha ikarẽvape. 8 Upéicha rupi ovyʼaiterei umi hénte oĩva upe siudápe.

9 Upe siudápe oĩ vaʼekue peteĩ kuimbaʼe hérava Simón. Ha oiko mboyve koʼã mbaʼe, haʼe oikómi ojapo máhia ha umi hénte oikóva Samáriape ohecharamoiterei upéva, ha haʼe voi heʼi ijehe iñimportantetereiha. 10 Enterovénte, tahaʼe pe michĩvéva ha tuichavéva, ojesareko hese ha heʼi: “Ko kuimbaʼe ningo oreko Ñandejára podér tuichaitéva”. 11 Simón ojapo vaʼekue oikóvo máhia heta tiémporema, upéicha rupi umi hénte ojesareko hese ha ohecharamoiterei upéva. 12 Péro upéi Felipe omombeʼúrõ guare chupekuéra umi notísia porã oñeʼẽva Ñandejára Rréinore+ ha Jesucristo rérare, haʼekuéra oguerovia chupe ha ojevautisa,+ tahaʼe kuimbaʼe térã kuña. 13 Simóngui oiko avei Jesús segidór, ha ojevautisa rire ndohejavéi Felípepe,+ ha ohecharamoiterei umi milágro ha umi mbaʼe ijojahaʼỹva Felipe ojapóva.

14 Umi apóstol oĩva Jerusalénpe ohendúvo umi hénte oikóva Samáriape oguerovia hague Ñandejára ñeʼẽ,+ omondo hendapekuéra Pedro ha Juánpe. 15 Haʼekuéra ovahea upépe ha oñemboʼe ikatu hag̃uáicha oñemeʼẽ espíritu sánto umi samaritánope,+ 16 pórke ojevautisa kuri ñande Ruvicha Jesús rérape,+ péro neʼĩra gueteri oguejy hiʼarikuéra espíritu sánto. 17 Upémarõ Pedro ha Juan omoĩ ipo hiʼarikuéra,+ ha haʼekuéra oñepyrũ orresivi espíritu sánto.

18 Upéi Simón ohechávo umi hénte orresiviha espíritu sánto umi apóstol omoĩvo ipo hiʼarikuéra, haʼe oofrese chupekuéra pláta, 19 ha heʼi: “Pemeʼẽna avei chéve ko podér, ikatu hag̃uáicha oimeraẽ amoĩva ári che po torresivi avei espíritu sánto”. 20 Pedro katu heʼi chupe: “Toñehundi nendive nde pláta, repensa haguére ikatuha rejogua pe rregálo oúva Ñandejáragui.+ 21 Nde ndereguerekói mbaʼeve rejapo vaʼerã ko tembiapópe, pórke ne korasõ noĩporãi Ñandejára renondépe. 22 Upévare, eñarrepentíke ko mbaʼe vaietégui, ha eñemboʼe nde pyʼaite guive Jehovápe,* oiméramo ikatu, neperdona hag̃ua pe mbaʼe vai rejapose vaʼekuére nde pyʼapýpe. 23 Pórke ahechakuaa nde reguerekoha peteĩ korasõ ivenenósova, ha siémpre rejaposeha ivaíva”. 24 Simón katu ombohovái chupekuéra: “Pejerure jey jeýkena cherehe Jehovápe,* ani hag̃ua oiko cherehe umi mbaʼe peje vaʼekue”.

25 Upéi, haʼekuéra opredika porã rire opárupi ha omombeʼu rire Jehová* ñeʼẽ, oho jey Jerusalénpe, ha ohokuévo hikuái oikuaauka ohóvo umi notísia porã umi puévlo oĩvape Samáriape.+

26 Péro Jehová* ánhel+ oñeʼẽ Felípepe ha heʼi: “Epuʼã ha tereho sur gotyo, pe tape ovaheávape Jerusaléngui Gázape”. (Kóva hína peteĩ tape ohasáva desiértore). 27 Upévo haʼe opuʼã oho, ha otopa peteĩ ofisiál* etíope omanda guasúvare, haʼe ningo peteĩ kuimbaʼe orekóva autorida ha oservíva Candácepe,* haʼéva umi etíope rréina. Ha ikárgope oĩ vaʼekue kompletoite pe rréina tesóro. Haʼe ningo ou kuri Jerusalénpe oadora hag̃ua Ñandejárape,+ 28 ha oho jeývo hetãme, oguapy ikárrope ha hatã olee ohóvo proféta Isaías oskrivi vaʼekue. 29 Upémarõ, pe espíritu sánto heʼi Felípepe: “Tereho eñemboja pe kárro rehe”. 30 Felipe odipara pe kárro ykére ha ohendu chupe oleeha proféta Isaías oskrivi vaʼekue, ha heʼi chupe: “¿Nde piko rentendepa hína upe releéva?”. 31 Haʼe heʼi chupe: “¿Ha mbaʼéicha piko antendéta ndaipóriramo avave omyesakã vaʼerã chéve?”. Upémarõ ojerure asy Felípepe ojupi hag̃ua ikárrope ha oguapy hendive. 32 Pe profesía* haʼe olee vaʼekue heʼi péicha: “Ojegueraha chupe ojeguerahaháicha umi ovecha ojejuka hag̃ua, ojogua umi ovecha raʼy nahasẽivape oñeñapĩ jave, haʼe ndeʼíri mbaʼeve.+ 33 Haʼekuéra oñembohory hese ha ndojapói chupe hustísia.+ Ojepeʼa chugui hekove ko yvy ape árigui, upévare, ¿mávapa omombeʼúta máva familiarépa haʼe?”.+

34 Pe ofisiál ombohovái Felípepe: “Eremína chéve: ¿Mávareiko heʼi péicha ko proféta, ijehe piko térã ótro kuimbaʼére?”. 35 Upévo Felipe oñepyrũ omyesakã ko profesía,* ha omombeʼu chupe umi notísia porã oñeʼẽva Jesús rehe. 36 Ha ohóvo pe tapére, og̃uahẽ hikuái peteĩ y guasu oĩháme. Upépe pe ofisiál heʼi chupe: “¡Emañami! Ápe ningo oĩ y, ¿mbaʼéiko chejoko ajevautisa hag̃ua?”. 37* —— 38 Upémarõ haʼe omombytaka la ikárro ha mokõivéva oguejy pe ýpe, Felipe ha pe ofisiál, ha Felipe ovautisa chupe. 39 Osẽvo hikuái pe ýgui, Jehová* espíritu pyaʼe porã ogueraha Felípepe ótro lugárpe, ha pe ofisiál ndohechavéima chupe. Péro pe ofisiál osegi hape vyʼapópe. 40 Upéi Felipe oho Asdódpe ha oikuaauka ohóvo umi notísia porã kompletoite umi siudápe og̃uahẽ meve Cesaréape.+

9 Péro Saulo osegi gueteri ipochyeterei ñande Ruvicha disipulokuérandi ha oamenasa ojukapataha voi chupekuéra.+ Upévare oho pe súmo saserdóte rendápe, 2 ha ojerure chupe kárta orekóva órden ohechauka hag̃ua umi sinagóga oĩvape Damáscope, ikatu hag̃uáicha oipokua ha ogueru Jerusalénpe oimeraẽ otopávape umi ohóva hína ñande Ruvicha Rapére,*+ tahaʼe kuimbaʼe térã kuña.

3 Upe rire, oviaha aja ha og̃uahẽ mbotávo Damáscope, peteĩ lus omimbíva oúva yvágagui, ojahoʼi chupe derrepentete,+ 4 haʼe hoʼa yvýpe ha ohendu peteĩ heʼíva chupe: “Saulo, Saulo, ¿mbaʼére piko chepersegi hína?”. 5 Haʼe heʼi: “¿Máva piko nde che Ruvicha?”. Haʼe ombohovái: “Che hína Jesús,+ upe nde repersegíva hína reikóvo.+ 6 Epuʼã katu ha tereho pe siudápe, ha upépe ojeʼéta ndéve mbaʼépa rejapo vaʼerã”. 7 Umi kuimbaʼe oviaháva Sáulondi katu opyta oñemboʼy ha ndaikatúi oñeʼẽ, haʼekuéra ohendu pe oñeʼẽva péro ndohechái avavépe.+ 8 Upévo Saulo opuʼã yvýgui, ha oavríramo jepe hesa, haʼe ndohechái mbaʼeve. Upémarõ ogueraha chupe hikuái ipógui Damáscope. 9 Ha 3 día aja haʼe ndohechái mbaʼeve,+ ndokarúi ni ndoyʼúi.

10 Damáscope ningo oĩ vaʼekue peteĩ disípulo hérava Ananías,+ ha peteĩ visiónpe ñande Ruvicha heʼi chupe: “¡Ananías!”. Haʼe heʼi: “Ápe aime che Ruvicha”. 11 Ñande Ruvicha heʼi chupe: “Epuʼã, tereho pe kálle héravape Recta, ha eheka Judas rógape peteĩ kuimbaʼe Tarsogua+ hérava Saulo. Haʼe koʼág̃a oñemboʼe hína upépe, 12 ha peteĩ visiónpe ohecha peteĩ kuimbaʼe hérava Ananías ouha ha omoĩ ipo hiʼári ohecha jey hag̃ua”.+ 13 Péro Ananías ombohovái: “Che Ruvicha, hetápema ahendu oñeʼẽha oikóvo ko kuimbaʼére ha umi mbaʼe vaiete ojapo vaʼekuére nde disipulokuérare* Jerusalénpe. 14 Ha koʼápe umi saserdóte prinsipál omeʼẽma chupe autorida ogueraha hag̃ua préso* entéro umi ojeroviávape nde rérare”.*+ 15 Péro ñande Ruvicha heʼi chupe: “Tereho katu, ko kuimbaʼépe che aiporavóma+ oikuaauka hag̃ua che réra umi nasionkuérape,+ umi rréipe+ ha umi israelítape. 16 Ahechauka porãta chupe hetaiterei ohasa asytaha che réra rehehápe”.+

17 Upémarõ Ananías oho ha oike pe ógape, omoĩ ipo Saulo ári ha heʼi: “Saulo, che ermáno, ñande Ruvicha Jesús, pe ojechauka vaʼekue ndéve tapére rejukuévo chembou ikatu hag̃uáicha rehecha jey ha nerenyhẽ espíritu sántogui”.+ 18 Upepete hoʼa heságui peteĩ mbaʼe ojoguáva pira platakuépe ha ohecha jey. Upémarõ haʼe opuʼã ojevautisa, 19 upéi okaru ha imbarete jey.

Haʼe opyta unos kuánto día Damáscope umi disípulo ndive,+ 20 ha ensegída oñepyrũma opredika umi sinagógape Jesús haʼeha Ñandejára Raʼy. 21 Péro enterove ohendúvante chupe ohecharamoiterei upéva, ha heʼi hikuái: “¿Ndahaʼéi piko kóva pe kuimbaʼe iñañaitéva ha hetaite ombohasa asy vaʼekue Jerusalénpe umi ojeroviávape Jesús rérare?+ ¿Ndoúi piko raʼe koʼápe ojagarra ha ogueraha hag̃ua chupekuéra préso* umi saserdóte prinsipál renondépe?”.+ 22 Péro Saulo osegi ipoderosove ha ikatupyryve opredika hag̃ua, ha ohechauka porã umi judío oikóvape Damáscope Jesús haʼeha pe Cristo, ha péicha ojurumboty chupekuéra.+

23 Upéi, ohasa rire heta día, umi judío okalkula mbaʼéichapa ojukáta chupe.+ 24 Péro Saulo oikuaa upe mbaʼe ojaposéva hikuái hese. Haʼekuéra opeska avei hese de día ha pyharekue pe siuda rokẽme ojuka hag̃ua chupe. 25 Upémarõ idisipulokuéra ogueraha Sáulope pyharekue ha omboguejy chupe peteĩ kanástope peteĩ ventánarupi oĩva pe murállare.+

26 Og̃uahẽvo Jerusalénpe,+ oñehaʼã omoirũ umi disipulokuérape, péro enterovénte okyhyje chugui, pórke ndojeroviái hese haʼeha peteĩ disípulo. 27 Upémarõ Bernabé+ oho oipytyvõ Sáulope, ha ogueraha chupe umi apóstol rendápe. Upéi omombeʼupaite chupekuéra mbaʼéichapa tapére ñande Ruvicha+ ojechauka ha oñeʼẽ kuri Sáulope, ha mbaʼeichaitépa haʼe upéi pyʼaguasúpe opredika kuri Damáscope Jesús rérape.+ 28 Upémarõ Saulo opyta hendivekuéra, ha orrekorre lívremente Jerusalénpe ha pyʼaguasúpe opredika ñande Ruvicha rérape. 29 Upépe Saulo oñeʼẽ ha ojodiskuti umi judío oñeʼẽvandi griégope. Ha haʼekuéra heta vése oñehaʼã ojuka chupe.+ 30 Umi ermáno oikuaávo upéva, ogueraha chupe Cesaréape ha omondo chupe Társope.+

31 Upéi umi kongregasión oĩva Judea, Galilea ha Samaria+ tuichakuére oñepyrũ oiko pyʼaguapýpe ha avave noñemoĩri hesekuéra, ha osegi imbareteve hikuái ijeroviápe. Haʼekuéra heta hetave ohóvo, pórke umi kongregasión ohechauka okyhyjeha Jehovágui* ha oiko pe espíritu sánto+ omombaretéva chupekuéra oipotaháicha.

32 Upérõ Pedro okorre oikóvo upe lugár rupi, ha ovahea avei ovisita hag̃ua umi disípulo* oikóvape Lídape.+ 33 Upépe otopa peteĩ kuimbaʼe hérava Eneas, haʼe ningo paralítiko ha 8 áñorema oiko tupápe. 34 Pedro heʼi chupe: “Eneas, Jesucristo nemonguera.+ Epuʼã, earregla nde rupa”.+ Ha upepete haʼe opuʼã. 35 Ha enterove oikóva Lídape ha Sarón Ñúme ohechárõ guare chupe, ojerovia ñande Ruvicháre.

36 Upérõ oiko vaʼekue Jópepe peteĩ disípula hérava Tabita, ojetradusívo heʼiséva Dorcas.* Haʼe ningo ojapo vaʼekue heta mbaʼe porã ha omeʼẽ heta rregálo umi imboriahúvape. 37 Péro umi díape haʼe ou hasy ha omano. Upémarõ ombojahu chupe hikuái ha omoĩ hetekue peteĩ koty yvateguápe. 38 Lida ningo namombyrýi opyta Jópegui, ha umi disípulo oikuaávo Pedro oĩha upe siudápe, omondo hikuái hendápe mokõi kuimbaʼe ojerure asy hag̃ua chupe: “Pyaʼéna ejumi ore rendápe”. 39 Upepete Pedro opuʼã oho hendivekuéra. Ha og̃uahẽre ogueraha chupe hikuái pe koty yvateguápe. Ha umi viúda katu tasẽme ohug̃uaitĩ Pédrope ha ohechauka chupe entéro umi ao ha mánto* Dorcas ojapo vaʼekue oikovérõ guare. 40 Upémarõ Pedro heʼi umi héntepe osẽmba hag̃ua okápe,+ upéi haʼe oñesũ ha oñemboʼe. Upéi ojere pe teʼongue oĩha gotyo ha heʼi: “Tabita, ¡epuʼã!”. Upépe haʼe oavri hesa ha ohechávo Pédrope, opuʼã.+ 41 Upévo Pedro ojagarra chupe ipógui ha omopuʼã, upéi ohenói umi disípulo* ha viudakuérape, ha ohechauka chupekuéra Tabita oikove jeyha.+ 42 Ko oiko vaʼekue ojekuaapaite opárupi Jópepe, ha hetaiterei oñepyrũ ojerovia ñande Ruvicháre.+ 43 Pedro opyta unos kuánto día Jópepe, peteĩ kurtidór hérava Simón rógape.+

10 Upérõ Cesaréape oiko vaʼekue peteĩ kuimbaʼe hérava Cornelio, haʼéva peteĩ ofisiál ehersitopegua* oĩva pe rrehimiénto* italiánope. 2 Haʼe ningo peteĩ kuimbaʼe okyhyjéva Ñandejáragui ha oadoráva chupe enterove umi hogayguándi. Haʼe ojapo heta mbaʼe porã umi imboriahúva rehehápe, ha pyʼỹi oñemboʼe ojerure asy hag̃ua Ñandejárape. 3 Peteĩ díape, kaʼaru las 3 rupi,*+ ohecha porãiterei peteĩ visiónpe Ñandejára ánhel oikeha oúvo hendápe ha heʼi chupe: “¡Cornelio!”. 4 Cornelio katu omañávo hese tuichaiterei oñemondýi ha oporandu: “¿Mbaʼe piko che Ruvicha?”. Pe ánhel heʼi chupe: “Ñandejára ohendu ha oguerohory ne ñemboʼe, ha haʼe ohecha mbaʼéichapa rejapo heta mbaʼe porã umi imboriahúva rehehápe, ha haʼe imanduʼa umívare.+ 5 Upévare, emondóna koʼág̃a unos kuánto kuimbaʼépe Jópepe ha ehenoika peteĩ kuimbaʼe héravape Simón, oñehenóiva avei Pedro. 6 Haʼe opyta hína Simón rógape, pe kurtidór orekóva hóga mar rembeʼýpe”. 7 Ohomírente pe ánhel oñeʼẽ vaʼekue chupe, Cornelio ohenói mokõi isiérvope, ha ohenói avei peteĩ soldádo orrespeta ha okyhyjévape Ñandejáragui, 8 ha omombeʼupaite chupekuéra upe oiko vaʼekue ha omondo chupekuéra Jópepe.

9 Al ótro día, haʼekuéra ohokuévo tapére ha oñemoag̃uívo pe siudáre, las 12 rupi,* Pedro ojupi pe terrásape oñemboʼe hag̃ua. 10 Péro haʼe ivareʼaiterei ha okaruséma. Ha ojejapo aja pe tembiʼu, peteĩ visiónpe+ 11 ohecha pe yvága ojeavriha, ha oñemboguejyha peteĩ mbaʼe* ojoguáva savana de líno tuichávape, oñemboguejýva ko yvy ape ári umi 4 iñeskínagui. 12 Ha oĩ pype opaichagua animál 4 ipýva, avei umi mbói ha teju,* ha umi guyra ovevéva. 13 Ha ohendu peteĩ heʼíva chupe: “¡Pedro, epuʼã ekarnea ha heʼu!”. 14 Pedro katu heʼi: “Ni mbaʼevéicharõ che Ruvicha, che arakaʼeve ndaʼúiva mbaʼeve ikyʼa ha ojeproivíva pe léipe”.+ 15 Upéi, oñeʼẽ jey chupe 2 veseha ha heʼi: “Anive ere ikyʼaha umi mbaʼe Ñandejára omopotĩma vaʼekue”. 16 Ko mbaʼe oiko jey 3 veseha, ha upepete pe savana* ojehupi yvágape.

17 Pedro katu nontendéi gueteri pe visión ohecha vaʼekue ha ojepyʼamongeta mbaʼépa oiméne heʼise upéva. Upe javete oñemboʼy pe okẽme umi kuimbaʼe Cornelio ombou vaʼekue, haʼekuéra ningo oporandu kuri oikóvo Simón rógare.+ 18 Haʼekuéra ohenói pe ogajárape ha oporandu chupe oĩpa upépe Simón, oñehenóiva avei Pedro. 19 Ha Pedro ojepyʼamongeta aja gueteri pe visión rehe, pe espíritu sánto+ heʼi chupe: “¡Emañami!, mbohapy kuimbaʼe oporandu hína nderehe. 20 Upévare epuʼã, eguejy ha ani rekyhyje reho hag̃ua hendivekuéra, pórke che voi ambou kuri chupekuéra”. 21 Upémarõ Pedro oguejy umi kuimbaʼe oĩháme ha heʼi: “Ápe aime, che hína upe peẽ pehekáva. ¿Maʼerã piko peju raʼe?”. 22 Haʼekuéra heʼi: “Orembou ne rendápe Cornelio,+ peteĩ ofisiál ehersitopegua, haʼe ningo peteĩ kuimbaʼe ihústova ha okyhyjéva Ñandejáragui, ha enterove umi judío oñeʼẽ porã hese. Peteĩ ánhel ojeporavo vaʼekue rupive, Ñandejára heʼi chupe tanerenoika hógape, ohendu hag̃ua umi mbaʼe erétava”. 23 Upémarõ Pedro oinvita chupekuéra oike hag̃ua opyta upépe.

Al ótro día opuʼã ha oho hendivekuéra, ha unos kuánto ermáno Jopegua oho avei hendive. 24 Al día sigiénte haʼe og̃uahẽ Cesaréape. Upépe ohaʼarõma chupekuéra Cornelio, haʼe ningo ombyatýma kuri ihentekuéra ha umi iñamigoitépe. 25 Pedro oikévo pe ógape, Cornelio ohug̃uaitĩ chupe, oñesũ henondépe ha omombaʼeguasu chupe. 26 Péro Pedro omopuʼã chupe ha heʼi: “Epuʼã eñemboʼy, che ningo kuimbaʼénte avei”.+ 27 Ha Pedro oñemongeta aja hendive oike ohóvo pe ógape, ha otopa oñembyatyha upépe heta hénte, 28 ha heʼi chupekuéra: “Peẽ peikuaa porã pe léi heʼiha peteĩ judío noñemoag̃uíri ni ndojeheʼái vaʼerãha peteĩ kuimbaʼe ndahaʼéivare judío.+ Upéicharamo jepe Ñandejára ohechauka chéve ndovaleiha amboyke ni peteĩ kuimbaʼépe ni haʼe hese ikyʼaha.+ 29 Upévare, añehenoikárõ guare ni ndadudái aju hag̃ua, ha koʼág̃a aporandu peẽme maʼerãpa peipota raʼe aju”.

30 Upévo Cornelio heʼi: “Ojapo 4 día añemboʼe hague che rógape kaʼaru las 3 rupi,* ha peichaháguinte peteĩ kuimbaʼe ijao mimbipáva oñemboʼy che renondépe, 31 ha heʼi chéve: ‘Cornelio, Ñandejára ohendu ha oguerohory ne ñemboʼe, ha haʼe ohecha mbaʼéichapa rejapo heta mbaʼe porã umi imboriahúva rehehápe, ha haʼe imanduʼa umívare. 32 Upévare, emondóna koʼág̃a unos kuánto kuimbaʼépe Jópepe ha ehenoika peteĩ kuimbaʼe héravape Simón, oñehenóiva avei Pedro. Haʼe opyta hína Simón rógape, pe kurtidór orekóva hóga mar rembeʼýpe’.+ 33 Upévare pyaʼe porã amondo nde piarigua, ha aagradeseterei ndéve reju haguére. Ha koʼág̃a enterove roimembáma Ñandejára renondépe, rohendu hag̃ua entéro mbaʼe Jehová* omandáva ndéve ere hag̃ua”.

34 Upépe Pedro oñepyrũ oñeʼẽ ha heʼi: “Koʼág̃a añetehápe antende Ñandejára otrataha enterovépe peteĩchante,+ 35 haʼe oguerohory entéro umi ojapóvape iporãva ha orrespetáva chupe ipyʼaite guive, tahaʼe haʼéva nasiónpe.+ 36 Ñandejára omondo peteĩ mensáhe umi israelítape oikuaauka hag̃ua chupekuéra umi notísia porã, oñeʼẽva pyʼaguapýre+ ojehupytýtava Jesucristo rupive. Haʼe hína enterove Ruvicha.+ 37 Peẽ ningo peikuaa mbaʼérepa oñeñeʼẽ kuri Judea tuichakuére, upéva oñepyrũ vaʼekue Galiléape+ Juan opredika rire pe vautísmo: 38 oñeñeʼẽ Jesús Nazaretguáre, mbaʼéichapa Ñandejára oiporavo* chupe espíritu sánto+ rupive ha omeʼẽ chupe podér. Ha mbaʼéichapa haʼe opárupi okorre, ojapo iporãva ha omonguera entéro umi ohasa asývape pe Diablo poguýpe,+ pórke Ñandejára oĩ hendive.+ 39 Ore ningo testígo hína pórke rohecha entéro mbaʼe haʼe ojapo vaʼekue umi judiokuéra siudápe ha Jerusalénpe. Péro haʼekuéra ojuka chupe omosaingóvo peteĩ yvyráre.* 40 Ñandejára omopuʼã jey chupe 3 día haguépe,+ ha opermiti umi hénte ohecha chupe, 41 péro noñepermitíri vaʼekue enterovépe ohecha chupe, síno orévente, ore rokaru ha royʼu vaʼekuépe hendive opuʼã rire umi omanóva apytégui.+ Ñandejára oreporavóma vaʼekue rohecha ha roñeʼẽ hag̃ua koʼã mbaʼére. 42 Avei omanda oréve ropredika hag̃ua umi héntepe ha romyesakã porã hag̃ua+ Ñandejára omoĩ hague chupe ohusga hag̃ua oikovéva ha omanóvape.+ 43 Entéro umi proféta oñeʼẽ vaʼekue Jesús rehe.+ Haʼekuéra heʼi héra rupive Ñandejára operdonataha ipekádo enterove umi ojeroviávape hese”.+

44 Pedro oñeʼẽ aja gueteri koʼã mbaʼére, enterove umi ohendúva Ñandejára ñeʼẽ orresivi espíritu sánto.+ 45 Ha umi ermáno judío* ou vaʼekue Pedro ndive ohecharamoiterei upe oikóva, pórke umi hénte ótro tetãygua orresivi avei rregáloramo pe espíritu sánto. 46 Ha haʼekuéra ohendu avei chupekuéra oñeʼẽha diferénte idiómape ha omombaʼeguasuha Ñandejárape.+ Upévo Pedro ombohovái: 47 “Koʼã kuimbaʼe orresivi avei espíritu sánto, ñande jarresivi haguéicha, ¿máva piko upéicharõ heʼíta ndaikatuiha ojevautisa chupekuéra ýpe?”.+ 48 Upépe Pedro heʼi ojevautisa hag̃ua chupekuéra Jesucristo rérape.+ Upéi haʼekuéra ojerure chupe opyta hag̃ua hendivekuéra unos kuánto día.

11 Upéi, umi apóstol ha umi ermanokuéra oĩva Judéape ohendu umi hénte ótro tetãygua oguerovia hague avei Ñandejára ñeʼẽ. 2 Upévare Pedro oarrivárõ guare Jerusalénpe, oñepyrũ ojodiskuti hendive* umi oipotáva ojejapo sirkunsisión.*+ 3 Heʼi chupe hikuái: “Nde reike kuri umi kuimbaʼe noñesirkunsidáiva rógape ha rekaru hendivekuéra”. 4 Upémarõ Pedro omombeʼu porã chupekuéra mbaʼépa la oiko vaʼekue, heʼívo:

5 “Che aĩ kuri pe siuda de Jópepe ha añemboʼe jave hína, ahecha peteĩ visiónpe oñemboguejyha yvágagui peteĩ mbaʼe* ojoguáva savana de líno tuichávape, oñemboguejýva umi 4 iñeskínagui ha opyta che renondetépe.+ 6 Amaña porã ha ahecha oĩha pype opaichagua animál 4 ipýva, avei umi mbói ha teju,* ha umi guyra ovevéva. 7 Ha ahendu avei peteĩ heʼíva chéve: ‘¡Pedro, epuʼã ekarnea ha heʼu!’. 8 Péro che katu haʼe chupe: ‘Ni mbaʼevéicharõ che Ruvicha, che arakaʼeve ndaʼúiva mbaʼeve ikyʼa ha ojeproivíva pe léipe’. 9 Upéi, oñeʼẽ jey chéve yvága guive 2 veseha ha heʼi: ‘Anive ere ikyʼaha umi mbaʼe Ñandejára omopotĩma vaʼekue’. 10 Ko mbaʼe oiko jey 3 veseha, ha upéi entéro umi mbaʼe ojegueraha jey yvágape. 11 Upe javete oñemboʼy pe okẽme umi mbohapy kuimbaʼe oñembou vaʼekue che rendápe Cesarea guive. Haʼekuéra ningo og̃uahẽ kuri pe óga ore ropyta haguépe.+ 12 Upéi pe espíritu sánto heʼi chéve aha hag̃ua hendivekuéra adudaʼỹre mbaʼeve. Ha koʼã 6 ermáno oho avei chendive ha roike Cornelio rógape.

13 Haʼe omombeʼu oréve ohecha hague hógape peteĩ ánhel heʼíva chupe: ‘Emondóna unos kuánto kuimbaʼépe Jópepe ha ehenoika peteĩ kuimbaʼe héravape Simón, oñehenóiva avei Pedro.+ 14 Ha haʼe heʼíta ndéve mbaʼéicha nde ha enterove nde rogaygua ikatúta pejesalva’. 15 Péro che añeʼẽ aja gueteri, haʼekuéra orresivi espíritu sánto, ñande jarresivi haguéicha avei iñepyrũme.+ 16 Upépe chemanduʼa ñande Ruvicha heʼími vaʼekuére: ‘Juan ningo oporovautisa vaʼekue ýpe,+ péro peẽ katu pejevautisáta espíritu sántope’.+ 17 Upéicharõ, Ñandejára omeʼẽramo chupekuéra pe rregálo omeʼẽ vaʼekue avei ñandéve, ñande jajeroviávape ñande Ruvicha Jesucristo rehe, ¿máva piko che astorva hag̃ua Ñandejárape?”.*+

18 Ohendúvo koʼã mbaʼe, haʼekuéra ndojodiskutivéima Pédrondi,* ha omombaʼeguasu Ñandejárape heʼívo: “¡Ñandejára omeʼẽ avei umi hénte ótro tetãyguápe oportunida oñarrepenti hag̃ua, ikatu hag̃uáicha oikove hikuái!”.+

19 Ojejuka rire Estébanpe, oñepyrũ vaʼekue oñembohasa asy avei umi ótro ojeroviávape. Upéicha rupi umi isarambipa vaʼekue+ oho Fenicia, Chipre ha Antioquíape. Péro haʼekuéra omombeʼu umi notísia porã umi judíopente.+ 20 Upéicharamo jepe, ijapytepekuéra oĩ umi kuimbaʼe Chipregua ha Cirenegua oúva Antioquíape ha oñepyrũ opredika umi hénte oñeʼẽvape griégope, ha omombeʼu chupekuéra umi notísia porã oñeʼẽva ñande Ruvicha Jesús rehe. 21 Jehová* oĩ hendivekuéra, ha hetaiterei hénte ojerovia ha osegi ñande Ruvichápe.+

22 Pe kongregasión oĩva Jerusalénpe oikuaa la oiko vaʼekue, ha haʼekuéra omondo Bernabépe+ Antioquíape. 23 Haʼe og̃uahẽ rire, ovyʼaiterei ohechávo mbaʼeichaitépa Ñandejára imbaʼeporãiterei* umi disípulondi, ha omokyreʼỹ enterovépe siémpre iñeʼẽrendu hag̃ua ñande Ruvichápe ipyʼaite guive.+ 24 Bernabé ningo haʼe vaʼekue peteĩ kuimbaʼe ivuénova, ijerovia mbaretéva ha henyhẽva espíritu sántogui. Ha upévare hetaiterei hénte oñepyrũ ojerovia ñande Ruvicháre.+ 25 Upéi haʼe oho Társope oheka hag̃ua Sáulope+ oparupiete. 26 Ha otopa rire hese, ogueraha chupe Antioquíape. Ha un áño aja haʼekuéra opyta pe kongregasión upepeguándi ha omboʼe hetaiterei héntepe. Ha Antioquíape ningo oñehenói ypy vaʼekue umi disípulope kristiáno, Ñandejára oipota rupi upéicha.+

27 Umíva umi díape, unos kuánto proféta+ ovahea Jerusaléngui Antioquíape. 28 Peteĩva umi proféta apytégui hérava Ágabo+ oprofetisa pe espíritu sánto rupive ou potaiteha tuicha ñembyahýi oparupiete ko yvy ape ári.+ Upéva ningo oñekumpli vaʼekue Claudio ogovernaha tiémpope. 29 Upémarõ umi disípulo odesidi káda uno oguerahakataha la ikatumíva+ oipytyvõ hag̃ua*+ umi ermáno oikóvape Judéape. 30 Ha péicha ojapo hikuái. Haʼekuéra ojevale Bernabé ha Sáulore ogueraha hag̃ua pe ajúda umi ansiánope.+

12 Upe tiémpope rréi Herodes oñepyrũ opersegi umi ermáno oĩvape kongregasiónpe.+ 2 Espádape ojuka+ Santiágope, haʼéva Juan+ ermáno. 3 Ha haʼe ohechávo umi judíope ogustaha upe ojapóva, ojagarra avei Pédrope. (Upéva oiko aja pe Fiésta del Pan Ilevaduraʼỹva).*+ 4 Pe rréi oheja chupe préso+ ha omoĩ 4 grúpo de soldádo oñangareko hag̃ua hese kontinuadoite, káda grúpope oĩ vaʼekue 4 soldádo. Herodes ningo oguerahase* vaʼekue Pédrope umi hénte renondépe ohasa rire pe Páskua.* 5 Upévare Pedro opyta kárselpe, péro pe kongregasión oñemboʼe meme hese Ñandejárape ipyʼaite guive.+

6 Pe pyhare Herodes ogueraha mboyve chupe umi hénte renondépe, Pedro oke hína kuri mokõi soldádo mbytépe ha oñeñapytĩ chupe mokõi kadénape, ha oĩ vaʼekue avei umi guárdia oñatendéva pe kársel rokẽme. 7 Péro derrepénte Jehová* ánhel oñemboʼy hína kuri upépe,+ ha peteĩ lus ohesapepa pe kalavóso. Ha pe ánhel oñatõi Pédrope ikostádope, omombáy chupe ha heʼi: “¡Pyaʼe epuʼã!”. Upévo umi kadéna hoʼa ipyapýgui.+ 8 Pe ánhel heʼi chupe: “Eñemonde ha emoĩ ne sandália”. Ha haʼe ojapo upéicha. Ipahaitépe heʼi chupe: “Emoĩ ndejehe ne mánto ha eju che rapykuéri”. 9 Upémarõ Pedro osẽ ha oho hapykuéri, péro ndopillái pe ánhel ojapóva añetehápepa oiko hína. Haʼe ningo oimoʼã kuri ohechanteha peteĩ visión. 10 Ha ohasa hikuái oĩhárupi pe primer ha pe segundo grúpo de guárdia, upéi og̃uahẽ pe okẽ de iérro oĩháme ha upéva ojeavri ijeheguieténte, upe okẽrupi ikatu vaʼekue ojeho pe siudápe. Ha osẽ rire hikuái upégui, oho peteĩ kállere, ha peichaháguinte pe ánhel oheja chupe. 11 Upépe Pedro opilla sapyʼa la oiko vaʼekue ha heʼi: “Koʼág̃a aikuaa porã Jehová* ombou hague hiʼánhelpe cheguenohẽ hag̃ua Herodes poguýgui, ha entéro mbaʼe umi judío oipota vaʼekuégui oiko cherehe”.+

12 Ohechakuaa rire ko mbaʼe oiko vaʼekue, Pedro oho María rógape, haʼe ningo Juan sy, upe oñehenóivape avei Marcos,+ upépe oĩ kuri heta disípulo oñembyatýva ha oñemboʼe hína. 13 Pedro ombotávo pe okẽ entradapegua, peteĩ sirviénta hérava Rode ou ohecha mávapa la oúva. 14 Iñeʼẽre haʼe opilla haʼeha Pedro, péro ovyʼaitereígui ndoavríri pe okẽ, upéva rangue haʼe odipara ha oike jey omombeʼu hag̃ua Pedro oñemboʼyha hína pe entrádape. 15 Haʼekuéra heʼi chupe: “Ndetavyraímango nde”. Péro haʼe heʼi jey jey chupekuéra siertoha. Upépe haʼekuéra oñepyrũ heʼi: “Péva hiʼánhel hína”. 16 Upe aja katu Pedro ombota hína kuri pe okẽ. Upéi oavrívo hikuái pe okẽ, ohecha chupe ha opyta ijurujaipa. 17 Péro haʼe oseñea chupekuéra ipópe okirirĩnte hag̃ua, ha omombeʼupaite chupekuéra mbaʼéichapa Jehová* oguenohẽ chupe kárselgui. Ha heʼi: “Pemombeʼumi koʼã mbaʼe Santiágope+ ha umi ermánope”. Upe rire haʼe osẽ oho ótro hendápe.

18 Upéi koʼẽmba rire, oiko tuicha guyryry umi soldadokuéra apytépe, ndoikuaáigui hikuái mbaʼépa oiko raʼe Pédrogui. 19 Herodes omanda ojeheka hag̃ua chupe oparupiete, péro ndojuhúimaramo hese hikuái, oporandu umi guárdiape ha upéi omanda ojekastiga+ hag̃ua chupekuéra. Upe rire, haʼe ovahea Judéagui Cesaréape ha opyta upépe peteĩ tiémpore.

20 Upéi Herodes ipochy* oikóvo umi Tiro ha Sidongua ndive. Umi hénte oikóva koʼã lugárpe katu ojogua vaʼekue oikóvo hiʼupy pe território ogovernávagui rréi Herodes. Upémarõ umi hénte umi lugarpegua oñemoĩ peteĩ ñeʼẽme ha okonvense Blástope oipytyvõ hag̃ua chupekuéra, haʼe hína pe orekóva ikárgope pe rréi róga.* Péicha umi hénte oñeʼẽ pe rréi ndive oiko porã jey hag̃ua oñondive. 21 Péro peteĩ día umi hénte oñembyatypárõ guare, Herodes omonde umi ao porã oipurúva umi rréi, ha oguapy pe esenário ojeporohusgahápe ha oñepyrũ ojapo peteĩ diskúrso umi héntepe. 22 Upémarõ umi hénte oñembyatýva upépe oñepyrũ osapukái: “¡Ko oñeʼẽva ndahaʼéi peteĩ kuimbaʼe, síno peteĩ dios hína!”. 23 Upepete Jehová* ánhel okastiga chupe nomombaʼeguasúi haguére Ñandejárape. Upe rire haʼe hasyete, hasopa ha omano.

24 Jehová* ñeʼẽ katu oñemog̃uahẽ hetave hendápe ha heta hetave oĩ umi ojeroviáva.+

25 Bernabé+ ha Saulo katu ojapopa rire umi mbaʼe oñekotevẽva oipytyvõ hag̃ua umi ermánope Jerusalénpe,+ oho jey Antioquíape ha ogueraha hendivekuéra Juánpe,+ oñehenóiva avei Marcos.

13 Pe kongregasión de Antioquíape oĩ vaʼekue proféta ha mboʼeharakuéra.+ Umíva hína: Bernabé, Symeón oñehenóiva avei Niger, Saulo, Lucio Cirenegua, ha Manaén, haʼe ningo Herodes kompañerokue ostudiárõ guare. Herodes hína pe governadór de Galilea. 2 Haʼekuéra oajuna ha oadora aja Jehovápe,* pe espíritu sánto heʼi: “Peaparta chéve Bernabé ha Sáulope,+ che aiporavóma chupekuéra ikatu hag̃uáicha ojapo peteĩ tembiapo”.+ 3 Upémarõ haʼekuéra oajuna ha oñemboʼe rire, omoĩ hikuái ipo Bernabé ha Saulo ári ha omondo chupekuéra.

4 Upémarõ, koʼã kuimbaʼe oñemondóva espíritu sánto rupive ovahea Seléuciape, ha upépe ojupi hikuái peteĩ várkope oho hag̃ua Chíprepe. 5 Og̃uahẽvo hikuái Salamínape, oñepyrũ opredika Ñandejára ñeʼẽ umi judío sinagógape. Ha Juan* haʼe vaʼekue iñajudantekuéra.+

6 Ohasapa rire hikuái pe ísla og̃uahẽ Páfospe, upépe otopa peteĩ judío héravare Bar-Jesús, haʼe ningo pajeséro ha proféta japu. 7 Haʼe ombaʼapo vaʼekue Sergio Páulope g̃uarã, pe governadór upe distritopegua,* haʼe ningo peteĩ kuimbaʼe iñintelihénteva, ha ohenoika Bernabé ha Sáulope ohendusetereígui Ñandejára ñeʼẽ. 8 Péro pe pajeséro Elimas* oñemoĩ hesekuéra ndoipotáigui pe governadór ojerovia ñande Ruvicháre (pe téra Elimas heʼise pajeséro). 9 Upéi Saulo, oñehenóiva avei Pablo, henyhẽ espíritu sántogui, omaña porã hese 10 ha heʼi chupe: “Nde nerenyhẽ japúgui ha opaichagua mbaʼe vaígui. Nde ningo pe Diablo raʼy,+ ha reñemoĩ opa mbaʼe ihústovare, ¿arakaʼe peve piko reñehaʼãta rembyai umi mbaʼe porã Jehová* omboʼéva? 11 Ha koʼág̃a Jehová* ndekastigáta: repytáta siégo peteĩ tiémpore ha nderehechamoʼãvéima pe kuarahy ohesapérõ”. Upepete haʼe ndohechavéi ha iñypytũmbaite chugui ha oñepyrũ oheka ijerére mávapa ikatu ogueraha chupe ipógui. 12 Ohechávo pe oikóva, pe governadór ojerovia ñande Ruvicháre, ohecharamoitereígui umi mbaʼe oaprendéva Jehovágui.*

13 Upéi Pablo ha iñirũnguéra oho várkope Pafos guive Perga de Panfilia peve. Péro Juan+ oheja chupekuéra ha oho jey Jerusalénpe.+ 14 Péro haʼekuéra okontinua iviáhe Perga guive ha og̃uahẽ Antioquía de Pisídiape. Upépe oho hikuái peteĩ sinagógape+ sábadope, ha oike oguapy. 15 Ojelee rire pe léi+ ha umi Profetakuéra oskrivi vaʼekue, umi ofisiál sinagogapegua heʼika chupekuéra: “Ermanokuéra, perekóramo peje hag̃ua peteĩ mbaʼe oremokyreʼỹ vaʼerã, peje katu oréve”. 16 Upémarõ Pablo opuʼã, oseñea chupekuéra okirirĩ hag̃ua ha heʼi:

“Peẽ israelita ha enterove peẽ pekyhyjéva avei Ñandejáragui, pehendumína. 17 Israel Jára ningo oiporavo vaʼekue umi ñande tuakuéra ypykuépe, ha ombotuicha chupekuéra oĩ aja extranhéroramo Egíptope, ha ipodér tuichaitéva rupive oguenohẽ chupekuéra upégui.+ 18 Ha 40 áñorupi oaguanta chupekuéra pe desiértope.+ 19 Ohundi rire 7 nasión oĩva Canaánpe, omeʼẽ umi yvy ñande tuakuéra ypykuépe iñerénsiaramo.+ 20 Entéro koʼã mbaʼe oiko 450 áño pukukuérupi.

Upe rire onombra umi huéspe ogia hag̃ua chupekuéra, proféta Samuel tiémpo peve.+ 21 Upéi ojerure hikuái peteĩ rréi,+ ha Ñandejára omoĩ Saúlpe ogoverna hag̃ua chupekuéra 40 áñore. Saúl ningo Quis raʼy ha Benjamín trivugua.+ 22 Ñandejára oipeʼa rire chupe, omoĩ chupekuéra rréiramo Davídpe,+ haʼe oñeʼẽma vaʼekue voi hese ha heʼi: ‘Aguerohoryete+ ningo David, Jesé raʼýpe,+ haʼe ojapóta entéro mbaʼe che aipotáva’. 23 Haʼe opromete haguéicha, Ñandejára oguenohẽ ko kuimbaʼe familiarégui Jesúspe osalva hag̃ua Israélpe.+ 24 Haʼe og̃uahẽ mboyve, Juan opredika vaʼekue kompletoite pe puévlo de Israélpe ojevautisa vaʼerãha hikuái ohechauka hag̃ua oñarrepentiha.+ 25 Péro Juan omohuʼã mbotávo hembiapo heʼi: ‘¿Mbaʼépa pepensa cherehe? Che ndahaʼéi hína pe Cristo. Péro pe oútava che rire, upévape che namereséi ni isandália sã jepe ajora ipýgui’.+

26 Ermanokuéra, peẽ haʼéva Abrahán familiare, ha enterove umi ótro okyhyjéva avei Ñandejáragui, haʼe ombou ñandéve ko mensáhe ñandesalvátava.+ 27 Péro umi oikóva Jerusalénpe ha umi igovernantekuéra ndohechakuaái pe mensáhe oñeʼẽha ko salvadór rehe. Haʼekuéra ohusgárõ guare chupe okumpli umi Proféta heʼi vaʼekue,+ ha koʼã mbaʼe olee jepi hikuái káda sábado. 28 Ha ndojuhúiramo jepe mbaʼérepa ojejuka+ vaʼerã chupe, haʼekuéra ojerure Pilátope ojuka hag̃ua chupe.+ 29 Haʼekuéra okumplipa rire entéro mbaʼe ojeskrivi vaʼekue hese, omboguejy chupe hikuái pe yvyrágui* ha ogueraha omoĩ peteĩ sepultúrape.+ 30 Péro Ñandejára omopuʼã chupe umi omano vaʼekue apytégui,+ 31 ha heta díare ojechauka idisipulokuéra oho vaʼekuépe hendive Galiléagui Jerusalénpe. Koʼãva hína umi oñeʼẽva hese umi héntepe.+

32 Upévare ore koʼág̃a romombeʼu peẽme umi notísia porã Ñandejára opromete vaʼekue ñande tuakuéra ypykuépe. 33 Ha Ñandejára okumplipaite upe promésa ñanderehehápe, ñande hína itaʼyrakuéra, omoingove jeývo Jesúspe,+ ojeskrivi haguéicha pe segundo sálmope. Upépe heʼi: ‘Nde hína che raʼy, ha koestedía guive che nde Túa’.+ 34 Ñandejára heʼíma vaʼekue omoingove jeytaha chupe umi omano vaʼekue apytégui ha hete arakaʼeve noñembyaimoʼãveimaha, heʼírõ guare: ‘Che pohayhuetereíta* apromete haguéicha Davídpe, ha ko promésare ikatu pejerovia’.+ 35 Ha ótro sálmope heʼi avei: ‘Nde nderehejamoʼãi pe iñeʼẽrendúva ipyʼaite guive retekue oñembyai’.+ 36 David ningo oservi vaʼekue Ñandejárape oikove aja entéro, upéi omano,* oñeñotỹ umi ituakuéra ypykuéndi ha hete oñembyai.+ 37 Péro Jesús, upe Ñandejára omopuʼã vaʼekue retekue katu noñembyaíri.+

38 Upéicharõ che ermanokuéra, peikuaáke ko mbaʼe, haʼe rupive añoite Ñandejára operdona hína umi pekádo, ha upéva ojekuaauka hína peẽme koʼág̃a.+ 39 Moisés léi+ rupive ningo ndaikatúi vaʼekue ojeʼe penderehe pendehustoha, péro Jesús rupive, Ñandejára ikatu heʼi ihustoha enterove umi ojeroviávare.+ 40 Upévare peñatendékena ani oiko penderehe umi Profetakuéra oskrivi vaʼekue. Upépe heʼi: 41 ‘Peẽ ningo peñembohory umi mbaʼe ajapóvare, péro peẽ pehecháta upéva ha peñesorprendéta, ha upéi pemanóta. Péicha oikóta ndapegueroviái rupi umi mbaʼe ajapóva pene tiémpope, oĩramo jepe omombeʼupaitéva peẽme’”.+

42 Upéi Pablo ha Bernabé osẽ jave pe sinagógagui, umi hénte ojerure asy chupekuéra ou jey hag̃ua pe sábado oúvape, oñeʼẽ hag̃ua chupekuéra koʼã mbaʼére. 43 Opa rire pe rreunión pe sinagógape, heta judío ha umi oikéva umi judío rrelihiónpe* oho ha osegi Pablo ha Bernabépe. Ha haʼekuéra oñeʼẽvo umi héntepe, omokyreʼỹ chupekuéra osegi hag̃ua oiko Ñandejára mborayhúpe.*+

44 Pe sigiénte sábadope haimete enterove umi oĩva upe siudápe oñembyaty ohendu hag̃ua Jehová* ñeʼẽ. 45 Umi judío ohechávo umi henteitápe ojepichaiterei,* upémarõ oñemoĩ hikuái Páblore ha oñeʼẽ vai entéro mbaʼe haʼe heʼívare.+ 46 Upévare pyʼaguasúpe Pablo ha Bernabé heʼi chupekuéra: “Tekotevẽ kuri primero ojekuaauka peẽme+ Ñandejára ñeʼẽ. Péro peẽ napehenduséi kuri upéva, ha upéicha peẽ voi pehechauka napemereseiha pe jeikove opaveʼỹva. Upévare koʼág̃a rohóta ropredika umi ótro tetãyguápe.+ 47 Pórke Jehová* omandáma kuri oréve heʼívo: ‘Romoĩ rehesape hag̃ua umi tetãnguérape, repredika hag̃ua pe salvasión umi lugár mombyryvehápe ko yvy ape ári’”.+

48 Ohendúvo upéva umi hénte ótro tetãygua ovyʼa joa ha ombotuicha Jehová* ñeʼẽ, ha oñepyrũ ojerovia enterove umi ipyʼaporãva ohupyty hag̃ua jeikove opaveʼỹva. 49 Hiʼarive Jehová* ñeʼẽ ojekuaauka oparupiete upe territóriope. 50 Péro umi judío omboliga umi kuña iñimportánteva ha irrelihiosaitereívape, ha umi kuimbaʼe iñimportántevape oĩva upe siudápe opersegi+ hag̃ua Pablo ha Bernabépe, ha omosẽ chupekuéra iterritóriogui. 51 Upémarõ haʼekuéra oityvyro ipýgui pe yvytimbo* ha oho Icóniope.+ 52 Umi disípulo katu osegi henyhẽ espíritu sántogui ha vyʼágui.+

14 Upéi, Pablo ha Bernabé oike Icóniope umi judío sinagógape, ha opredika porãiterei rupi hikuái, hetaiterei judío ha griego oñepyrũ ojerovia. 2 Péro umi judío ojeroviaʼỹva omboliga umi hénte* ótro tetãyguápe ndaijaʼéi hag̃ua umi ermánore.+ 3 Upéicharamo jepe, haʼekuéra are opyta Icóniope ha Jehová* omombarete chupekuéra opredika hag̃ua pyʼaguasúpe. Haʼe ojevale hesekuéra ojapo hag̃ua umi milágro ha umi mbaʼe ijojahaʼỹva,+ ha péicha ohechauka oguerohoryha pe mensáhe omombeʼúva hikuái, upéva hína pe mensáhe oikuaaukáva Ñandejára imbaʼeporãitereiha.* 4 Péro umi hénte upe siudapegua ojedividipa: oĩ oñemoĩva umi judío ykére, péro umi ótro odefende umi apóstolpe. 5 Upéi katu umi hénte ótro tetãygua, umi judío ha umi igovernantekuéra oñehaʼãmbaite omaltrata Pablo ha Bernabépe, ha ojapi chupekuéra itápe.+ 6 Péro haʼekuéra oikuaárõ guare upéva, oho okañy Licaonia siudakuérape, Listra ha Dérbepe, ha umi puevloʼi oĩvape ijerére.+ 7 Upépe haʼekuéra osegi opredika umi notísia porã.

8 Lístrape oĩ vaʼekue peteĩ kuimbaʼe iparalítikova onase guive, haʼe núnka ndoguatái vaʼekue. 9 Haʼe oguapy hína kuri ojapysaka Páblore, ha upépe Pablo omaña porã pe kuimbaʼére, ha ohechakuaa hese ojeroviaha ikatutaha oñemonguera chupe,+ 10 upémarõ hatã porã heʼi chupe: “Epuʼã eñemboʼy”. Upepete pe kuimbaʼe opo opuʼã, ha oñepyrũ oguata.+ 11 Umi henteita ohechávo Pablo ojapóva, osapukái hikuái umi licaonio idiómape: “¡Umi dioskuéra oñembohete yvypóraicha ha oguejy ñane rendápe!”.+ 12 Haʼekuéra ohenói Bernabépe Zeus, ha Páblope katu Hermes, pórke haʼe la oñeʼẽvéva. 13 Pe siuda entrádape oĩ pe témplo oñemopuʼã vaʼekue Zéuspe, ha pe saserdóte oservíva upe témplope ogueru pe okẽme umi tóro ha umi koróna ojejapóva yvotýgui, ha umi héntendi ojapose sakrifísio Pablo ha Bernabépe.

14 Oikuaávo upéva, pe apóstol Bernabé ha pe apóstol Pablo omondoro ijao, odipara oike umi hénte apytépe ha osapukái heʼívo: 15 “¿Mbaʼére piko pejapo koʼã mbaʼe? Ore ningo yvypórante avei, rohasa asýnte avei peẽicha.+ Ha ore ningo romombeʼu hína peẽme umi notísia porã, ikatu hag̃uáicha peheja koʼã mbaʼe ndovaléiva mbaʼeverã ha peadora Ñandejára oikovévape. Haʼe hína upe ojapo vaʼekue pe yvága, yvy, pe mar ha entéro mbaʼe oĩva pype.+ 16 Yma haʼe oheja vaʼekue entéro umi tetãme ojapo ojaposéva,+ 17 upéicharamo jepe, haʼe osegi oikuaauka peẽme+ mávapa haʼe umi mbaʼe porã ojapóva rupive. Haʼe ombou peẽme ama yvágagui ha omeʼẽ peẽme hetaiterei mbaʼe pekosecha vaʼerã itiempoitépe,+ hetaiterei tembiʼu peʼu hag̃ua peneryg̃uatãha meve ha pevyʼa hag̃ua”.+ 18 Heʼíramo jepe chupekuéra koʼã mbaʼe, apenaite ojoko umi héntepe ani hag̃ua ojapo chupekuéra umi sakrifísio.

19 Upéi unos kuánto judío og̃uahẽ Antioquía ha Icóniogui, ha omboliga umi henteitápe+ opuʼã hag̃ua Páblore, upévare ojapi chupe hikuái itápe ha ombotyryry oguenohẽ chupe pe siudágui, oimoʼãgui omanomaha.+ 20 Upe rire umi disípulo ojerepa hese, upépe haʼe opuʼã ha oike pe siudápe. Al ótro día oho Bernabéndi Dérbepe.+ 21 Upe siudápe haʼekuéra oikuaauka rire umi notísia porã ha oipytyvõ rire heta héntepe oiko hag̃ua chuguikuéra disípulo, oho jey hikuái Listra, Iconio ha Antioquíape. 22 Upépe haʼekuéra omombarete umi disípulope*+ ha omokyreʼỹ chupekuéra osegi hag̃ua ojerovia mbarete, heʼívo: “Heta jahasa asy vaʼerã jaike hag̃ua Ñandejára Rréinope”.+ 23 Avei káda kongregasiónpe onombra hikuái ansiáno,+ upearã haʼekuéra oñemboʼe ha oajuna,+ ha oheja chupekuéra Jehová* pópe, pórke haʼekuéra ojerovia hese.

24 Upe rire ohasa hikuái Pisídiarupi ha og̃uahẽ Panfíliape,+ 25 ha oikuaauka rire Ñandejára ñeʼẽ Pérgape, ovahea hikuái Atáliape. 26 Upégui haʼekuéra oho peteĩ várkope Antioquíape. Ko siudápe umi ermáno oñemboʼe kuri Ñandejárape imbaʼeporãiterei hag̃ua Pablo ha Bernabéndi, ikatu hag̃uáicha ojapo pe tembiapo oñemeʼẽ vaʼekue chupekuéra ha koʼág̃a ojapopámava hikuái.+

27 Haʼekuéra og̃uahẽrõ guare Antioquíape, ombyaty pe kongregasiónpe ha omombeʼu chupekuéra entéro mbaʼe Ñandejára ojapo vaʼekue ojevalévo hesekuéra. Avei omombeʼu chupekuéra Ñandejára oavri hague pe tape* ikatu hag̃uáicha umi ótro tetãygua ojerovia avei.+ 28 Upémarõ haʼekuéra are opyta umi disípulondi.

15 Upéi unos kuánto kuimbaʼe ovahea Judéagui ha oñepyrũ omboʼe umi ermánope: “Napeñesirkunsidáiramo* Moisés léi heʼiháicha,+ ndaikatumoʼãi pejesalva”. 2 Péro Pablo ha Bernabé heta ojodiskuti ha ojoavy hendivekuéra, upéi ojedesidi oñemondotaha Pablo, Bernabé ha umi ótro ermánope umi apóstol ha ansianokuéra rendápe Jerusalénpe,+ oñeʼẽ hag̃ua hikuái upe oiko vaʼekuére.*

3 Upémarõ pe kongregasión oho hendivekuéra tapekuʼa peve, upéi haʼekuéra okontinua iviáhe ha ohasa Fenicia ha Samáriarupi. Haʼekuéra omombeʼupaite ohóvo mbaʼéichapa umi hénte ótro tetãygua okambia ha oadora Ñandejárape. Ha enterove umi ermáno ovyʼaiterei ohendúvo upéva. 4 Og̃uahẽvo Jerusalénpe, torypápe orresivi chupekuéra pe kongregasión, umi apóstol ha ansianokuéra. Haʼekuéra katu omombeʼupaite chupekuéra mbaʼéichapa Ñandejára ojevale hesekuéra ojapo hag̃ua heta mbaʼe. 5 Péro unos kuánto oĩva umi fariséo séktape ha ojeroviáva Jesucrístore opuʼã iñasiéntogui ha heʼi: “Tekotevẽ oñesirkunsida umi ndahaʼéivape judío ha oñemanda chupekuéra okumpli hag̃ua Moisés léi”.+

6 Upémarõ umi apóstol ha ansianokuéra oñembyaty oñemongeta hag̃ua ko mbaʼére. 7 Heta oñeʼẽ rire hikuái ko mbaʼére, Pedro opuʼã ha heʼi chupekuéra: “Ermanokuéra, peẽ peikuaa porã iñepyrũme Ñandejára cheporavo hague pende apytégui, ikatu hag̃uáicha amombeʼu umi hénte ótro tetãyguápe umi notísia porã ha péicha ojerovia avei hikuái.+ 8 Ha Ñandejára, oikuaáva mbaʼépa oĩ enterovéva korasõme,+ ohechauka oguerohoryha chupekuéra omeʼẽvo espíritu sánto+ chupekuéra, ñandéve omeʼẽ haguéicha avei. 9 Haʼe ningo ndojapói diferénsia éntre haʼekuéra ha ñande,+ síno omopotĩ ipyʼapykuéra ojerovia rupi hikuái.+ 10 Upéicharõ, ¿mbaʼére piko pedesafia Ñandejárape ha pemoĩ umi disípulo ajúra ári peteĩ júgo+ ni umi ñande tuakuéra ypykue ni ñande ndaikatúi vaʼekue jagueraha?+ 11 Péro ñande judío ningo jajerovia ñande Ruvicha Jesús imbaʼeporãiterei rupi* jajesalvaha,+ ha umi disípulo ndahaʼéiva judío ojerovia avei upévare”.+

12 Ohendúvo upéva enterove umi hénte okirirĩ. Ha oñepyrũ ohendu hikuái Bernabé ha Páblope omombeʼúrõ mbaʼéichapa Ñandejára ojevale hesekuéra ojapo hag̃ua heta milágro ha umi mbaʼe ijojahaʼỹva umi ndahaʼéiva judío apytépe. 13 Heʼipa rire hikuái koʼã mbaʼe, Santiago osẽ heʼi: “Ermanokuéra, cherendumína. 14 Koʼangete ñahendu haguéicha, Symeón*+ omombeʼu porãma ñandéve mbaʼéichapa Ñandejára imanduʼa umi hénte ótro tetãyguáre, ha ijapyteguikuéra haʼe oñepyrũmaha oiporavo peteĩ puévlo ogueraha vaʼerã héra.+ 15 Umi mbaʼe heʼíva ningo oskrivíma vaʼekue voi umi Proféta, heʼiháicha Ñandejára Ñeʼẽme: 16 ‘Oiko rire koʼã mbaʼe aju jeýta ha amopuʼã jeýta David róga* hoʼapa vaʼekue. Amopuʼãmba jeýta umi pare hoʼa vaʼekue ha opytáta yma guaréicha, 17 ikatu hag̃uáicha umi hénte hembýva oheka Jehovápe* ipyʼaite guive umi hénte entéro nasiongua ndive, umi oñehenóiva che rérarupi, heʼi Jehová,* ojapóva hína koʼã mbaʼe,+ 18 umi mbaʼe ningo haʼe odesidíma vaʼekue voi ojapo ymaite+ guive’. 19 Upévare chéverõ g̃uarã* ndovaléi ñamolesta umi hénte ótro tetãyguápe oserviséva hína Ñandejárape.+ 20 Upéva rangue, jaskrivi chupekuéra orrechasa hag̃ua umi mbaʼe ojesakrifikáva umi dios raʼangápe,+ ani hag̃ua hekovai,*+ ni hoʼu animál ojejuvy vaʼekue* roʼokue ha omboykete hag̃ua pe tuguy.+ 21 Pórke ymaite guive entéro siudápe oĩ opredikáva umi mbaʼe Moisés heʼi vaʼekue, pórke umi ilivrokuéra hatã ojelee káda sábado umi sinagógape ohendu hag̃ua umi hénte”.+

22 Upémarõ umi apóstol, ansianokuéra ha kompletoite pe kongregasionpegua odesidi oiporavotaha mokõi kuimbaʼépe ijapyteguikuéra ha omondo Antioquíape, Pablo ha Bernabé ndive. Haʼekuéra omondo Júdaspe, oñehenóiva avei Barsabás, ha Sílaspe,+ haʼekuéra ningo oreko vaʼekue tuicha rresponsavilida ermanokuéra apytépe. 23 Haʼekuéra ojevale hesekuéra omondo hag̃ua ko kárta heʼíva péicha:

“Ore pene ermanokuéra, apóstol ha ansianokuéra, roskrivi peẽme, ore ermanokuéra ótro tetãygua peimévape Antioquía,+ Siria ha Cilíciape: ¡Ore ermanokuéra pohayhuetéva! 24 Rohendu ningo ore apytégui oĩ hague ohóva okrea peẽme provléma umi mbaʼe heʼíva rupive,+ oñehaʼã ohundi pendehegui pende jerovia.* Péro añetehápe ore ndoroʼéi kuri chupekuéra omboʼe hag̃ua upéva. 25 Upévare rog̃uahẽ peteĩ ñeʼẽme ha rodesidi roiporavo mokõi kuimbaʼe romondo hag̃ua pene rendápe ore ermanokuéra rohayhuetéva Bernabé ha Pablo ndive. 26 Koʼã kuimbaʼe oapeligra vaʼekue hekove* ñande Ruvicha Jesucristo réra rehehápe.+ 27 Upéicha rupi romondo pene rendápe Judas ha Sílaspe, ikatu hag̃uáicha haʼekuéra avei omombeʼu peẽme umi mbaʼe ojeskrivíva ko kártape.+ 28 Pórke pe espíritu sánto+ orepytyvõ rohechakuaa hag̃ua natekotevẽiha romoĩve pende ári kárga, síno koʼã mbaʼe tekotevẽvante: 29 pesegíkena perrechasa umi mbaʼe ojesakrifikáva umi dios raʼangápe,+ pemboykete pe tuguy,+ ani peʼu umi animál ojejuvy vaʼekue*+ roʼokue ni penderekovai.*+ Perrechasaitéramo koʼã mbaʼe oho porãta peẽme. ¡Salúdo peẽme g̃uarã!”.*

30 Upéi ojedespedi rire hikuái, umi kuimbaʼe ovahea Antioquíape, upépe ombyatypa umi disípulope ha omeʼẽ chupekuéra pe kárta. 31 Olee rire hikuái, ovyʼaiterei omokyreʼỹ haguére chupekuéra. 32 Judas ha Silas ningo proféta vaʼekue avei, upévare ojapo hikuái heta diskúrso omokyreʼỹ ha omombaretéva ermanokuérape.+ 33 Opyta rire peteĩ tiémpore upépe, umi ermáno ojedespedi chuguikuéra ha haʼekuéra oho jey Jerusalénpe. 34* —— 35 Péro Pablo ha Bernabé opyta Antioquíape, ha heta ermanokuérandi oporomboʼe ha oikuaauka umi notísia porã, upéva hína Jehová* ñeʼẽ.

36 Unos kuánto día rire Pablo heʼi Bernabépe: “Jaha jeýpy javisita umi ermanokuéra oĩvape umi siuda jaikuaauka haguépe Jehová* ñeʼẽ, jahecha hag̃ua mbaʼéichapa oĩ hikuái”.+ 37 Bernabé katu oguerahase katuete hendivekuéra Juánpe, oñehenóiva avei Marcos.+ 38 Péro Pablo ndoguerahaséi chupe, oheja rei haguére chupekuéra Panfíliape, ha ndohói hendivekuéra opredika.+ 39 Upévare tuicha oiko vai ha ojesepara hikuái. Bernabé+ ogueraha hendive Márcospe, ha oho peteĩ várkope Chíprepe. 40 Pablo katu oiporavo Sílaspe, ha umi ermáno ojerure rire Jehovápe* oñangareko+ hag̃ua hese, oho upégui. 41 Upéi ohasa Siria ha Cilíciarupi omombarete hag̃ua umi kongregasiónpe.

16 Upe rire Pablo og̃uahẽ Dérbepe ha avei Lístrape.+ Ha upépe oĩ vaʼekue peteĩ disípulo hérava Timoteo,+ isy ningo peteĩ disípula judía, péro itúa griego. 2 Umi ermáno Listra ha Iconiogua oñeʼẽ porãiterei hese. 3 Pablo heʼi oguerahaseha hendive Timotéope. Upémarõ haʼe ogueraha ha osirkunsida* chupe, umi judío uperupigua rehehápe,+ pórke enterove oikuaa itúa griegoha. 4 Haʼekuéra oviahávo ohóvo umi siudárupi, omombeʼu umi ermáno upepeguápe mbaʼépa odesidi raʼe umi apóstol ha ansianokuéra oĩva Jerusalénpe,+ ikatu hag̃uáicha okumpli hikuái umi mbaʼe. 5 Upéicha rupi umi kongregasión osegi ojerovia mbareteve ha káda día heta hetave hikuái.

6 Avei ohasa hikuái Frigia ha Galáciarupi,+ pe espíritu sánto oproivi rupi chuguikuéra oikuaauka Ñandejára ñeʼẽ Asia distrítope. 7 Upéi ovaheakuévo hikuái Mísiape, oñehaʼã oike Bitíniape,+ péro pe espíritu rupive Jesús ojoko chupekuéra. 8 Upémarõ ohasa hikuái Mísiarupi ha ovahea Tróaspe. 9 Ha pyharekue Pablo ohecha peteĩ visiónpe peteĩ kuimbaʼe Macedoniagua oñemboʼýva henondépe, ha ojerure asýva chupe heʼívo: “Ejúna Macedóniape ha orepytyvõmi”. 10 Pablo ohechapamírente pe visión, roñehaʼã roho Macedóniape rohechakuaágui Ñandejára orerenoika hague romombeʼu hag̃ua chupekuéra umi notísia porã.

11 Upémarõ roho várkope Tróaspe ha roho derechoite Samotráciape. Péro al ótro día roho Neápolispe, 12 upégui roho Filípospe,+ upéva hína peteĩ siuda rromána,* pe iñimportantevéva orekóva Macedonia upe distrítope. Ha upe siudápe ropyta unos kuánto día. 13 Pe sábado rosẽ pe siuda rokẽrupi ha roho peteĩ rrío ypýpe, ropenságui upépe oñembyatyha umi hénte oñemboʼe hag̃ua. Upéi roguapy ha roñepyrũ ropredika umi kuña oñembyaty vaʼekuépe upe lugárpe. 14 Upépe ningo oĩ kuri peteĩ kuña hérava Lidia, ovendéva téla ha ao líla, haʼe Tiatiragua+ ha oadora Ñandejárape. Lidia ojapysaka hína kuri orerehe, ha Jehová* oavri chupe ikorasõ oguerovia hag̃ua umi mbaʼe Pablo heʼíva. 15 Ojevautisa rire Lidia ha umi hogayguakuéra,+ haʼe ojerure asy oréve: “Oiméramo peẽ pepensa che ajeroviaha Jehováre,* pejúna pepyta che rógape”. Ha rohómante hendive pórke haʼe ojerure jey jey oréve.

16 Upéi peteĩ díape roho jave pe lugár oñembyatyhápe umi hénte oñemboʼe hag̃ua, rojotopa peteĩ eskláva orekóvandi peteĩ espíritu aña oipytyvõva chupe oadivina hag̃ua umi mbaʼe oikótava tenonderã.+ Ha ipatronkuéra oguenohẽ heta ganánsia haʼe oadivina rupi umi mbaʼe oikótava. 17 Ko mitãkuña oñepyrũ oiko ore rapykuéri, ha osapukái hatã ha heʼi: “Koʼã kuimbaʼe ningo oservi Ñandejára Ndaijojaháivape,+ ha oikuaauka hína peẽme mbaʼéichapa pejesalváta”. 18 Ko mitãkuña ojapo upéicha heta díare, ipahápe Pablo ikueráima upévagui, ha ojere heʼi pe espíritupe: “Jesucristo rérape haʼe ndéve: ¡esẽ chugui!”. Ha upepete pe espíritu osẽ chugui.+

19 Ipatronkuéra ohechávo ndaikatumoʼãveimaha oipuru pe mitãkuñáme ogana hag̃ua pláta,+ ojagarra Pablo ha Sílaspe ha tyryryhápe ogueraha chupekuéra pe merkádope* umi governantekuéra renondépe.+ 20 Ha oguerahávo chupekuéra umi governánte upe siudapegua rendápe, heʼi hikuái: “Koʼã kuimbaʼe ojapo oikóvo tuicha sarambi ko siudápe,+ pórke haʼekuéra judío 21 ha oporomboʼe oikóvo umi kostúmbre ñande rrománo ndovaléiva jaguerovia ni jajapo”. 22 Upévo kompletoite umi hénte opuʼã hesekuéra, umi governánte upe siudapegua katu omanda oñemondoro hag̃ua chuguikuéra ijao ha oinupãka chupekuéra garrótepe.+ 23 Ojegarrotea rire chupekuéra heta porã, ogueraha chupekuéra kárselpe ha omanda pe guardiakárselpe toñatende hesekuéra ani hag̃ua okañy.+ 24 Péicha oñemanda rupi chupe, haʼe ogueraha chupekuéra pe kalavóso oĩvape huguaitépe, ha ojopy chuguikuéra ipy sépope.*

25 Pyharepytérupi, Pablo ha Silas oñemboʼe ha opurahéi hína kuri omombaʼeguasu hag̃ua Ñandejárape,+ ha umi préso ohendu chupekuéra. 26 Peichaháguinte oiko peteĩ terremóto tuichaitereíva ha omboryryipaite pe kársel. Upepete kompletoite umi okẽ karselpegua ojeavripa ha umi kadéna oĩva umi présore osopa.+ 27 Ha pe guardiakársel opáyvo otopa umi okẽ ojeavripa, upépe ohekýi ijespáda ha ojepreparáma ojejuka hag̃ua, oimoʼãgui umi préso okañymba hague.+ 28 Péro Pablo hatã osapukái: “¡Ani rejejuka! ¡Koʼápe roimemba hína!”. 29 Upémarõ pe guardiakársel ojerure ojegueru hag̃ua umi lámpara, ha odipara oike Pablo ha Silas oĩháme ha oryrýi osusũ oñesũ henondepekuéra. 30 Upéi oguenohẽ chupekuéra okápe ha heʼi: “¿Mbaʼe piko ajapo vaʼerã ajesalva hag̃ua?”. 31 Haʼekuéra heʼi chupe: “Ejerovia ore Ruvicha Jesús rehe, ha rejesalváta nde ha nde rogaygua”.+ 32 Upémarõ haʼekuéra omombeʼu Jehová* ñeʼẽ pe guardiakárselpe ha entéro umi hogayguápe. 33 Upe pyharépe voi pe guárdia ogueraha Pablo ha Sílaspe peteĩ lugár omopotĩ hag̃uáme chupekuéra ijerída, ha pyaʼe porã voi ojevautisa haʼe ha umi hogayguakuéra.+ 34 Upe rire ogueraha chupekuéra hógape, ha omoĩ tembiʼu mesápe chupekuéra g̃uarã. Haʼe ovyʼaiterei ojerovia rupi Ñandejárare, ha enterove umi hogaygua ovyʼaiterei avei.

35 Koʼẽ rire umi governánte upe siudapegua omondo umi guárdiape heʼi hag̃ua pe guardiakárselpe: “Epoi umi kuimbaʼégui”. 36 Upémarõ pe guardiakársel omombeʼu Páblope upe heʼi vaʼekue hikuái: “Umi governánte ko siudapegua ombou che rendápe umi guárdiape ojepoi hag̃ua pendehegui. Upéicharõ mokõivéva peiméma lívre ha pehokuaántema pyʼaguapýpe”. 37 Péro Pablo heʼi chupekuéra: “¡Ndaupeichaiete katu! Haʼekueraite voi ou vaʼerã oreguenohẽ. Haʼekuéra ningo opoise hína orehegui ñemihápente, pórke ore haʼéramo jepe rrománo,+ orembyepoti enterove renondépe roñekondenaʼỹre* ha oregueraha préso”. 38 Upémarõ umi guárdia oho omombeʼu umi governánte upe siudapeguápe upe heʼi vaʼekue Pablo. Haʼekuéra oikuaávo umi kuimbaʼe haʼeha rrománo, opyta okyhyjeterei.+ 39 Upémarõ haʼekuéra ou ojediskulpa hendivekuéra, upéi oguenohẽ chupekuéra pe kárselgui ha ojerure chupekuéra oho hag̃ua upe siudágui. 40 Péro osẽvo pe kárselgui, Pablo ha Silas oho Lidia rógape ha ohecha umi ermanokuérape. Upéi omokyreʼỹ chupekuéra ha oho.+

17 Upéi ohasa hikuái Anfípolis ha Apolóniarupi, ha og̃uahẽ Tesalónicape,+ upépe oĩ vaʼekue peteĩ sinagóga judía. 2 Ha jepiveguáicha Pablo+ oike hendapekuéra, ha 3 sábadore omboʼe ha oipytyvõ chupekuéra ontende hag̃ua Ñandejára Ñeʼẽ.*+ 3 Omyesakã ha ohechauka chupekuéra Ñandejára Ñeʼẽ rupive mbaʼérepa tekotevẽ raʼe Cristo ohasa asy,+ omano ha opuʼã jey umi omano vaʼekue apytégui.+ Haʼe heʼi: “Jesús haʼe hína pe Cristo, hese che añeʼẽ hína peẽme”. 4 Upéicha rupi ijapyteguikuéra oĩ oñepyrũva ojerovia ha omoirũ Pablo ha Sílaspe.+ Péicha avei ojapo heta griego oadoráva Ñandejárape ha heta kuña iñimportánteva.

5 Péro umi judío ojepicha,*+ upévare ombyaty unos kuánto kuimbaʼe iñañáva ha hekoreíva oikóvo pe merkádope,* ha péicha ombyaty hikuái heta héntepe ha ojapo tuicha guyryry upe siudápe. Upémarõ, mbaretépe oike hikuái Jasón rógape oheka hag̃ua Pablo ha Sílaspe ikatu hag̃uáicha ontrega umi henteitápe. 6 Ndotopáimarõ hesekuéra upépe, tyryryhápe ogueraha Jasón ha ótro ermanokuérape umi governánte upe siudapegua renondépe, ha osapukái hikuái: “Umi kuimbaʼe okreáva provléma oparupiete oĩma avei koʼápe.+ 7 Ha Jasón orresivi chupekuéra hógape. Enterove koʼã kuimbaʼe oñemoĩ César* dekretokuéra kóntrape heʼívo oĩha ótro rréi, aipo Jesús”.+ 8 Ohendúvo upéva umi hénte ha umi governánte upe siudapegua oñemondyipa. 9 Upémarõ umi governánte upe siudapegua ojerure Jasón ha iñirũnguérape opaga hag̃ua fiánsa, ha upéi ojepoi chuguikuéra.

10 Pytũ riremi, umi ermáno omondo Pablo ha Sílaspe Beréape. Ha og̃uahẽvo, oho hikuái umi judiokuéra sinagógape. 11 Péro koʼã judío ikyreʼỹve vaʼekue oaprende hag̃ua umi Tesalonicaguágui, pórke haʼekuéra oasepta Ñandejára ñeʼẽ ipyʼaite guive, ha káda día ohesaʼỹijo porã Ñandejára Ñeʼẽ ohecha hag̃ua siértopa umi mbaʼe ojeʼéva chupekuéra. 12 Upéicha rupi ijapytepekuéra heta oĩ oñepyrũva ojerovia, ha upéicha avei ojapo heta kuña griega iñimportánteva ha avei unos kuánto kuimbaʼe. 13 Péro umi judío oĩva Tesalónicape oikuaárõ guare Pablo opredikaha avei Ñandejára ñeʼẽ Beréape, oho avei hikuái upépe omboliga hag̃ua umi héntepe opuʼã hag̃ua ikontrapekuéra.+ 14 Upémarõ umi ermáno pyaʼeterei omondo Páblope mar gotyo,+ péro Silas ha Timoteo opytánte upépe. 15 Péro umi oho vaʼekue Pablo ndive ogueraha chupe Atenas peve. Ha Pablo ojevale hesekuéra heʼi hag̃ua Silas ha Timotéope+ pyaʼe ou hag̃ua hendápe. Upéi haʼekuéra osẽ oho.

16 Pablo ohaʼarõ aja chupekuéra Aténaspe, ipochyeterei ohechávo upe siuda henyhẽha umi dioskuéra raʼangágui. 17 Upémarõ oho pe sinagógape ha oñepyrũ omboʼe umi judío ha umi ótro hénte oadorávape Ñandejárape, ha oipytyvõ chupekuéra ontende hag̃ua Ñandejára Ñeʼẽ.* Ha káda día Pablo ojapo upéicha umi otopávare pe merkádope.* 18 Péro unos kuánto umi filósofo epikúreo ha estóiko oñepyrũ ojodiskuti hendive, ha oĩ umi heʼíva: “¿Mbaʼe piko la heʼiséva ko kuimbaʼe oñeʼẽmba reíva?”. Ótro katu heʼi: “Amalisia kóva ou oñeʼẽ hag̃ua umi dios extranhérore”. Upéicha heʼi hikuái haʼe opredikágui umi notísia porã oñeʼẽva Jesús rehe ha pe ñemoingove jeýre.+ 19 Upémarõ haʼekuéra ojagarra chupe ha ogueraha pe Areópagope, ha heʼi hikuái: “¿Ikatu piko remombeʼu oréve mbaʼépa ko mbaʼe pyahu remboʼéva reikóvo? 20 Pórke rohendu reñeʼẽha heta mbaʼe iñextráñovare oréve g̃uarã, upévare roikuaase mbaʼépa heʼise umi mbaʼe”. 21 Añetehápe ningo enterove umi ateniense ha umi extranhéro oĩva upépe* oipurupaite itiémpo lívre ohendu térã oñeʼẽ hag̃ua oimeraẽ mbaʼe ipyahúvare. 22 Upémarõ Pablo oñemboʼy pe Areópago+ mbytetépe ha heʼi:

“Kuimbaʼekuéra Atenasgua, chéverõ g̃uarã peẽ entéro mbaʼépe penderrelihiosoiterei, ha ñakomparáramo umi ótro héntere, peẽ pekyhyjeve umi dioskuéragui.+ 23 Por ehémplo, ahasakuévo amaña porã umi mbaʼe peadorávare,* ha ajuhu peteĩ altár ojeskrivi vaʼekuére: ‘Altár peteĩ dios ndoroikuaáivape g̃uarã’. Ha che ningo añeʼẽ hína peẽme upe peẽ peadorávare peikuaaʼỹre. 24 Pe Ñandejára ojapo vaʼekue ko múndo ha entéro mbaʼe oĩva pype, haʼe ningo ndoikói umi témplo kuimbaʼekuéra ojapo+ vaʼekuépe pórke haʼe hína pe yvága ha yvy Jára.+ 25 Haʼe noikotevẽi yvyporakuéra oipytyvõ chupe, pórke mbaʼeve ndofaltái chupe,+ haʼe hína upe omeʼẽva enterovépe hekove, pe áire jarrespira+ hag̃ua ha entéro mbaʼe. 26 Haʼe ojapo vaʼekue peteĩ kuimbaʼéguinte+ entéro nasión ikatu hag̃uáicha oiko opárupi ko yvy ape ári,+ ha omoĩ avei mbaʼe tiémpopepa oiko vaʼerã heta mbaʼe ha odesidi moõ guivépa ha moõ pevépa yvyporakuéra ikatu oiko.+ 27 Péicha ojapo ikatu hag̃uáicha la hénte oheka Ñandejárape, ha haʼekuéra oñehaʼãramo oheka chupe, ikatu hína otopa hese.+ Añetehápe ningo haʼe noĩri voi mombyry ñandehegui. 28 Pórke haʼe rupive ningo jaikove, jakuʼe ha jaexisti. Heʼiháicha umi pende poéta: ‘Ñande ningo itaʼyrakuéra avei’.

29 Upéicharõ, ñande haʼe rupi Ñandejára raʼy,+ ndovaléi ñaimoʼã Ñandejára ojoguaha umi dios raʼanga ojejapóvape óro, pláta térã itágui, térã ojoguaha umi mbaʼe yvypóra ojapo vaʼekuépe ouháicha chupe iñakãmente.+ 30 Añetehápe, Ñandejára ohejánte vaʼekue ohasa pe tiémpo umi hénte ndoikuaái haguépe chupe,+ péro koʼág̃a heʼi hína opárupi enterove yvypórape oñarrepenti vaʼerãha. 31 Pórke haʼe ohusgáta hustísiape+ entéro yvypórape peteĩ kuimbaʼe haʼe oiporavo vaʼekue rupive, ha omoĩma peteĩ día ojapo hag̃ua upéva. Ko día katuete og̃uahẽta, pórke haʼe omeʼẽma peteĩ garantía omoingove jeývo ko kuimbaʼépe umi omano vaʼekue apytégui”.+

32 Ha umi hénte ohendúvo chupe oñeʼẽha peteĩ oñemoingove jey vaʼekuére omano vaʼekue apytégui, oĩ umi oñembohorýva+ hese ha ótro katu heʼi: “Ág̃a ótropente rohendúta reñeʼẽvo ko mbaʼére”. 33 Upémarõ Pablo osẽ oho upégui, 34 péro unos kuánto kuimbaʼe omoirũ chupe ha oñepyrũ ojerovia. Umíva apytépe oĩ vaʼekue Dionisio, haʼe hína hués pe trivunál del Areópagope, ha avei peteĩ kuña hérava Dámaris ha hetave hénte.

18 Upe rire haʼe osẽ oho Aténasgui ha og̃uahẽ Coríntope. 2 Ha upépe otopa peteĩ judíore hérava Áquila,+ haʼe ningo Pontogua ha og̃uahẽ ramoite Itáliagui hembireko Priscílandi, pórke pe emperadór Claudio heʼi kuri enterove umi judío osẽmba vaʼerãha Rómagui. Upémarõ Pablo oho ovisita chupekuéra. 3 Ha haʼe oreko rupi el mísmo ofísio, Pablo opyta hogapekuéra ha ombaʼapo hendivekuéra.+ Haʼekuéra ningo ojapo vaʼekue umi óga kárpa. 4 Péro káda sábado+ Pablo ojapómi vaʼerã diskúrso* pe sinagógape,+ ha okonvense umi judío ha griégope ikatu hag̃uáicha ojerovia hikuái.

5 Upéi Silas+ ha Timoteo+ ovahea rire Macedóniagui, Pablo oipurupaite itiémpo opredika hag̃ua Ñandejára ñeʼẽ umi judíope, ha ohechauka hag̃ua chupekuéra Jesús haʼeha pe Cristo.+ 6 Péro haʼekuéra osegi oñemoĩ Páblore ha oñeʼẽ vai hese, upémarõ haʼe oityvyro ijao+ ha heʼi: “Peẽ ndapejesalváiramo, upéva oikóta pende káusare,+ ndahaʼemoʼãi che kúlpa.*+ Koʼág̃a guive aháta umi hénte ótro tetãygua rendápe”.+ 7 Upe rire oho upégui* ha og̃uahẽ Ticio Justo rógape, ko kuimbaʼe ningo oadora Ñandejárape, ha hóga oĩ pe sinagóga ykerete. 8 Péro Crispo+ ha enterove hogaygua ojerovia ñande Ruvicháre. Crispo hína pe omoakãva pe sinagóga. Ha heta hénte Corintogua ohendu vaʼekue umi notísia porã ojerovia avei ha ojevautisa. 9 Peteĩ pyharépe ñande Ruvicha heʼi Páblope peteĩ visión rupive: “Ani rekyhyje, esegi katu eñeʼẽ ha ani rekirirĩ, 10 pórke che aime nendive+ ha avave nandeatakamoʼãi nelastima hag̃ua. Ko siudápe ningo oĩ heta hénte ojeroviátava cherehe”. 11 Upémaramo opyta upépe ha omboʼe chupekuéra Ñandejára ñeʼẽ un áño 6 mésere.

12 Ha Galión haʼérõ guare governadór* Acáyape, umi judío oñemoĩ peteĩ ñeʼẽme oataka hag̃ua Páblope, ha ogueraha chupe pe trivunálpe pe governadór renondépe. 13 Ha heʼi hikuái: “Ko kuimbaʼe oiko omboliga umi héntepe okambia hag̃ua mbaʼéichapa oadora Ñandejárape, ha péicha ojapo hag̃ua hikuái peteĩ mbaʼe ohóva pe léi kóntrape”. 14 Péro Pablo oñeʼẽta javete, Galión osẽ heʼi umi judíope: “Peẽ judiokuéra, oiméramo añetehápe ko kuimbaʼe ojapo raʼe peteĩ mbaʼe ivaíva térã peteĩ mbaʼe ohóva pe léi kóntrape, upéicharõ che chepasiénsia vaʼerãmoʼã pohendu hag̃ua. 15 Péro peiko vaítaramo umi palávrare, peteĩ persóna rérare ha pende léi rehe,+ peẽmante pehecháta upéva. Che ndahusgaséi koʼã mbaʼe”. 16 Upéi haʼe omosẽ chupekuéra pe trivunálgui. 17 Upémarõ ojagarra hikuái Sóstenespe,+ pe omoakãva pe sinagóga, ha oñepyrũ ombyepoti chupe hikuái pe trivunál renondépe. Péro Galiónpe ndoúi ni ndohói la haʼekuéra ojapóva.

18 Pablo katu opytave upépe unos kuánto día, upéi ojedespedi umi ermánogui, ha oho várkope Síriape, Priscila ha Áquilandi. Ha Cencréaspe+ haʼe oñemoakã perõ kuri okumpli hag̃ua peteĩ promésa ojapo vaʼekue Ñandejárape. 19 Upéi og̃uahẽ hikuái Éfesope, ha Pablo oheja chupekuéra upépe, péro haʼe oike pe sinagógape omboʼe umi judíope ha oipytyvõ chupekuéra ontende hag̃ua Ñandejára Ñeʼẽ.*+ 20 Ha haʼekuéra ojeruréramo jepe chupe opytave hag̃ua, haʼe ndopytái, 21 síno ojedespedi chuguikuéra ha heʼi: “Jehová* oipotáramo, aju jeýta pene rendápe”. Upéi ojupi várkope Éfesope 22 ha oguejy Cesaréape, upéi oarriva Jerusalénpe ha osaluda pe kongregasiónpe ha upéi ovahea Antioquíape.+

23 Opyta rire peteĩ tiémpore upépe, oho ovisita heta lugár oĩva Galacia ha Frigia+ tuichakuére ha omombarete enterove disípulope.+

24 Upéi og̃uahẽ Éfesope peteĩ judío Alejandriagua hérava Apolos,+ haʼe ningo peteĩ kuimbaʼe iñeʼẽkuaáva ha oikuaa porãva Ñandejára Ñeʼẽ. 25 Chupe ningo oñehekomboʼe vaʼekue Jehová* rapére, ha espíritu sánto rupive haʼe ikyreʼỹeterei oñeʼẽ ha oporomboʼe porãiterei hag̃ua Jesús rehe. Péro haʼe oikuaa pe vautísmo Juan opredika vaʼekue añoite. 26 Haʼe oñepyrũrõ guare oñeʼẽ pyʼaguasúpe sinagógape, Priscila ha Áquila+ ohendu chupe, ha ogueraha hendivekuéra ha omyesakã porãve chupe Ñandejára rape. 27 Ha Apolos ohosérõ guare avei Acáyape, umi ermáno Efesogua oskrivi peteĩ kárta umi disípulope ha omokyreʼỹ chupekuéra orresivi porã hag̃ua Apólospe. Ha og̃uahẽrõ guare upépe, haʼe heta oipytyvõ umi ojeroviávape Ñandejára imbaʼeporãiterei rupi hendivekuéra,* 28 pórke pyʼaguasúpe ha heta hénte renondépe haʼe ohechauka porã umi judío ojavyha, ohechaukávo chupekuéra Ñandejára Ñeʼẽ rupive Jesús haʼeha pe Cristo.+

19 Apolos+ oĩ aja Coríntope, Pablo ohasa umi lugár oĩhárupi umi sérro ha ovahea Éfesope.+ Upépe otopa unos kuánto disípulore, 2 ha heʼi chupekuéra: “¿Peẽ piko perresivi raʼe espíritu sánto peñepyrũrõ guare pejerovia?”.+ Haʼekuéra heʼi: “Ore ningo núnka norohendúiva oĩha espíritu sánto”. 3 Haʼe heʼi chupekuéra: “¿Mbaʼeichagua vautísmo piko peẽ perresivi raʼe upéicharõ?”. Haʼekuéra heʼi: “Ore rorresivi Juan vautísmo”.+ 4 Upépe Pablo heʼi chupekuéra: “Juan ningo ovautisa vaʼekue umi héntepe ohechauka hag̃ua hikuái oñarrepentiha,+ ha heʼi chupekuéra ojerovia hag̃ua upe oútavare haʼe rire,+ upéva hína Jesús”. 5 Ohendúvo koʼã mbaʼe, ojevautisa hikuái ñande Ruvicha Jesús rérape. 6 Ha Pablo omoĩvo ipo hiʼarikuéra, orresivi hikuái espíritu sánto,+ ha oñepyrũ oñeʼẽ diferénte idiómape ha oprofetisa.+ 7 En totál oĩ hikuái 12 kuimbaʼérupi.

8 Upéi Pablo oike pe sinagógape,+ ha 3 mése aja pyʼaguasúpe ojapo diskúrso oñeʼẽva Ñandejára Rréinore, ha oñehaʼã okonvense chupekuéra.*+ 9 Péro oĩ umi ikaprichósova, ndogueroviaséiva* ha oñeʼẽ vaíva ñande Ruvicha Rapére+ umi hénte renondépe. Upévare Pablo oheja chupekuéra+ ha ogueraha hendive umi disípulope. Ha káda día ojapo diskúrso Tirano eskuélape. 10 Ha péicha ojapo 2 áñore, upévare enterove oikóva Asia distrítope, tahaʼe judío térã griego, ohendu Ñandejára ñeʼẽ.

11 Ha Ñandejára osegi ojapo umi milágro tuichaitereíva Pablo rupive.+ 12 Ha umi páño ha delantál haʼe oipuru vaʼekue jepe ojegueraha umi hasývape+ ha okuera hikuái, avei umi demónio osẽmba chuguikuéra.+ 13 Péro oĩ avei judío okorréva opárupi omosẽ hag̃ua umi demóniope, ha oipurusemoʼã hikuái ñande Ruvicha Jesús réra heʼívo umi oñendemoniávape: “Jesús rérape, upe Pablo opredikáva hína, haʼe peẽme pesẽ hag̃ua”.+ 14 Ha oĩ vaʼekue peteĩ saserdóte prinsipál judío hérava Esceva, haʼe oreko 7 itaʼýra ojapóva avei oikóvo upéicha. 15 Péro peteĩ vuéltape, ojapo jave hikuái upéva, pe demónio ombohovái chupekuéra: “Che aikuaa Jesúspe+ ha Páblope,+ ¿péro peẽ piko máva?”. 16 Upévo pe kuimbaʼe endemoniádo opo ha ojepoi hiʼarikuéra, ha oñorairõ hendivekuéra ha ipuʼaka káda únore. Upémarõ haʼekuéra odipara upe ógagui opío ha oñelastima vaipa rire chupekuéra. 17 Ha enterove oikuaa upe oiko vaʼekue, tahaʼe judío térã griego oikóva Éfesope, ha enterovéva opyta okyhyjepa. Ha ñande Ruvicha Jesús réra oñembotuichave ohóvo. 18 Ha heta umi ojerovia vaʼekue ou omombeʼu ipekadokuéra enterove renondépe ha oikuaauka umi mbaʼe vai ojapo vaʼekue. 19 Avei heta umi ojapo vaʼekue máhia ombyaty ilivrokuéra ha ogueru ohapy enterove renondépe.+ Umi lívro ningo ovale vaʼekue 50.000 monéda de pláta. 20 Péicha Jehová* ñeʼẽ ojekuaave ohóvo heta hendárupi tuicha podér reheve.+

21 Oiko rire koʼã mbaʼe, Pablo odesidi* ohotaha Jerusalénpe, ohasa rire Macedonia+ ha Acáyarupi, ha heʼi: “Aha rire Jerusalénpe,+ aha vaʼerã avei Rómape”.+ 22 Upémaramo omondo Macedóniape mokõi iñajudántepe, Timoteo+ ha Erasto,+ péro haʼe opytave peteĩ tiémpore Asia distrítope.

23 Upe tiémpope oiko tuicha guyryry+ ñande Ruvicha Rape+ káusare. 24 Oĩ vaʼekue peteĩ kuimbaʼe hérava Demetrio ombaʼapóva umi kósa de plátare. Haʼe ningo ojapo plátagui umi nichoʼi ojoguáva Ártemis témplope, ha upéicha haʼe omogana heta pláta umi iñirũnguéra artesánope.+ 25 Ha Demetrio ombyaty umi iñirũnguérape ha umi ótro ombaʼapóvape avei koʼã mbaʼépe, ha heʼi chupekuéra: “Chamigokuéra, peẽ ningo peikuaa porã ko negósio rupive ñaganaha heta pláta. 26 Ha pehendu ha pehechaháicha hína, ndahaʼéi voi Éfesope+ añónte síno kompletoite Asia distrítope, kóva ko Pablo okonvense oikóvo umi héntepe okambia hag̃ua opensa lája, heʼívo umi dios ñande jajapóva ndovaleiha mbaʼeverã.+ 27 Ñande jahejáramo osegi oiko upéva, ndahaʼéi ñane negósiorente la oñeñeʼẽ vaíta, síno pe diosa tuichaite Ártemis témplo rehe avei. Ha enterove umi hénte oĩva Asia distrítope ha umi oĩva opárupi ko yvy ape ári oadora pe diosa Ártemispe, péro Pablo heʼi vaʼekuére avavéma nomombaʼeguasumoʼãi chupe”. 28 Ohendúvo upéva umi kuimbaʼe orrenegaiterei ha oñepyrũ osapukái: “¡Tuicha mbaʼe hína Ártemis, umi efesiokuéra diosa!”.

29 Upévo oiko tuicha guyryry pe siudápe ha umi hénte osapukaipa. Upéi enterovetéva odipara oike pe teátrope ha ombotyryry ogueraha hendivekuéra Gayo ha Aristárcope,+ koʼãva ningo macedonio oviaháva jepi Pablo ndive. 30 Pablo katu oikeseterei umi hentekuéra oĩháme, péro umi disipulokuéra ojoko chupe. 31 Ha umi oorganisáva fiésta ha huegokuéra imbaʼeporãva hendive heʼika chupe ani hag̃ua ni mbaʼevéicharõ oike pe teátrope ikatúgui oapeligra hekove. 32 Upe aja oĩ hénte osapukáiva kóicha, umi ótro katu amóicha, ha ndoikuaái hikuái mbaʼépa la oikóva. Haimete voi enterovetéva ndoikuaái mbaʼérepa oñembyaty raʼe upépe. 33 Upémaramo haʼekuéra oguenohẽ Alejándrope pe hénte atýgui, chupe ningo umi judío omyaña kuri tenonde gotyo. Ha Alejandro oseñea umi héntepe okirirĩ hag̃ua ikatu hag̃uáicha oñeʼẽ. 34 Opillávo hikuái haʼe judioha, oñepyrũ osapukái hatã oñondivepa: “¡Tuicha mbaʼe hína Ártemis, umi efesiokuéra diosa!”, ha péicha osegi osapukái hikuái 2 órarupi.

35 Hasypeve pe autorida prinsipál upe siudapegua omokirirĩ umi henteitápe ha heʼi: “Kuimbaʼekuéra Efesogua, ¿máva piko ndoikuaái Éfeso haʼeha pe siuda oñangarekóva Ártemis tuichaitéva témplore ha pe haʼanga hoʼa vaʼekuére yvágagui? 36 Añetehápe ndaipóri onega vaʼerã koʼã mbaʼe, upévare iporãve peñetrankilisa ha ani pejapo vyrorei. 37 Koʼã kuimbaʼépe ningo peẽ pegueru reiete, pórke haʼekuéra ndoikói omonda umi témplo ni oñeʼẽ vai ñande diosa Ártemis rehe. 38 Upévare, oiméramo Demetrio+ ha umi artesáno oĩva hendive oreko álgo ojekeha hag̃ua algúno kóntrape, oĩ día oñatendeha umi hués ha avei umi governadór.* Umíva umi díape opresenta vaʼerã hikuái la ikéha ojehusga hag̃ua chupekuéra. 39 Péro peipotáramo ojejapo ótra kósa, upéva ojedesidi vaʼerã umi hénte ko siudapegua oñembyaty vove pe léi heʼiháicha. 40 Cháke ko jajapo vaʼekuére koestedía ikatu tuicha jajapeligra, ikatu hína ojeʼe ñanderehe ñapuʼãha pe goviérnore. Pórke ndajarekói mbaʼépa jaʼéta oñeporandúrõ ñandéve mbaʼérepa jajapo ko sarambi”. 41 Heʼipa rire koʼã mbaʼe, haʼe omondopa umi héntepe.

20 Opa rire pe sarambi guasu, Pablo ohenoika umi disípulope ha omokyreʼỹ chupekuéra, upéi ojedespedi chuguikuéra ha oñepyrũ iviáhe Macedóniape. 2 Haʼe oho umi siuda oĩvape upe lugárpe, ha omokyreʼỹ umi disípulope umi mbaʼe heʼíva rupive, ha upéi og̃uahẽ Gréciape. 3 Pablo opyta upépe 3 mése, péro haʼe ohótarõ guare várkope Síriape, oikuaa umi judío opeskaha+ hese ojuka hag̃ua chupe, upémarõ odesidínte oho jey Macedóniarupi. 4 Oho hendive Sópater, haʼéva Pirro raʼy Bereagua, Aristarco+ ha Segundo, mokõivéva Tesalonicagua hína, Gayo haʼéva Derbegua, Timoteo,+ ha pe distríto de Ásiagui Tíquico+ ha Trófimo.+ 5 Haʼekuéra oho púntape ha opyta oreraʼarõ Tróaspe. 6 Ha ohasa rire pe Fiésta del Pan Ilevaduraʼỹva,+ ore rojupi várkope Filípospe, ha 5 día haguépe rog̃uahẽ hendapekuéra Tróaspe. Upépe ropyta 7 día.

7 Upe semánape pe primer díape, roñembyatypa rokaru hag̃ua, ha Pablo oñepyrũ oñemoñeʼẽ umi oñembyatývape pórke haʼe ohótama kuri al ótro día. Ha Pablo osegi oñeʼẽ pyharepyte peve, 8 upévare oĩ heta lámpara pe koty yvateguápe upe roñembyatyhápe. 9 Pe ventánape oguapy hína kuri peteĩ mitãrusu hérava Eutico. Haʼe opyta okete Pablo oñeʼẽ aja, ha oke rupi hoʼa 3 pisohágui, ha og̃uahẽrõ guare hikuái haʼe oĩháme, otopa hese omanóma. 10 Péro Pablo oguejy, oñeno hiʼári, oañuã chupe,+ ha heʼi: “Anivéna pejaheʼo, haʼe ningo oikove”.*+ 11 Upe rire Pablo ojupi jey, ojagarra ombojaʼo pe pan ha oñepyrũ okaru. Upéi haʼe osegi oñemongeta hendivekuéra are porã koʼẽmba peve, ha upéi osẽ oho. 12 Haʼekuéra katu ogueraha pe mitãrusúpe ha tuichaiterei oñekonsola hikuái oikove jey haguére.

13 Upéi ore ropuntea ha roho várkope siuda de Asónpe, péro Pablo oho yvýrupi. Upépe rojotopáta kuri Páblondi ojupi hag̃ua orendive pe várkope, pórke haʼe ohose kuri yvýrupi. Péicha voi haʼe ojerure kuri oréve rojapo hag̃ua. 14 Upévare orerupytývo Asónpe, rohupi chupe orendive pe várkope ha roho Mitilénepe. 15 Upéi, al día sigiénte rosẽ upégui várkope ha rog̃uahẽ Quíos oríllape. Ha al ótro día ropyta sapyʼami Sámospe, ha upéi al día sigiénte rog̃uahẽ Milétope. 16 Pablo ningo odesidi kuri ndopytamoʼãiha Éfesope+ ani hag̃ua hiʼare Asia distrítope, pórke haʼe ojapura hína kuri og̃uahẽségui Jerusalénpe+ ikatúma guive pe oñepyrũha díape pe Fiésta del Pentekostés.

17 Upéicharamo jepe, Mileto guive ohenoika umi ansiáno kongregasionpegua oĩva Éfesope. 18 Haʼekuéra og̃uahẽvo hendápe, Pablo heʼi chupekuéra: “Peẽ peikuaa porã mbaʼéichapa aiko vaʼekue pende apytépe aju ypy guive Asia distrítope:+ 19 aservi esklávoramo ñande Ruvichápe, cheumílde+ entéro mbaʼépe ha heta cherasẽ. Che ningo ambohovái vaʼekue heta mbaʼe ijetuʼúva umi judío chejukasérõ guare. 20 Avei peẽ peikuaa che ndakyhyjéi hague haʼe hag̃ua peẽme entéro mbaʼe ideprovéchotava* peẽme, ha pomboʼe hague umi hénte renondépe+ ha ogahárupi.+ 21 Péro apredika avei hekoitépe umi judío ha griégope, ikatu hag̃uáicha oñarrepenti+ hikuái, oadora Ñandejárape ha ojerovia ñande Ruvicha Jesús rehe.+ 22 Ha koʼág̃a, aháta Jerusalénpe pe espíritu sánto chegueraha rupi, ndaikuaáiramo jepe mbaʼépa oikóta cherehe upépe, 23 péro entéro umi siuda ahahápe, pe espíritu sánto cheavisa jey jey ahataha préso ha heta ahasa asytaha.+ 24 Upéicharamo jepe, nacherakateʼỹi che rekovére,* síno pe iñimportantevéva chéve g̃uarã haʼe hína adipara ko karréra ipahaite peve+ ha amohuʼã pe tembiapo ñande Ruvicha Jesús omeʼẽ vaʼekue chéve, aikuaauka porã hag̃ua umi notísia porã oñeʼẽva Ñandejára mbaʼeporãitereíre.*

25 Pende apytépe ningo che apredika kuri aikóvo Ñandejára Rréino, péro koʼág̃a guive ni peteĩma ndapecherechamoʼãvéi. 26 Upévare aipota peikuaa koestedía oĩramo ndojesalváiva, ndahaʼeiha che káusare,+ 27 pórke che ningo aikuaauka peẽme Ñandejára rembipota añomiʼỹre pendehegui mbaʼeve.+ 28 Peñatendéke pendejehe+ ha pe ovecha aty kompletoitére, pe espíritu sánto penenombra rupi ansiáno+ peñangareko hag̃ua Ñandejára kongregasiónre ojapoháicha peteĩ pastór.+ Upéva haʼe ojogua vaʼekue Itaʼýra tee ruguykuére.+ 29 Che aikuaa, ág̃a aha rire oiketaha pende apytépe lóvo ñarõ+ otrata vaítava umi ovechakuérape. 30 Ha pende apytégui voi osẽta umi kuimbaʼe omboʼétava umi mbaʼe noĩporãiva ogueraha hag̃ua hapykuéri umi disípulope.+

31 Upévare, peñatende porãke peikóvo ha penemanduʼa, 3 áño pukukuére,+ de diakue ha pyharekue aiko hague che resay che rováre añemoñeʼẽ káda únope. 32 Ha aipotaite Ñandejára ha pe mensáhe ohechaukáva haʼe imbaʼeporãitereiha oñangareko penderehe. Upe mensáhe ningo penemombaretéta ha omeʼẽta peẽme pe erénsia oñemeʼẽva enterove umi sántope.+ 33 Che ndaipeʼái vaʼekue ótrogui ipláta, hiʼóro, ni ijao.+ 34 Peẽ peikuaa porã che ambaʼapo hague akonsegi hag̃ua umi mbaʼe aikotevẽva che+ ha umi che irũnguéra. 35 Entéro mbaʼépe ahechauka peẽme pembaʼapo jejopy+ vaʼerãha peipytyvõ hag̃ua umi ikangývape. Ha avei penemanduʼa vaʼerã ñande Ruvicha Jesús heʼi vaʼekuére: ‘Javyʼaiteve ñameʼẽvo,+ ñandéve oñemeʼẽ rangue’”.

36 Heʼipa rire koʼã mbaʼe, haʼe oñesũ hendivekuéra ha oñemboʼe. 37 Upéi enterove hasẽ soro, oañuã* ha ohetũ* Páblope, 38 pórke haʼekuéra ombyasyeterei oikuaávo ndohechamoʼãveimaha chupe.+ Upémarõ oho hikuái hendive pe várko peve.

21 Ore ningo rombyasyeterei rohejávo chupekuéra. Upéi rojupi peteĩ várkope ha roho derechoite Cóspe, al ótro día roho Ródaspe, ha upégui roho Pátarape. 2 Ha upépe rotopa peteĩ várko ohótava hína Feníciape, ha rojupi pype ha roho. 3 Upéi rohecha mombyry guive pe ísla de Chipre ore iskiérda gotyo, péro rohasánte ha rosegi roho Siria gotyo. Upéi ropyta Tírope, pórke pe várko omboguejýta upépe ikárga. 4 Upéi roheka umi disípulope, ha rotopa rire hesekuéra ropyta upépe 7 día. Péro pe espíritu sánto oikuaauka rire chupekuéra mbaʼépa la oikótava, haʼekuéra heʼi jey jey Páblope: “Anína reho Jerusalénpe”.+ 5 Ha romohuʼãvo ore visíta upépe, rosẽ roho ha rokontinua ore viáhe, péro enterove oremoirũ rosẽ meve upe siudágui, umi kuña ha mitãnguéra entéro. Upéi roñesũ pe mar rembeʼýpe, roñemboʼe, 6 ha rojedespedi ojuehegui. Upéi rojupi pe várkope ha haʼekuéra oho jey hógape.

7 Upe rire, Tiro guive roho várkope rog̃uahẽ meve Tolemáidape. Upépe rosaluda umi ermánope ha ropyta hendivekuéra un día. 8 Al ótro día rosẽ roho ha rog̃uahẽ Cesaréape, ha upépe roho Felipe pe predikadór rógape ha ropyta hendive. Haʼe ningo oĩ kuri umi 7 kuimbaʼe+ ojeporavo vaʼekue apytépe. 9 Haʼe oreko vaʼekue 4 itajýra soltéra* ha oprofetisáva.+ 10 Péro ropyta rire upépe heta díare, peteĩ proféta hérava Ágabo+ ovahea Judéagui. 11 Haʼe ou ore rendápe, ojagarra Pablo sínto, ojepokua ha ojepykua pype, ha heʼi: “Pe espíritu sánto heʼi kóicha: ‘Ko sínto járape péicha oñapytĩta umi judío Jerusalénpe,+ ha ontregáta chupe umi hénte ótro tetãyguápe’”.+ 12 Rohendúvo upéva, ore ha umi ótro oĩva upépe roñepyrũ rojerure asy Páblope anínte hag̃ua oarriva Jerusalénpe. 13 Upémarõ Pablo ombohovái: “¿Mbaʼére piko penerasẽ ha peñehaʼã chembopyʼamirĩ?* Añetehápe haʼe peẽme, che aime ajepokua ha ajepykua hag̃uáicha ñande Ruvicha Jesús réra rehehápe, péro ndahaʼéi upévante, aime voi amano hag̃uáicha hesehápe Jerusalénpe”.+ 14 Rohechakuaámarõ nopenamoʼãiha orerehe, rohejántema chupe* ha roʼe: “Toiko Jehová* rembipota”.

15 Upe rire rojeprepara pe viaherã Jerusalénpe ha rosẽ roho. 16 Oho avei orendive unos kuánto disípulo Cesareagua oregueraha hag̃ua peteĩ kuimbaʼe Chipregua rógape, ikatu hag̃uáicha ropyta upépe. Haʼe ningo héra Mnasón ha haʼe hína peteĩva umi disípulo ypykue. 17 Ha rog̃uahẽrõ guare Jerusalénpe, umi ermáno orerresivi torypápe. 18 Al ótro día, Pablo oho orendive Santiago rendápe,+ ha upépe oĩ hína kuri enterove umi ansiáno. 19 Pablo osaluda rire chupekuéra, oñepyrũ omombeʼupaite umi mbaʼe Ñandejára ojapo vaʼekue ipredikasión rupive umi tetãnguéra apytépe.

20 Haʼekuéra ohendu rire koʼã mbaʼe omombaʼeguasu Ñandejárape, péro upéi heʼi hikuái chupe: “Ermáno, nde ningo reikuaa umi judiokuéra apytépe oĩha hetaiterei ojeroviáva, ha enterovénte omombaʼetereiha pe léi.+ 21 Péro ojeʼe chupekuéra reikoha remboʼe umi judío oikóvape ótro tetãme oheja vaʼerãha Moisés léi,* erévo chupekuéra natekotevẽiha osirkunsida* itaʼyrakuérape ni osegi umi kostúmbre jarekóva ymaite guive.+ 22 Upéicharõ, ¿mbaʼépa jajapóta? Haʼekuéra ningo oikuaáta katuete reju hague. 23 Upévare, ejapóna ko roʼétava ndéve: oĩ orendive 4 kuimbaʼe ojapo vaʼekue peteĩ promésa Ñandejárape. 24 Egueraha nendive koʼã kuimbaʼe, peñemopotĩ pe léi heʼiháicha, ha epaga igastokuérare ikatu hag̃uáicha oñemoakã perõ hikuái.* Péicha enterove oikuaáta oñeñeʼẽ reínte hague nderehe, ha reikoha pe léi heʼiháicha ha rekumpliha avei pe léi.+ 25 Umi ótro tetãygua ojeroviávape ñande jaskrivíma kuri upe jadesidi vaʼekue ha ñamondo chupekuéra: osegi vaʼerãha orrechasa umi mbaʼe ojesakrifikáva umi dios raʼangápe,+ omboykete vaʼerãha pe tuguy,+ ndoʼúi vaʼerãha umi animál ojejuvy vaʼekue*+ roʼokue ni ndahekovaíri*+ vaʼerãha”.

26 Upémarõ al ótro día Pablo ogueraha hendive umi kuimbaʼe, ha haʼe oñemopotĩ hendivekuéra pe léi heʼiháicha.+ Upéi oike pe témplope heʼi hag̃ua arakaʼépa oñekumplíta umi 7 día haʼekuéra ipotĩ hag̃ua pe léi heʼiháicha, ikatu hag̃uáicha pe saserdóte ojapo peteĩ sakrifísio káda uno rehehápe upe díape.

27 Oñekumpli potávo umi 7 día, umi judío Asiagua ohecha Páblope pe témplope, ha oñepyrũ ombopochy umi henteitápe Pablo kóntrape. Upéi ojagarra chupe hikuái, 28 ha osapukái: “¡Kuimbaʼekuéra Israelgua, pejúke orepytyvõ! Kóva hína pe kuimbaʼe oikóva opárupi oñeʼẽ vai ñande puévlore, ñande léi ha ko lugár rehe. Ha ndahaʼéi upévante la ojapóva, síno omoinge umi griégope ko témplope ha omongyʼa ko lugár sagrádo”.+ 29 Haʼekuéra heʼi upéicha pórke ohecha kuri Páblope okorreha oikóvo pe siuda de Jerusalénpe Trófimondi,+ peteĩ efesio, ha oimoʼã hikuái Pablo ogueru hague chupe pe témplope. 30 Upévo pe siuda tuichakuére oiko la guyryry, umi hénte odiparapa oho oñondive pe témplope, ojagarra hikuái Páblope ha tyryryhápe oguenohẽ chupe pe témplogui, ha pyaʼe porã ombotypa hikuái umi okẽ. 31 Haʼekuéra oinupã aja hína Páblope ojuka hag̃uáicha, ojeavisa pe komandánte rrehimientopeguápe oikoha sarambi Jerusalén tuichakuére. 32 Upepete haʼe ombyaty umi soldadokuéra ha umi ofisiál ehersitopegua ha odipara ovahea hendapekuéra. Umi hénte ohechávo pe ehérsito komandántepe ha umi soldádope, noinupãvéi hikuái Páblope.

33 Pe komandánte ehersitopegua oñemboja, ojagarra Páblope, ha omanda oñeñapytĩ hag̃ua chupe mokõi kadénape.+ Upe rire oporandu chupekuéra mávapa haʼe ha mbaʼépa ojapo raʼe. 34 Péro umi hénte apytépe oĩ osapukáiva peteĩ mbaʼe ha ótro katu ótra kósa, ha ojesapukaipa rupi pe komandánte ndoikuaái mbaʼépa añetehápe la oikóva, ha heʼíntema ojegueraha hag̃ua Páblope umi soldadokuéra kuartélpe. 35 Péro haʼe og̃uahẽvo umi eskalérape, umi soldádo ojagarra ohupi Páblope ogueraha hag̃ua, umi hénte oñorairõmba rupi ojagarraségui chupe. 36 Pórke umi hénte osegi osapukaipa hapykuerikuéra: “¡Pejuka chupe!”.

37 Oñemoinge potávo chupe umi soldadokuéra kuartélpe, Pablo heʼi pe komandántepe: “¿Ikatu piko añeʼẽmi nendive sapyʼaitemi?”. Haʼe heʼi chupe: “¿Ndéiko reñeʼẽkuaa griego? 38 ¿Nde piko ndahaʼéi pe egipcio ndaʼareiete omboliga vaʼekue umi héntepe opuʼã hag̃ua pe goviérnore ha ogueraha hapykuéri desiértope umi 4.000 asesínope?”.* 39 Upépe Pablo heʼi chupe: “Chéngo judío+ Tarsogua+ oĩva Cilíciape, peteĩ siuda iñimportánteva. Upévare ajerure asy ndéve epermitimi hag̃ua chéve añeʼẽ koʼã héntepe”. 40 Omeʼẽ rire chupe permíso, Pablo oñemboʼy pe eskalérape ha oseñea umi héntepe okirirĩmba hag̃ua. Ha umi hénte okirirĩmbaitévo, haʼe oñepyrũ oñeʼẽ chupekuéra idióma hebréope,+ heʼívo:

22 “Che ermanokuéra ha che tuakuéra, pecherendumína, koʼág̃a amombeʼúta peẽme mbaʼépa la oiko vaʼekue”.+ 2 Ha haʼekuéra ohendúvo oñeʼẽha chupekuéra idióma hebréope, koʼýte okirirĩmba hikuái, ha haʼe heʼi: 3 “Che ningo judío,+ anase vaʼekue Tarso de Cilíciape,+ péro astudia ko siudápe ha chemboʼe Gamaliel,+ chemboʼe akumpli porã hag̃ua pe léi oñemeʼẽ vaʼekue ñande tuakuéra ypykuépe.+ Che ningo amombaʼeterei Ñandejárape peẽ pejapoháicha avei koestedía.+ 4 Che apersegi vaʼekue ajukapa hag̃uáicha umi ohóvape ñande Ruvicha Rapére, aipokua ha aipykua chupekuéra ha aguerahaka kárselpe, tahaʼe kuñáme térã kuimbaʼépe.+ 5 Ha ikatu omombeʼu upéicha hague pe súmo saserdóte ha enterove umi kuimbaʼe omoakãva* pe puévlo. Haʼekuéra voi omeʼẽ vaʼekue chéve kárta agueraha hag̃ua umi ñane ermáno oĩvape Damáscope, ha che aha vaʼekue ajagarra ha agueru hag̃ua Jerusalénpe umi oĩva upépe, ikatu hag̃uáicha ojekastiga chupekuéra.

6 Péro aviaha aja ha ag̃uahẽ mbotávo Damáscope, pe asajepytérupi, peteĩ lus tuichaitereíva oúva yvágagui omimbipa ha cheahoʼi sapyʼa.+ 7 Upépe haʼa yvýpe ha ahendu peteĩ heʼíva chéve: ‘Saulo, Saulo, ¿mbaʼére piko chepersegi hína?’. 8 Ha che akontesta: ‘¿Máva piko nde che Ruvicha?’. Ha haʼe heʼi chéve: ‘Che hína Jesús pe Nazareno, upe nde repersegíva reikóvo’. 9 Umi kuimbaʼe chemoirũva ohecha vaʼekue pe lus, péro nontendéi hikuái mbaʼépa la heʼíva pe oñeʼẽva chéve. 10 Upémarõ che haʼe: ‘¿Mbaʼépa ajapo vaʼerã che Ruvicha?’. Ha haʼe heʼi chéve: ‘Epuʼã tereho Damáscope ha upépe ojeʼéta ndéve entéro mbaʼe rejapo vaʼerã’.+ 11 Péro pe lus omimbieterei rupi che apyta ndahechavéi mbaʼeve, upévare umi kuimbaʼe oĩva chendive chegueraha che pógui ha péicha ag̃uahẽ Damáscope.

12 Upépe oĩ peteĩ kuimbaʼe hérava Ananías, haʼe ningo peteĩ kuimbaʼe omombaʼéva Ñandejárape pe léi heʼiháicha ha enterove judío oikóva upépe oñeʼẽ porã hese. 13 Ha haʼe ou che rendápe, oñemboʼy che ykére ha heʼi: ‘¡Saulo, che ermáno, ehecha jey!’. Upepete ahecha jey ha amaña hese.+ 14 Ha haʼe heʼi chéve: ‘Ñande tuakuéra ypykue Jára ndeporavo ikatu hag̃uáicha reikuaa hembipota, rehecha pe ihústovape+ ha rehendu iñeʼẽ, 15 pórke haʼe ndeporavo remombeʼu hag̃ua entéro mbaʼe rehecha ha rehendu vaʼekue chugui.+ 16 Upévare, ¿mbaʼépa rehaʼarõ hína? Epuʼã ejevautisa, ha eñemopotĩ nde pekadokuéragui+ ha ejerovia hérare’.+

17 Péro aju jeývo Jerusalénpe,+ añemboʼe jave pe témplope, ahecha peteĩ visión 18 ha ahecha chupe ha heʼi chéve: ‘Pyaʼéke tereho Jerusaléngui, pórke ndogueroviasemoʼãi hikuái pe eréva cherehe’.+ 19 Che katu haʼe chupe: ‘Che Ruvicha, haʼekuéra ningo oikuaa porã che ahámi hague umi sinagógarupi, ambyepoti ha agueraha kárselpe umi ojeroviávape nderehe.+ 20 Ha ojejukárõ guare nde testígo Estébanpe, che aime vaʼekue upépe ha oĩ porã vaʼekue chéve g̃uarã upe ojapóva hikuái, ha che katu añangareko voi kuri umi ojukáva chupe aokuérare’.+ 21 Upéicharamo jepe haʼe heʼi chéve: ‘Tereho katu, pórke che romondóta umi nasión oĩvape mombyry’”.+

22 Umi hénte ojapysaka hína kuri hese, péro heʼívo upéva oñepyrũ osapukaipa hikuái ha heʼi: “¡Maʼerãiko peheja oikove koʼãichagua kuimbaʼe, pejuka chupe!”. 23 Ha haʼekuéra osapukaipa, omombo ijaokuéra ha omopuʼãmba yvytimbo,+ 24 upévare pe komandánte ehersitopegua omanda ojegueraha hag̃ua chupe umi soldadokuéra kuartélpe, ha toñembyepoti chupe omombeʼu porã meve mbaʼérepa umi hénte osapukaipa péicha ikóntrape. 25 Péro oñeñapytĩ ha oñemosaingórõ guare chupe oñenupã hag̃ua harreadórpe, Pablo heʼi pe ofisiál ehersitopeguápe oĩva hína upépe: “¿Opermiti piko peẽme pe léi peinupã peteĩ rrománope* oñekondenaʼỹre?”.*+ 26 Ohendúvo upéva, pe ofisiál ehersitopegua oho heʼi pe komandánte ehersitopeguápe: “¿Mbaʼe piko la repensáva rejapo? Pórke ko kuimbaʼe rrománo hína”. 27 Upémaramo pe komandánte ehersitopegua oñemboja Pablo rendápe ha oporandu chupe: “¿Nde piko rrománo?”. Haʼe heʼi: “Si”. 28 Pe komandánte ehersitopegua ombohovái: “Che heta apaga oiko hag̃ua chehegui rrománo”. Ha Pablo heʼi chupe: “Che katu rrománo anase guive”.+

29 Upepete oheja chupe umi kuimbaʼe otorturáta vaʼekue chupe oñeʼẽ hag̃ua, ha pe komandánte ehersitopegua opyta okyhyje oikuaa rire Pablo haʼeha rrománo, ha haʼe oenkadena haguére chupe.+

30 Péro pe komandánte ehersitopegua oikuaa porãse kuri mbaʼérepa umi judío oakusa Páblope, upévare al ótro día oipeʼa chugui umi kadéna, ha omanda oñembyaty hag̃ua umi saserdóte prinsipál ha pe Sanedrín kompletoite. Upéi ogueraha Páblope ha omoĩ henondepekuéra.+

23 Pablo omaña porã pe Sanedrín rehe ha heʼi: “Che ermanokuéra, che ikatu haʼe Ñandejára renondépe chekonsiénsia potĩha+ ha ndajapói hague mbaʼeve ivaíva koʼag̃aite peve”. 2 Upépe pe súmo saserdóte Ananías heʼi umi oĩvape ijypýpe oinupã hag̃ua chupe ijurúrupi. 3 Pablo katu heʼi chupe: “Ñandejára ndekastigáta nde tekove rovamokõi.* Nde ningo reguapy chehusga hag̃ua pe léi heʼiháicha, péro nde voi nerekumplíri pe léi chenupãkávo”. 4 Umi oñemboʼýva Pablo ykére heʼi: “¿Mbaʼéicha piko péicha ndejuruguasúta Ñandejára súmo saserdótepe?”. 5 Upémarõ Pablo heʼi: “Che ermanokuéra, chéngo ndaikuaái kuri haʼeha súmo saserdóte, pórke Ñandejára Ñeʼẽme heʼi voi: ‘Nereñeʼẽvaíri vaʼerã peteĩ omoakãvare nde puévlope’”.+

6 Pablo ningo oikuaa oĩha upépe umi saduséo ha umi fariséo, upévare oñepyrũ heʼi hatã pe Sanedrínpe: “Che ermanokuéra, che ningo fariséo+ ha che tuakuéra fariséo avei, ha koʼág̃a ajehusga hína aguerovia rupi umi omanóva oñemoingove jeytaha”. 7 Heʼi rupi upéva, umi fariséo ha saduseokuéra oñepyrũ ojodiskuti ha umi oñembyatýva upépe ojedividipa. 8 Pórke umi saduséo heʼi ndaiporiha rresurreksión ni ánhel ni espíritu, péro umi fariséo oguerovia entéro koʼã mbaʼe.+ 9 Upévare haʼekuéra osapukái vaipa, ha umi mboʼehára leipegua oapojáva fariseokuérape opuʼã ha oñepyrũ ojeplagea vaipa ha heʼi: “Ore ndorotopái ko kuimbaʼe ojapo hague mbaʼeve ivaíva, pórke ikatu oime peteĩ espíritu térã ánhel oñeʼẽ raʼe chupe”.+ 10 Pe komandánte ehersitopegua ohechávo haʼekuéra ojodiskuti vaipamaha, okyhyje odeskuartisárõ g̃uarã hikuái Páblope. Upémarõ omanda umi soldádope oguejy hag̃ua ojagarra ha oguenohẽ chupe upégui, ha togueraha hikuái umi soldadokuéra kuartélpe.

11 Péro upe pyharépe ñande Ruvicha oñemboja Pablo rendápe ha heʼi chupe: “¡Aníke rekyhyje!+ Pórke repredika porã haguéicha cherehe Jerusalénpe, péicha avei repredika vaʼerã Rómape”.+

12 Upéi koʼẽmba rire umi judío okalkula mbaʼéichapa ojukáta Páblope, ha ohura* ndokarúi ni ndoyʼumoʼãiha ojuka peve chupe. 13 Oĩ kuri mas de 40 kuimbaʼe ojapo vaʼekue ko huraménto. 14 Oho voi hikuái umi saserdóte prinsipál ha umi kuimbaʼe omoakãva* pe puévlo rendápe, ha heʼi: “Ore rohura ni mbaʼevéicharõ ndoroʼumoʼãiha mbaʼevete rojuka peve Páblope. 15 Upévare, peẽ ha pe Sanedrín peje vaʼerã pe ehérsito komandántepe ogueru jey hag̃ua Páblope pene rendápe, oĩgui guaʼu ótra kósa peporandusevéva chupe. Ha haʼe og̃uahẽ mboyve ore ropeskátama hína hese rojuka hag̃ua”.

16 Péro Pablo sovríno ohendu ojepeskataha hese, upévare oho umi soldadokuéra kuartélpe ha omombeʼu Páblope. 17 Upémarõ Pablo ohenói peteĩ ofisiál ehersitopeguápe ha heʼi chupe: “Eguerahami ko mitãrusu pe komandánte ehersitopegua rendápe, pórke oĩ peteĩ mbaʼe haʼe omombeʼu vaʼerã chupe”. 18 Upémarõ haʼe ogueraha chupe pe komandánte ehersitopegua rendápe ha heʼi: “Pe préso hérava Pablo cherenói ha ojerure chéve agueru hag̃ua ne rendápe ko mitãrusúpe, orekógui peteĩ mbaʼe omombeʼu vaʼerã ndéve”. 19 Pe komandánte ehersitopegua ojagarra pe mitãrusúpe ipógui, ogueraha chupe haʼeñoháme ha oporandu: “¿Mbaʼéiko la remombeʼu vaʼerã chéve?”. 20 Haʼe heʼi: “Umi judío oñemoĩ peteĩ ñeʼẽme ojerure hag̃ua ndéve koʼẽrõ regueraha hag̃ua Páblope pe Sanedrínpe, oĩgui guaʼu ótra kósa oporandusevéva chupe.+ 21 Péro aníkena reguerovia chupekuéra, pórke oĩ mas de 40 kuimbaʼe opeskáva hína hese, ha ohura voi hikuái ndokarúi ni ndoyʼumoʼãiha ojuka peve chupe.+ Koʼág̃a haʼekuéra opeskáma hína hese, ha ohaʼarõntema remeʼẽ la permíso”. 22 Upémarõ pe komandánte ehersitopegua oheja oho pe mitãrusúpe, péro upe mboyve omanda chupe: “Aníke remombeʼu avavetépe ere hague chéve ko mbaʼe”.

23 Upéi ohenoika mokõi ofisiál ehersitopegua ha heʼi chupekuéra: “Peprepara 200 soldádo, 70 kavaju arigua ha 200 soldádo orekóva lánsa, oho hag̃ua Cesaréape ko pyharépe las 9 rupi.* 24 Peprepara avei unos kuánto kavaju Pablo ojupi hag̃ua hiʼári, ha ikatu hag̃uáicha og̃uahẽ porã pe governadór Félix rendápe”. 25 Ha oskrivi peteĩ kárta heʼíva:

26 “Che, Claudio Lisias askrivi ko kárta governadór Félixpe g̃uarã, pe kuimbaʼe iñimportantetéva: ¡Salúdo ndéve g̃uarã! 27 Umi judío ningo ojagarra ko kuimbaʼépe, péro ojukáta javete chupe, che pyaʼe porã aha che soldadokuéra reheve ha asalva+ chupe aikuaágui haʼeha rrománo.+ 28 Ha aikuaase rupi mbaʼérepa oakusa chupe hikuái, agueraha pe Sanedrínpe.+ 29 Ajuhu ojeakusaha chupe umi ileikuérare,+ péro ndojapói mbaʼeve ojejuka térã oñemoinge hag̃ua chupe kárselpe. 30 Péro oñemombeʼúgui chéve oĩha opeskáva hese ojukaségui chupe,+ pyaʼe porã amondo ne rendápe, ha haʼe umi oakusávape chupe toho tomombeʼu ndéve la ikáso”.

31 Upémarõ umi soldádo ojapo pe komandánte omanda vaʼekue ha ogueraha hikuái Páblope+ pyharekue Antípatrispe. 32 Al ótro día, umi kavaju ariguántema oho hendive, umi ótro soldádo katu oho jey umi soldadokuéra kuartélpe. 33 Umi kavaju arigua og̃uahẽ Cesaréape, omeʼẽ pe kárta pe governadórpe ha ogueraha avei Páblope henondépe. 34 Upémarõ haʼe olee pe kárta ha oporandu Páblope mbaʼe distritoguápa, ha haʼe heʼi chupe haʼeha Ciliciagua.+ 35 Upéi pe governadór heʼi chupe: “Ág̃a ou vove umi ndeakusáva,+ ahendupaitéta la nde káso”. Ha oheja chupe préso Herodes palásiope.

24 Upéi 5 día haguépe, pe súmo saserdóte Ananías+ ovahea oúvo Cesaréape. Ou hendive umi kuimbaʼe omoakãva* pe puévlo ha peteĩ avogádo* hérava Tértulo. Ha haʼekuéra ou pe governadór Félix+ rendápe omeʼẽ hag̃ua chupe informasión Pablo kóntrape. 2 Oñehenóivo Tértulope, haʼe oñepyrũ oakusa Páblope pe governadór Félix renondépe, heʼívo:

“Nde rupi ningo roiko pyʼaguapýpe ha neakãporã rupi heta mbaʼéma oñekambia koʼã hénte apytépe. 3 Governadór Félix, nde ningo peteĩ kuimbaʼe iñimportantetereíva, opárupi ha siémpre ore roagradeseterei ndéve koʼã mbaʼére. 4 Péro ani hag̃ua reperdeterei ne tiémpo ajerure asy ndéve nembaʼeporãmi hag̃ua orendive ha orerendumi sapyʼaite. 5 Ore ningo roʼese ndéve ko kuimbaʼe ipeligrosoha umi héntepe g̃uarã peteĩ mbaʼasy vaícha.+ Haʼe oiko omboliga umi judío oĩvape guive ko yvy ape ári opuʼã hag̃ua umi governantekuérare,+ ha haʼe omoakã voi hína umi nazareno sékta.+ 6 Avei omongyʼase kuri pe témplo ha rojagarra chupe.+ 7 *⁠—— 8 Reporandúramo chupe, ndete rehecháta siertoha umi mbaʼe roʼéva hese”.

9 Upépe umi judío oakusa avei Páblope ha heʼi siertoha entéro koʼã mbaʼe. 10 Pe governadór oseñeávo* Páblope oñeʼẽ hag̃ua, haʼe ombohovái:

“Aikuaa heta áñorema rehusgaha ko tetãme, upévare avyʼaiterei ikatu haguére añeʼẽ ne renondépe añedefende hag̃ua.+ 11 Neʼĩra ningo ohasa ni 12 día aha hague Jerusalénpe+ aadora hag̃ua Ñandejárape, ha ndete ikatu reporandu reikuaa hag̃ua siértopa upéva. 12 Haʼekuéra ndachejuhúi kuri ajodiskutihápe avavéndi pe témplope, ni amboligahápe umi héntepe ojapo hag̃ua sarambi umi sinagógape, ni umi siudápe. 13 Ndaikatumoʼãi avei ohechauka hikuái ndéve siertoha umi mbaʼe vai heʼíva cherehe koʼág̃a. 14 Péro peteĩ mbaʼe nanegamoʼãi ndehegui, che asegi hína pe tape haʼekuéra ohenóiva sékta, péicha che aadora che tuakuéra ypykue Járape,+ pórke che aguerovia entéro mbaʼe ojeskrivi vaʼekue pe léi ha umi Proféta lívrope.+ 15 Ha che areko esperánsa Ñandejárare, koʼã kuimbaʼe orekoháicha avei esperánsa, oñemoingove jeytaha+ umi ihústova ha iñinhústovape.+ 16 Upévare, siémpre añehaʼã chekonsiénsia potĩ Ñandejára ha kuimbaʼekuéra renondépe.+ 17 Ha koʼág̃a heta áño rire aha Jerusalénpe, agueraha pláta aipytyvõ hag̃ua+ umi che retãyguápe, ha ameʼẽ hag̃ua ofrénda Ñandejárape. 18 Haʼekuéra chetopa pe témplope+ ajapo aja koʼã mbaʼe, ha añemopotĩ riréma pe léi heʼiháicha, péro che naiméi kuri heta héntendi ni namboligái chupekuéra ojapo hag̃ua sarambi. Ha upépe oĩ kuri unos kuánto judío Asia distritogua, 19 ha haʼekuéra ou vaʼerãmoʼã cheakusa hag̃ua ne renondépe orekórire álgo heʼi vaʼerã che kóntrape.+ 20 Térã koʼã kuimbaʼe oĩva koʼápe tomombeʼu mbaʼe ivaívapa ajapo raʼe ajehusgárõ guare pe Sanedrín renondépe. 21 Peteĩ mbaʼérente ikatu cheakusa hikuái, pórke aimérõ guare henondepekuéra asapukái kuri: ‘¡Koʼág̃a ajehusga hína aguerovia rupi umi omanóva oñemoingove jeytaha!’”.+

22 Péro Félix oikuaa porãgui entéro mbaʼe ñande Ruvicha Rape+ rehegua, ombohasánte ótro diarã pe káso heʼívo: “Ko káso adesidíta ág̃a ou vove pe komandánte ehersitopegua Lisias”. 23 Upéi omanda pe ofisiál ehersitopeguápe oheja hag̃ua préso pe kuimbaʼépe, péro ani hag̃ua ojopyeterei hendive ha toheja umi iñamigokuéra toipytyvõ chupe umi mbaʼe oikotevẽvape.

24 Ha ohasa rire unos kuánto día, ou Félix hembireko Drusila ndive, haʼe ningo judía, ha ohenoika Páblope ha ohendu chupe omombeʼúrõ mbaʼépa heʼise ojejerovia Cristo Jesús rehe.+ 25 Péro Pablo omombeʼúvo mbaʼéicha vaʼerãpa peteĩ ihústova, ojejokokuaáva, ha amo gotyove katu enterovépe ojehusgataha,+ Félix oñemondýi ha heʼi: “Koʼág̃a terehónte, péro ág̃a chetiempomi vove rohenoika jeýta”. 26 Péro haʼe ohaʼarõ avei Pablo omeʼẽ chupe pláta, upévare pyʼỹivéntema ohenoika chupe oñemongeta hag̃ua hendive. 27 Ohasa rire 2 áño, Félix rendaguépe ojupi Porcio Festo, péro Félix ohejánte préso Páblope opyta porãségui umi judío+ ndive.

25 Upéi, 3 día Festo+ og̃uahẽ haguépe Judea distrítope ha oiko rire chugui governadór, haʼe oarriva Cesaréagui ha oho Jerusalénpe. 2 Ha umi saserdóte prinsipál ha umi judío iñimportantevéva omombeʼu chupe mbaʼérepa oakusa Páblope.+ Haʼekuéra ojerure asy Féstope 3 imbaʼeporãmi hag̃ua hendivekuéra ha tojegueru Páblope Jerusalénpe. Péro haʼekuéra opeskase hína kuri Páblore ojuka hag̃ua chupe tapére.+ 4 Péro Festo heʼi Pablo opyta vaʼerãha préso Cesaréape, ha haʼe oho potaite jeymaha upépe. 5 Upéi haʼe heʼi: “Oimérõ siérto ko kuimbaʼe ojapo hague ivaíva, upéicharõ tovahea chendive umi orekóva autorida ha toakusa chupe”.+

6 Haʼe opytave Jerusalénpe 8 térã 10 díarupi, upéi ovahea Cesaréape, ha al ótro día oguapy pe trivunálpe ha omanda ojegueru hag̃ua Páblope. 7 Ha Pablo oikévo upépe, umi judío ovahea vaʼekue Jerusaléngui omongora chupe, ha oñepyrũ oakusa chupe hetaiterei mbaʼe ivaietereívare, péro ndaikatúiva ohechauka siertoha.+

8 Pablo katu oñedefende heʼívo: “Ni umi judiokuéra léi, ni pe témplo, ni César kóntrape che ndajapói mbaʼeve ivaíva”.+ 9 Festo oñemoĩ porãségui umi judío+ ndive ombohovái Páblope: “¿Nderehoséi piko Jerusalénpe rejehusga hag̃ua upépe koʼã mbaʼére che renondépe?”. 10 Pablo katu heʼi chupe: “Che aime César trivunál renondépe, koʼápe ajehusga vaʼerã. Che ndajapói mbaʼeve ivaíva umi judíore, ha nde voi rehechakuaáma upéva. 11 Oimérõ añetehápe che hína peteĩ mbaʼe vai apoha ha amerese ajejuka,+ ndajeruremoʼãi ani hag̃ua ajejuka, tajejuka katu. Péro ndasiértoiramo umi mbaʼe heʼíva cherehe hikuái, avave ndorekói derécho chentregávo chupekuéra oñemeʼẽ hag̃uánte chupekuéra gústo. ¡Ajerure ohecha hag̃ua che káso César!”.+ 12 Upépe Festo, oporandu rire umi ikonseherokuérape mbaʼépa opensa hikuái, okontesta chupe: “Nde reipota ndehusga César, ha César ndehusgáta”.

13 Ohasa rire unos kuánto día, rréi Agripa ha Berenice og̃uahẽ Cesaréape ovisita hag̃ua Féstope. 14 Haʼekuéra opytáta rupi upépe unos kuánto día, Festo omombeʼu pe rréipe Pablo káso, heʼívo:

“Oĩ peteĩ kuimbaʼe Félix oheja vaʼekue préso, 15 ha aimérõ guare Jerusalénpe, umi saserdóte prinsipál ha umi kuimbaʼe omoakãva* judiokuérape oakusa chupe,+ ha ojerure ojekastiga hag̃ua chupe. 16 Che katu haʼe chupekuéra asegún pe léi Romapegua ndaikatuiha oñentregántema peteĩ kuimbaʼépe umi oakusávape chupe, oñemeʼẽ hag̃uánte chupekuéra gústo, síno oñemeʼẽ raẽ vaʼerã chupe oportunida oñedefende hag̃ua umi mbaʼe ojeʼévagui hese umi oakusáva chupe renondépe.+ 17 Upévare haʼekuéra og̃uahẽrõ guare koʼápe, ndaperdéi che tiémpo ha al ótro día amanda ojegueru hag̃ua pe trivunálpe pe kuimbaʼépe ahusga hag̃ua chupe. 18 Upémarõ opuʼã hikuái ha oñepyrũ oñeʼẽ ha oakusa chupe heta mbaʼére, péro haʼekuéra ndoakusái chupe ni peteĩ mbaʼe vaíre che aimoʼã vaʼekue haʼe ojapo hague.+ 19 Haʼekuéra ojodiskuti irrelihiónre,*+ ha aipo Jesús rehe, haʼe ningo omanóma vaʼekue, péro Pablo heʼi jey jey hese oikoveha gueteri.+ 20 Che ndaikuaavéima mbaʼépa ajapóta asolusiona hag̃ua ko káso, upévare aporandu chupe ndohoséipa Jerusalénpe ojehusga hag̃ua upépe umi mbaʼére.+ 21 Péro Pablo ojerure osegínte hag̃ua préso ohaʼarõ aja pe Mburuvicha guasu Romapegua*+ odesidíva, upémarõ che amanda ojehejánte hag̃ua chupe préso amondo peve César rendápe”.

22 Upémarõ Agripa heʼi Féstope: “Che ahenduse pe kuimbaʼépe”.+ Haʼe heʼi chupe: “Koʼẽrõ rehendúta chupe”. 23 Al ótro día, Agripa ha Berenice oike pe trivunálpe ha ojechaukaségui ni nopyrũmbái voi hikuái oikévo. Ou hendivekuéra umi komandánte ehersitopegua ha umi kuimbaʼe iñimportánteva upe siudapegua. Upéi Festo omanda umi soldádope ogueru hag̃ua Páblope pe trivunálpe. 24 Festo heʼi: “Rréi Agripa ha enterove peiméva koʼápe, pemaña porãmína ko kuimbaʼére. Tahaʼe Jerusalénpe térã koʼápe, enterove umi judío osapukái ha ojerure chéve ojejuka hag̃ua ko kuimbaʼépe.+ 25 Péro che ahechakuaa ndojapói hague mbaʼeve ivaíva ojejuka hag̃ua chupe.+ Upévare, ojerurérõ guare oho hag̃ua ojehusga pe Mburuvicha guasu Romapegua renondépe, adesidi amondotaha chupe. 26 Péro ndarekóigui mbaʼeve siertoguáva askrivi vaʼerã hese che Ruvichápe, agueru pene renondépe, ha espesiálmente ne renondépe rréi Agripa, ikatu hag̃uáicha rehecha ikáso, ha péicha areko hag̃ua álgo askrivi vaʼerã hese. 27 Chéverõ g̃uarã naisentídoi oñemondo peteĩ préso Rómape oñemombeʼuʼỹre mbaʼérepa ojeakusa chupe”.

26 Agripa+ heʼi Páblope: “Koʼág̃a ikatu reñeʼẽ reñedefende hag̃ua”. Upémarõ Pablo ohupi ipo ha heʼi:

2 “Rréi Agripa, avyʼaiterei ikatu haguére añeʼẽ ne renondépe añedefende hag̃ua entéro umi mbaʼe cheakusávagui umi judío,+ 3 pórke nde ningo reikuaa porãiterei entéro umi kostúmbre orekóva judiokuéra ha avei mbaʼérepa oiko vai jepi hikuái. Upévare, ajerure asy ndéve tanepasiensiami cherendu hag̃ua.

4 Añetehápe, enterove umi judío oikuaa porã mbaʼéichapa aiko vaʼekue chemitã guive che retãyguakuéra apytépe ha Jerusalénpe.+ 5 Haʼekuéra chekuaa porãiterei ymaite guive, ha ikatu omombeʼu ndéve che fariséo+ hague, ha reikuaaháicha umi fariséo iñexihenteve entéro umi ótro judíogui mbaʼéichapa oñekumpli vaʼerã pe léi.+ 6 Péro koʼág̃a ajehusga hína ajeroviágui oñekumplitaha pe promésa Ñandejára ojapo vaʼekue umi ñande tuakuéra ypykuépe.+ 7 Péva pe promésa ohaʼarõ avei oñekumpli umi 12 trívu, upévare oservi hikuái Ñandejárape ipyʼaite guive de diakue ha pyharekue. Rréi, upéicha rupi umi judío ou cheakusa,+ pórke che ajerovia arresivitaha avei ko promésa.

8 ¿Mbaʼére piko peẽ ndapegueroviái Ñandejára ikatuha omoingove jey umi omano vaʼekuépe? 9 Añetehápe, che apensa vaʼekue ajapo vaʼerãha ikatúva guive añemoĩ hag̃ua Jesús pe Nazareno segidorkuérare.* 10 Ha upeichaite ajapo vaʼekue Jerusalénpe. Umi saserdóte prinsipál+ omeʼẽgui chéve autorida, heta disípulope* aguerahaka kárselpe,+ ha che aapoja vaʼekue ojejukátarõ guare chupekuéra. 11 Heta vése akastiga chupekuéra umi sinagogahárupi mbaretépe oheja hag̃ua hikuái ijerovia, ha chepochyetereígui apersegi voi chupekuéra umi ótra siudápe.

12 Ha ajapo hag̃ua upéva aviaha hína kuri Damáscope, umi saserdóte prinsipál omeʼẽgui chéve autorida ha onkargágui chéve upéva. 13 Upéi tapére pe asajepytérupi ahecha peteĩ lus tuichaitereíva oúva yvágagui ha omimbivéva kuarahýgui, ha cheahoʼi chéve ha umi ohóvape chendive.+ 14 Ha ore roʼapávo pe yvýpe, ahendu peteĩ heʼíva chéve idióma hebréope: ‘Saulo, Saulo, ¿mbaʼére piko chepersegi hína? Ndénte reñelastima hína repyvoívo pikánare’. 15 Che akontesta: ‘¿Máva piko nde che Ruvicha?’. Ha haʼe heʼi chéve: ‘Che hína Jesús, upe nde repersegíva hína reikóvo. 16 Epuʼã katu eñemboʼy. Che ajechauka ndéve roiporavógui che siérvo ha testigorã reikuaauka hag̃ua umi mbaʼe rehechámava ha umi mbaʼe che ahechaukátava ndéve.+ 17 Che rosalváta umi judíogui ha umi tetãnguéra che romondohágui+ 18 rehesapeʼa+ hag̃ua chupekuéra, osẽ hag̃ua pytũmbýgui+ oĩháme lus+ ha ojei hag̃ua hikuái Satanás poguýgui,+ ou hag̃ua Ñandejára poguýpe. Ha péicha Ñandejára operdonáta chupekuéra ipekádo,+ omeʼẽta avei chupekuéra pe prémio ha osantifikáta chupekuéra, ojapo haguéicha umi ótro ifiélvare’.

19 Upévare rréi Agripa, che ajapo Jesús heʼi vaʼekue chéve upe visiónpe, 20 aha apredika Damáscope+ raẽve, upéi Jerusalénpe,+ pe país de Judea tuichakuére ha umi ótro tetãme, ikatu hag̃uáicha umi hénte oñarrepenti, oñemoag̃ui Ñandejárare ha ohechauka umi mbaʼe ojapóva rupive oñarrepentiha.+ 21 Upéicha rupi umi judío chejagarra pe témplope ha chejukasemoʼã.+ 22 Upéicharamo jepe, Ñandejára chepytyvõ koestedía peve asegi hag̃ua apredika, tahaʼe umi michĩva térã tuichávape, péro añeʼẽ umi Proféta ha Moisés heʼi vaʼekuére oikotaha.+ Umi mbaʼe haʼekuéra oskrivi vaʼekue ningo heʼi 23 pe Cristo ohasa asytaha,+ ha chupe raẽvete oñemoingove jeytaha umi omano vaʼekue apytégui,+ ha haʼe opredika ha ohesapetaha ko tetãme ha umi ótro tetãme”.+

24 Ha Pablo heʼi aja koʼã mbaʼe oñedefende hag̃ua, Festo hatã heʼi: “¡Ndetavýmango nde Pablo! ¡Restudiaiterei hague ndetavyraíma!”. 25 Péro Pablo heʼi: “Ndachetavyraíri ningo governadór Festo, umi mbaʼe haʼéva ningo siérto ha apensa porã la haʼe hag̃ua. 26 Añetehápe, pe rréi añeʼẽvandi hína oikuaa porã koʼã mbaʼe, upévarente añeʼẽ chupe kyhyjeʼỹre. Pe rréi ningo oikuaapa hína umi mbaʼe oiko vaʼekue, pórke mbaʼeve ndojejapói kuri ñemiháme.+ 27 ¿Nde piko rréi Agripa reguerovia umi Profetakuéra heʼíva? Che aikuaa nde regueroviaha”. 28 Péro Agripa heʼi Páblope: “Nde ningo sapyʼaitépe chekonvenséta oiko hag̃ua chehegui kristiáno”. 29 Upépe Pablo heʼi chupe: “Ajerure Ñandejárape, ikatu hag̃ua koʼág̃a térã amo gotyove, ndahaʼéi ndénte síno enterove umi cherendúvagui koestedía oiko avei kristiáno chéicha, péro oñeenkadenaʼỹre chéicha”.

30 Upéi opuʼã pe rréi, avei pe governadór ha Berenice, ha umi kuimbaʼe oguapy vaʼekue hendivekuéra. 31 Péro ohokuévo, heʼi hikuái ojupe: “Ko kuimbaʼe ningo ndojapói mbaʼeve omerese hag̃ua ojejuka térã oĩ préso”.+ 32 Ha Agripa heʼi Féstope: “Ko kuimbaʼégui ningo ojepoíma vaʼerãmoʼã ndojeruréirire ojehusga hag̃ua César renondépe”.+

27 Upéi, ojedesidi rohotaha várkope Itáliape,+ ha oheja hikuái Pablo ha ótro presokuérape peteĩ ofisiál ehersitopegua poguýpe. Haʼe héra Julio ha oservi pe Augusto* rrehimiéntope. 2 Roho rojupi peteĩ várko Adramitioguápe osẽta jave oho hag̃ua umi puérto oĩvape Asia distrítope. Oho orendive peteĩ macedonio Tesalonicagua hérava Aristarco.+ 3 Upéi al ótro día rog̃uahẽ Sidónpe, ha Julio imbaʼeporãitereígui* Pablo ndive, oheja chupe oho iñamigokuéra rendápe ha péicha oñangareko hag̃ua hese hikuái.

4 Ha rosẽ roho upégui peteĩ várkope ha rohasa Chipre ypýrupi, roñemoʼã hag̃ua umi yvytu oipejúvagui ore kóntrape. 5 Ha roviaha hag̃ua roike pe mar hypyveha gotyo, ha rohasa rohóvo Cilicia ha Panfilia, ha upéi ropyta sapyʼami Mira de Líciape. 6 Upépe pe ofisiál ehersitopegua otopa peteĩ várko Alejandriagua ohóva Italia gotyo, ha orerupi pype. 7 Heta día roviaha mbeguekatumi ha hasypeve rog̃uahẽ Cnídope. Pe yvytu oipejúgui ore kóntrape ndaikatúi roho pyaʼe, upévare roviaha Creta ypýrupi, ha rohasa Salmone frénterupi roñemoʼã hag̃ua pe yvytúgui. 8 Ha ijetuʼúramo jepe, roviaha rohóvo pe ijypýrupi, rog̃uahẽ meve peteĩ lugár héravape Puérto Porã, opytáva ag̃uínte pe siuda héravagui Lasea.

9 Upéi heta tiémpoma ohasa ha ipeligrósoma ojeviaha hag̃ua, ha hiʼarive ohasáma pe ajúno ojejapóva pe Día Oñeperdonahápe umi Pekádo,*+ upévare Pablo oñemoñeʼẽ chupekuéra heʼívo: 10 “Chamigokuéra, naiporãmoʼãi ningo jaha, pórke ñakontinuáramo ñande viáhe ojeapeligráta pe várko, pe kárga ha ñande voi ikatu ñamano”.* 11 Péro pe ofisiál ehersitopegua nopenái Páblore, upéva rangue ojapo pe kapitán ha pe várko jára heʼíva. 12 Pe puérto naiporãigui ojehasa hag̃ua pe inviérno, heta oĩ heʼíva iporãvetaha rohónte upégui jahecha norog̃uahẽipa Fenícepe rohasa hag̃ua upépe pe inviérno. Péva ningo peteĩ puérto oĩva Crétape, omañáva éste gotyo.

13 Ha pe viénto sur oipejúvo vevyimi, haʼekuéra oimoʼã ikatutaha og̃uahẽ Fenícepe, upémarõ ohupi hikuái umi ánkla ha oho Creta kostaitére. 14 Péro upe riremínte hoʼa peteĩ yvytu hatãitereíva norésteguio.* 15 Pe torménta ivaieterei ha ogueraha pe várko, upévare pe várko ndaikatúi osegi derécho ogueropuʼaka hag̃ua pe yvytu. Ha ore ndaikatúimarõ rojapo mbaʼeve, roñemeʼẽntema pe yvytúpe oregueraha hag̃ua. 16 Upéi rokontinua ore viáhe ha roñemoʼã pe yvytúgui peteĩ islaʼi héravare Cauda, upéicharamo jepe apenaite rojagarra pe kanoaʼi* oĩva pe várko rapykuépe. 17 Ohupi rire hikuái pe kanoaʼi, haʼekuéra oñepyrũ ojokua pe várko iguýguio ládo orreforsa hag̃ua. Ha okyhyjégui opaʼãrõ g̃uarã pe yvykuʼi atýra oĩvape pe márpe,* oipeʼa hikuái unos kuánto umi pióla ojokóva pe véla ikatu hag̃uáicha ivevyive, ha ohejánte ogueraha chupekuéra pe yvytu. 18 Upéi al ótro día pe yvytu atã orembokacha vaipa rupi, oñepyrũ omombo hikuái umi kárga ombovevýi hag̃ua pe várko. 19 Ha pe tercer díape omombopa hikuái umi pióla ojepurúva ojehupi hag̃ua pe véla.

20 Heta díare ndorohechavéi pe kuarahy ni umi estrellakuéra, ha pe torménta vai katu osegínte ore ári, upévare roñepyrũma ndoroguerekovéi esperánsa rojesalvávo. 21 Enterove oĩva pe várkope aretereíma ndokaruvéi, upémarõ Pablo oñemboʼy imbytepekuéra ha heʼi: “Chamigokuéra, peẽngo añetehápe pehendu vaʼerãmoʼã che konsého ha nañasẽi vaʼerãmoʼã kuri Crétagui, upéicha rire ndajajapeligrái vaʼerãmoʼã ha nañamombomoʼãi kuri mbaʼeve pe ýpe.+ 22 Upéicharõ jepe ajerure peẽme pendepyʼaguasu hag̃ua, pórke ni peteĩva* pende apytégui nomanomoʼãi, ko várko añoiténte la oñehundítava. 23 Ange pyhare pe Dios che aservíva ha aadoráva ombou che rendápe peteĩ ánhel,+ 24 ha heʼi chéve: ‘Ani rekyhyje Pablo, nde ningo reñemboʼy vaʼerã César+ renondépe, ha Ñandejára osalváta avei umi oviahávape nendive ko várkope’. 25 Upévare, pendepyʼaguasúkena chamigokuéra, che ajerovia Ñandejára ojapotaha heʼi hagueichaite chéve. 26 Upéicharamo jepe jaháta jachoka peteĩ íslare”.+

27 Upéi ohasáma 14 día ha pe yvytu ogueraha ore várko ápe ha pépe pe Mar de Ádriape, ha pyharepytérupi umi marinéro oimoʼã roñemoag̃uimaha pe oríllape. 28 Upémarõ omedi hikuái mbaʼeichaitépa ipypuku pe y ha otopa orekoha 36 métrorupi,* upéi ohomie hikuái ha omedi jey pe y, ha ojuhu orekoha 27 métrorupi.* 29 Ha haʼekuéra okyhyjégui rohórõ g̃uarã rochoka umi itáre, oity hikuái umi 4 ánkla oĩva pe várko rapykuépe, ha oipotaitereíntema koʼẽ. 30 Péro umi marinéro okañysemoʼã pe várkogui ha omboguejy ýpe pe kanoaʼi, ha heʼi guaʼu hikuái oitytaha umi ánkla oĩva pe várko renondépe. 31 Upépe Pablo heʼi pe ofisiál ehersitopegua ha umi soldádope: “¡Cháke koʼã kuimbaʼe ndopytáiramo ko várkope, peẽ ndapejesalvamoʼãi avei!”.+ 32 Upémarõ umi soldádo oikytĩ pe kanoaʼi sã ha oheja hoʼa.

33 Koʼẽ mbotávo Pablo oñepyrũ omokyreʼỹ enterovépe hoʼu hag̃ua álgo heʼívo: “Ojapóma ningo 14 día peikoha pejepyʼapy pe oikótavare, ha ndapeʼúi mbaʼevete asy. 34 Upévare ajerure peẽme peʼu hag̃ua álgo, upéva ningo pene vienrãnte, pórke ni peteĩ pene akãrangue noñehundimoʼãi”. 35 Heʼi rire koʼã mbaʼe, haʼe ojagarra peteĩ pan, oagradese Ñandejárape enterove renondépe, upéi ombojaʼo ha oñepyrũ hoʼu. 36 Upémarõ enterove ikyreʼỹ ha oñepyrũ avei hoʼu álgo. 37 Pe várkope ningo roime kuri en totál 276 persóna.* 38 Ha okaru rire hikuái hyg̃uatãha meve, oñepyrũ omombo pe trígo pe márpe ombovevyive hag̃ua pe várko.+

39 Koʼẽmba rire umi marinéro ohecha pe yvy péro ndoikuaái mbaʼe lugárpa+ upéva, ha ohechávo peteĩ plája oguerahase hikuái pe várko opyta hag̃ua upépe. 40 Upémarõ oikytĩ hikuái umi ánkla sã ha oity pe márpe, avei ojora umi rrémo ojepurúva de timón, ha upéi ohupi pe véla oĩva henondépe, ikatu hag̃uáicha pe yvytu ogueraha pe várko pe plája gotyo. 41 Péro pe várko oho ochoka peteĩ yvykuʼi atýre oĩva pe márpe ha opyta upépe. Pe várko frénte ojasuru pe yvykuʼíre ha opaʼã upépe, péro umi oláda guasu guasu hatãiterei ojejapete pe várko kupe rehe ha oñepyrũ ojedespedasapa.+ 42 Upévo umi soldádo odesidi ojukapataha umi présope ani hag̃ua avave ojepoi pe ýpe ha oyta okañy hag̃ua. 43 Péro pe ofisiál ehersitopegua osalvase Páblope, upévare ndohejái chupekuéra ojapo upe okalkula vaʼekue ojapo. Haʼe omanda enterove umi oytakuaávape ojepoi hag̃ua pe márpe, og̃uahẽ hag̃ua haʼekuéra raẽve pe oríllape, 44 ha umi ótro oho hag̃ua hapykuerikuéra ha toñakarama umi távlare térã umi várko pedásore. Ha péicha enterove ojesalva ha og̃uahẽ porã pe oríllape.+

28 Rog̃uahẽ porã rire pe oríllape, oñemombeʼu oréve pe ísla heraha Malta.+ 2 Umi hénte upe islapegua imbaʼeporãiterei* orendive. Haʼekuéra orerresivi porãiterei ha ojatapy ohechágui oky ha roʼyha. 3 Péro Pablo oñepyrũ ombyaty jepeʼa saʼi ha opoi pe tatápe, ha hakuetereígui osẽ umi jepeʼa apytégui peteĩ mbói iponsóñava ha oñeprende ipóre. 4 Umi hénte upepegua ohechávo pe mbói iponsóñava oñasaingoha ipóre, oñepyrũ heʼi hikuái ojupe: “Ko kuimbaʼe oiméne oporojuka rakaʼe, upévare ojesalváramo jepe pe márgui, pe Hustísia* ndohejamoʼãi chupe osegi oikove”. 5 Péro Pablo oityvyro ipógui pe mbói iponsoñaitéva ha oity pe tatápe, ha ndojehúi chupe mbaʼevete. 6 Haʼekuéra katu ohaʼarõntema haʼe irurupa térã hoʼa omano derrepentete. Péro ohaʼarõ rire are porã ha ohechámarõ hikuái ndojehuiha chupe mbaʼeve ivaíva, okambiaite opensa lája ha oñepyrũ heʼi hikuái hese haʼeha peteĩ dios.

7 Pe governánte upe islapegua hérava Publio oreko umi ijyvy ag̃uínte pe roĩhágui. Ha haʼe orerresivi porãiterei ha 3 día ropyta hógape. 8 Upérõ Publio túa oñeno tupápe hasyete, pórke iñakãnundu ha hyeruguy.* Upémarõ Pablo oike hendápe, oñemboʼe ha omoĩ ipo hiʼári ha omonguera chupe.+ 9 Péva oiko rire, ou avei hendápe umi ótro hénte hasýva oĩva upe íslape ha omonguera chupekuéra.+ 10 Haʼekuéra ohechauka oremombaʼeha oguerúvo oréve heta rregálo, ha rojupítarõ guare pe várkope omeʼẽ oréve entéro mbaʼe roikotevẽva.

11 Ropyta rire 3 mése upe íslape, rojupi peteĩ várko orekóvape ifréntepe “Zeus Raʼykuéra” raʼanga. Upe várko ningo Alejandriagua, ha opyta vaʼekue upépe ohasa hag̃ua pe inviérno. 12 Upéi rog̃uahẽ Siracúsape ha ropyta upépe 3 día, 13 upe guive roho ha rog̃uahẽ Régiope. Upéi un día haguépe oñepyrũ oipeju viénto sur ha pe segundo díape rog̃uahẽ Puteólipe. 14 Upépe rotopa ermanokuérare ha ojerure asy oréve ropyta hag̃ua hendivekuéra 7 día. Upéi rosẽ roho Roma gotyo. 15 Umi ermáno Romapegua ohendúvo rohoha hína, ou orerug̃uaitĩ pe Plaza del Mercado de Ápiope ha Tres Tabérnaspe.* Ha Pablo ohechávo chupekuéra, oagradese Ñandejárape ha ikyreʼỹ jey.+ 16 Upéi ipahápe rog̃uahẽ Rómape, ha Páblope oñepermiti opyta haʼeño peteĩ ógape ha pe soldádo oñangarekóva hese opyta hendive.

17 Péro 3 día haguépe, Pablo ohenoika umi judío iñimportantevévape. Ha oñembyatypávo hikuái, heʼi chupekuéra: “Che ermanokuéra, che ningo ndajapói kuri mbaʼeve umi ñane retãygua kóntrape ni umi ñande tuakuéra ypykue kostúmbre+ kóntrape. Upéicharamo jepe, ajegueraha préso Jerusalénpe ha chentrega hikuái umi rrománope.+ 18 Haʼekuéra oporandu rire chéve heta mbaʼe,+ opoisemoʼã chehegui pórke ndajapói kuri mbaʼeve ivaíva chejuka hag̃ua.+ 19 Umi judíope katu ndogustaiete upéva, upémarõ ajerurémante ajehusga hag̃ua César+ renondépe, péro che ndajapói upéva aju hag̃ua añeʼẽ vai che retãre. 20 Upévare che pohenoika kuri, pohecha ha añeʼẽmi hag̃ua penendive, pórke che añeñapytĩ kadénape pe Israel orekóvare esperánsa káusare”.+ 21 Haʼekuéra heʼi chupe: “Oréve nog̃uahẽi Judéagui ni peteĩ kárta oñeʼẽva nderehe, ha ni peteĩva umi ermáno ou vaʼekue upégui ndoguerúi oréve notísia ndehegui ni noñeʼẽvaíri nderehe. 22 Péro oréve g̃uarã oĩ porã rohendu ndeheguiete voi mbaʼépa la repensáva, pórke roikuaa oparupiete+ oñeñeʼẽ vaiha ko séktare”.+

23 Upémarõ haʼekuéra ohecha peteĩ día ou hag̃ua Pablo rendápe, ha hetaitereivéma ou hikuái upe haʼe opytahápe. Ha pyhareve guive kaʼaruete peve, Pablo oexplikapaite chupekuéra umi mbaʼe oñeʼẽva Ñandejára Rréinore ha péicha opredika porã chupekuéra, ha oñehaʼã okonvense chupekuéra ojerovia hag̃ua Jesús+ rehe, ha upearã oipuru Moisés léi+ ha umi Proféta oskrivi vaʼekue.+ 24 Ijapytepekuéra oĩ vaʼekue umi ogueroviáva umi mbaʼe haʼe heʼíva, ha ótro katu ndogueroviái. 25 Péro haʼekuéra ojoavypa ha oñepyrũ ohopa. Ha Pablo osẽ heʼi kóicha:

“Ndareíri espíritu sánto heʼi pende tuakuéra ypykuépe proféta Isaías rupive: 26 ‘Tereho che puévlo rendápe ha ere chupekuéra: “Peẽ pehendúramo jepe, ni mbaʼevéicharõ napentendemoʼãi mbaʼeve. Pemañáramo jepe, ni mbaʼevéicharõ ndapehechamoʼãi mbaʼeve.+ 27 Ko puévlo osegi oñemohatã, haʼekuéra ohendu péro ndojapói, omboty hikuái hesa ha ijapysa. Upéicha rupi nohendúi ha ndohechái mbaʼevete. Upévare ndohechakuaái mbaʼépa ojapo vaʼerã ha ndojevýi che rendápe amonguera hag̃ua chupekuéra”’.+ 28 Upévare peikuaákena koʼã notísia porã heʼíva mbaʼéichapa Ñandejára oporosalva ojekuaaukaha umi tetãnguérape.+ Haʼekuéra katuete ohendúta”.+ 29 *⁠——

30 Ha Pablo opyta 2 áño pukukue upe óga+ oalkila vaʼekuépe, ha torypápe orresivi enterove ohóvape ovisita chupe, 31 ha kyhyjeʼỹme*+ opredika chupekuéra Ñandejára Rréino ha omboʼe chupekuéra umi mbaʼe oñeʼẽva ñande Ruvicha Jesucristo rehe, ha mbaʼeve ndojokói chupe.