Ko Ataia?

E Kangaa te Koroboki Rimoa Teuana ni Boutokaa Kanoan te Baibara?

IAI te atibu teuana ma te koroboki i aona ae karaoaki tao n 700-600 B.C.E., n te umwanibong i Ierutarem ae te Bible Lands Museum. E kuneaki te atibu anne n te nangananga ni bwaa teuana are a kaweneaki iai maate, ae e aki raroa ma te kaawa ae Eberon i aon Iteraera. E mwakoro i aona te taeka aei: “E na reke kain natin Hagav, ae Hagaf iroun Yahweh Sabaot.” E kangaa te taeka aei ni boutokaa te baere taekinaki n te Baibara? E kaotaki iai aran te Atua ae Iehova, ae YHWH ni manin taian reta rimoa n te taetae n Ebera, ao e rangi n ataaki ao ni kakabonganaaki irouia aomata n taai ake a karakinaki n te Baibara. E ngae n anne, koroboki tabeua ake a kuneaki n nangananga ni bwaa, a kaotaki iai bwa naake a kabonganai nangananga ni bwaa akanne bwa aia tabo ni bobotaki, a karabaia ao a katoatai ni korei i aon oona aran te Atua, n ikotaki naba ma aara riki tabeua aika kairekerekeaki ma aran te Atua.

E taekini koroboki aikai Dr. Rachel Nabulsi man te University i Georgia ni kangai: “E kakawaki kaokiokani kabonganaan te ara ae YHWH. . . . E kaotaki n taian kibu ao taiani koroboki kakawakin te taeka ae YHWH irouia kaain Iteraera ao Iuta.” E boutokaaki iai te Baibara, are e mena iai aran te Atua ae koreaki ni manin te taetae n Ebera ae YHWH, are kaotaki nga ma nga te tai iai. N angin te tai, a kairekerekeaki araia aomata ma aran te Atua.

Nanon te taeka ae “Yahweh Sabaot” are e mwakoro i aon te atibu anne, bon “Iehova ae Atuaia taanga ni buaka.” E taraa n ae e oti iai bwa e aki tii kaotaki aran te Atua ma e kaotaki naba iai bwa te taeka ae “Iehova ae Atuaia taanga ni buaka,” e aki toki ni kabonganaaki n taai ake a karakinaki n te Baibara. E boutokaaki naba iai kabonganaan te taeka man te Baibara ae “Iehova ae Atuaia taanga ni buaka,” are okioki 283 te tai n te Koroboki ae Tabu n te Taetae n Ebera, ma angiina n te boki ae Itaia, Ieremia, ao Tekaria.