E Maiu Ana Taeka Iehova

Reirei Aika Kakawaki Man Reeta Nakoia Tito, Biremon ao I-Ebera

E KAWARA te aba ae Kirete te abotoro Bauro tabeua te tai imwini kainaomataana mani moani kabureana i Rom n 61 C.E. E katuka Tito ikekei ibukin norani kainnanoani kakorakorakin aia onimaki kaain te ekaretia arei. Rimwi riki ao e a kororeta nakon Tito tao mai Maketonia ibukini kairana n ana mwakuri ao kaotana bwa e a tia n anganaki te mwioko n te mwakuri aei mairoun te abotoro Bauro.

Teutana te tai imwaini kainaomataani Bauro man te karabuuti n 61 C.E. ao e a korea ana reta nakoni Biremon, ae te tari te mwaane ae te Kristian ae maeka i Korote. Aio bon oin ana bubutii nakon raoraona aei.

Tao ni bon 61 C.E. are e a manga korea naba iai ana reta Bauro nakoia taani kakoaua aika I-Ebera i Iutaia, ike e a kaota iai kakannaton riki te aro ni Kristian nakon aia waaki I-Iutaia. Reeta aika tenua aikai a bane n reke reireiara mai iai aika kakawaki.​—Ebera 4:12.

TEIMATOA NI MARURUNG N TE ONIMAKI

(Tito 1:1–3:15)

Imwini katauraoan te kairiri ni kaineti ma ‘rineaia unimwaane bwa minita ni kaawa nako,’ e a manga reireiaki Tito irouni Bauro bwa e na teimatoa ni “boaiia [aika aki ongeaba] ni kakorakora, ba a aonga n eti n te onimaki.” E kaumakiia kaain te ekaretia are i Kirete bwa a na ‘rarawa nakon aki tangiran te Atua . . . ao ni kabane aia bongi ni maiu ni wanawana.’​—Tito 1:5, 10-13; 2:12.

E a manga anga ana reirei riki Bauro ni buokiia iai taari ake i Kirete bwa a na teimatoa ni marurung n te onimaki. E reireina naba Tito bwa e na “kararoai titiraki ni baba, ma . . . kauntaeka aika taekan te Tua.”​—Tito 3:9.

A Kaekaaki Titiraki Aika Boto i Aon te Baibara:

1:15​—A kanga ni “bane n itiaki bwaai irouia akana itiaki,” ao ma ni bareka “irouia akana kamwara, ma akana aki onimaki”? E riai moa bwa ti na ota n te bwai are e nanonna Bauro ni ‘bwaai ni bane’ ibukini kaekaan te titiraki aei. E aki taekini baika kabuakakaaki n Ana Taeka te Atua ae e a tia ni koreaki, ma e boni mwanewei baika a taekinaki n te Baibara ake a kona iai taan onimaki ni karaoi aia motinnano aika kakaokoro ni kaineti ma mataniwin nanoia. A itiaki aekani baikai iroun te aomata are e boraoi ana iango ma ana kaetieti te Atua. Ma a boni bareka iroun te aomata are kabuakakaaki ma ni kamwaraeaki mataniwin nanona.a

3:5​—A kanga Kristian aika kabiraki ‘ni kaitiakaki n te mangabungiaki, ma ni manga karaoaki n te Taamnei are Raoiroi’? A ‘kaitiakaki n te mangabungiaki’ are nanonaki iai bwa e a tia te Atua n tebokiia ke ni kaitiakiia rinanon raraan Iesu ae moan te raoiroi are ana karea ni kaboomwi. Ao a manga ‘karaoaki n te Taamnei ae Raoiroi’ n te aro are a manga riki bwa ‘aomata aika tibwa karikaki nabangkai’ aika natin te Atua aika taamnei.​—2 I-Korinto 5:17.

Reireiara:

1:10-13; 2:15. A riai Kristian aika mataniwi ni kaotiota te ninikoria ni kaetani kairua n te ekaretia.

2:3-5. A riai taari aine aika Kristian aika ikawai n te onimaki ni boong aikai ni kakairi irouia Kristian ake n te moan tienture n “arona te aro ae riai ae itiaki, a na tai winanti, a na tai toronaki n te wain ae bati, a na riki ba taan reirei baika raraoi.” N te aro aei are a kona n uaana iai aroia n tuatuangia “ateiaine” ake n te ekaretia n tatabemania nako aroaroia ae riai.

3:8, 14. A rangi n ‘raraoi ao ni manena kakaraoani mwakuri aika raraoi’ kioina ngkai e buokira ni kariki uaa aika raraoi n te beku iroun te Atua ao ni kaokoroira ma te waaki ae buakaka n te aonnaba aei.

TE KAUNGAUNGA ‘AE BOTO I AON TE TANGIRA’

(Biremon 1–25)

E kamoamoaaki Biremon ngke e riki bwa te banna ni katoto ni kaotiotan te ‘tangira ao te onimaki.’ Ao e kabatiaa ‘kimwareireini Bauro ma kabebetean nanona’ ngke e riki bwa aani kabebetean nanoia raona ni Kristian.​—Biremon 4, 5, 7.

E karaoa te katoto Bauro nakoia mataniwi nako n te ekaretia, n arona ni mwannanoa ana kangaanga Onetimo are e kona ni karika te marakinnano nakoia aomata, ngke e aki kataia ni kairoroa ma e anga te kaungaunga ae ‘boto i aon te tangira.’ E tuanga Biremon ni kangai: “I taku ba ko kan ira nanou, ao I koroboki nako im, ngkai I ataiko ba ko na karaoa ae maiti riki nakon ae I tuangko.”​—Biremon 8, 9, 21.

A Kaekaaki Titiraki Aika Boto i Aon te Baibara:

10, 11, 18​—E kanga Onetimo are “akea manena” ngkoa ni manga “manena”? Onetimo bon te toro ae rangi ni karitei are e birinako man ana auti Biremon are i Korote nako Rom. E taraa naba n ae e iraea ana bwai ana toka, ibukini kaitaraan ana kabanemwane ni mwanangana ae 1,400 kiromita raroana. Ni koauana e a tia n aki manena irouni Biremon. Ma ngke e roko i Rom ao e a buokaki irouni Bauro ni manga riki bwa te Kristian. E a manga riki ngkanne ni “manena” te toro are e “aki manena” ngkoa n rikina bwa te Kristian.

15, 16​—Bukin tera Bauro ngke e aki tuanga Biremon bwa e na kainaomataa Onetimo? Bwa e tangiria Bauro ni kakororaoa mwiokoana are ‘tataekinan uean te Atua, ao n reirei taekan te Uea ae Iesu Kristo.’ Ai ngaia are e motinnanoia bwa e na aki irekereke ma baika a kauntaekaki iroun te botannaomata, n aroni baika irekereke ma toronakiia aomata.​—Mwakuri 28:31.

Reireiara:

2. E anga nanona Biremon bwa e na kamanenaaki mwengana ibukini bobotaki ni Kristian. Bon te kakabwaia teuana ngkana e booaki te botaki ibukin te mwakuri ni minita ni mwengara.​—I-Rom 16:5; I-Korote 4:15.

4-7. Ti riai ni biririmoa ni kamoamoaia raora n onimaki ake a kaotiota te onimaki ao te tangira.

15, 16. Ti aki riai ni kariaia baika bubuaka aika rikirake ni maiura bwa e na karekea nakoira te raraoma ae korakora. Bwa a kona naba n otinako mwiia bwa kakabwaia, n aron are e riki nakon Onetimo.

21. E kantaningaa Biremon Bauro bwa e na kabwaraa ana bure Onetimo. Ti kantaningaaki naba ngaira bwa ti na kabwarai aia bure tarira ake a tia ni kaunira.​—Mataio 6:14.

“TI NA BUTI N ROKO N TE ARO AE TI NA IKAWAI IAI”

(Ebera 1:1–13:25)

E kaotiotia Bauro bwa e kakannato riki onimakinan ana karea ni kaboomwi Iesu nakon mwakuri aika karaoaki i aan te tua, ngke e kamataataa kakawakin te tia Katea te Aro ni Kristian, ana mwakuri n ibonga, ana karea, ao te berita nabangkai. (Ebera 3:1-3; 7:1-3, 22; 8:6; 9:11-14, 25, 26) Aei te atatai are e tia ni buokia Kristian aika I-Ebera ni kaaitarai bwainikirinaia mairouia I-Iutaia. E kaumakiia raona n te onimaki ake I-Ebera Bauro bwa a na ‘buti n roko n te aro ae a na ikawai iai.’​—Ebera 6:1.

Tera kakawakin te onimaki i aan te babaire ni Kristian? E korea ae kangai Bauro: “Ngkana akea te onimaki ao e aki kona te aomata ni kakukureia te Atua.” Ao e kaungaia naba I-Ebera ni kangai: “Ti na botumwaka ni biribiri n te kabobirimwaka ae kamenaki i mwaira,” ae karaoaki n te onimaki.​—Ebera 11:6; 12:1.

A Kaekaaki Titiraki Aika Boto i Aon te Baibara:

2:14, 15​—Ngke e taekinaki Tatan bwa “iai i rouna maakan te mate,” e koaua bwa e nanonaki iai ngkanne bwa e kona ni bairea moantaaini mateia aomata ake e bon rineia? E bon aki. Ma ni moan ana mwakuri Tatan aika bubuaka ake i Eten, ao ngaia ana kewe anne are e a karekea iroun Atam te mate, kioina ngke e bure ao a bane n ituaki iai n te bure ao te mate botannaomata. (I-Rom 5:12) Irarikina riki, a karawawataaki ni karokoa mateia ana toro te Atua tabeman irouia ana aomata Tatan, n aron ngkoa are a karaoia naba nakon Iesu. Ma e aki nanonaki n aei bwa akea tiani mwaakan Tatan n tiringia ake e bon rineia. Bwa ngke arona bwa e koaua anne, ao e na bae ni kaman tia ni kamaunaia taan taromauria Iehova ni kabane. E kamanoia ana botaki n aomata Iehova ae bwanin ao e aki kariaia Tatan bwa e na kamaunaia. E ngae ngke tao e kariaia te Atua bwa a na mate tabeman mai buakora n ana mwakuri Tatan, ma ti boni kakoauaa raoi bwa te Atua e na kabooa mwin te iowawa are e karaoaki nakoira.

4:9-11​—Ti na kanga n “rin i nanon ana motirawa [te Atua]”? E a motirawa te Atua man ana mwakuri ni karikibwai ni banen te kaonoua ni bong ni karikibwai ao ni kakoauaa ae e na boni kakoroaki raoi nanon ana kantaninga ni kaineti ma te aonnaba ao te botannaomata. (Karikani Bwaai 1:28; 2:2, 3) Ti “rin i nanon te motirawa arei” ngkana ti rarawa ni karaoi mwakuri ake a karirira nakoni karaoiroara i bon iroura ao n rinanoni butimwaean te bwai are e katauraoia te Atua ibukini kamaiuara. Ti na karekea te ungannano ao kakabwaia aika kamaiu ni katoa bong, ngkana ti kaotiota onimakinan Iehova ao n ongeaba ni kakairi iroun Natina, n oneani mwin are uaiakinan baika ti tangiri.​—Mataio 11:28-30.

9:16​—Antai te “tetemanti” n te berita nabangkai? Iehova bon te tia Karaoa te berita nabangkai, ao Iesu bon te “tetemanti.” Bon te tia Raoiakina te berita anne Iesu, ao n rinanoni matena are e a katauraoa iai te karea ni kaboomwi are e kakoauaaki iai te berita anne.​—Ruka 22:20; Ebera 9:15.

11:10, 13-16​—Te “kawa” raa are e kantaningaia Aberaam? Tiaki te kaawa ni koaua ma bon te kaawa ni kaikonaki. E kantaningaa “Ierutarem are i karawa” Aberaam, are e kaainaki iroun Kristo Iesu ao raona n tautaeka ake 144,000 mwaitiia. Taan tautaeka aika neboaki i karawa aikai a aranaki naba bwa “te kawa are tabu, are Ierutarem nabangkai.” (Ebera 12:22; Te Kaotioti 14:1; 21:2) E kantaningaa te maiu i aan ana Tautaeka n Uea te Atua Aberaam.

12:2​—Tera ‘te kimwareirei are e kamenaaki imwain Iesu’ are e “taona nanona iai nakon te [“kai ni kammaraki”, NW]”? Bon te kimwareirei n noran te bwai are e a kakoroaki nanona n ana mwakuri ni minita are e irekereke naba iai katabuan aran Iehova, kaotan riaina n tautaeka ao ai kamaiuaia aomata nako rinanoni matena. E kantaningaa naba kaniwangana Iesu are e na tautaeka bwa te Uea ao n riki bwa te Ibonga ae Rietata ibukini kabwaiaia aomata nako.

13:20​—Bukin tera bwa e taekinaki te berita nabangkai bwa te berita are “aki toki”? Iai tenua bukina: (1) E bon aki kona n oneaki mwina, (2) a teimaan mwiina ao (3) a na teimatoa ni kakabwaiaaki iai “tiibu tabemang” mani babaire ake a waakinaki i aan te berita nabangkai imwin Aremaketon.​—Ioane 10:16.

Reireiara:

5:14. Ti riai n riki bwa taan reiakina Ana Taeka te Atua ae te Baibara aika taningamarau, ao ni maiuakini baike ti reiakin mai iai. Bon akea riki te anga teuana ae ti kona iai ni karekea te “wanawana n ata te raoiroi ma te buakaka.”​—1 I-Korinto 2:10.

6:17-19. Karekean aan ara kantaninga ae boto i aon ana berita te Atua, e na kona ni buokira bwa ti na aki kitana touani kawain te koaua.

12:3, 4. Ti riai ni karikirakeira n ikawai raoi n te onimaki ao ni karikirakea ara konabwai n nanomwaaka i aani kataaki, n oneani mwin are ti na ‘kua ao ni bwarannano’ ibukini kataaki aika uarereke ke kakaitara aika ti boo ma ngaai. Ti riai ni kakorakoraira n rarawa nakon te aroaro anne n te aro ae kaanga ti a “ikoaki iai n raraa” ae nanonaki iai ni boni karokoa matera.​—Ebera 10:36-39.

12:13-15. Ti riai n aki kariaia te “waka teaina ae maai,” ae nanonaki iai temanna n te ekaretia are e titiriburei baika karaoaki, bwa e na totokoira mani ‘kaetani kawaini waera.’

12:26-28. A nang bane n aki manga noraki “baika karaoaki” tiaki mani bain te Atua ma irouia aomata, bwa a nang kamwaeieaki te waaki ae buakaka ni bane ae ngkai ao te waaki ae buakaka i “karawa.” Ngkana e riki anne, a na teimatoa n tiku “baike a aki konaki ni kamwaeieaki” aika Ana Tautaeka n Uea te Atua ao taani boutokaia. Ai kakawakira ngkanne bwa ti na ingainga n tataekina te Tautaeka n Uea aei ao ni maiuakin ana kaetieti!

13:7, 17. E kona ni buokira ni kaotiota te nano ni kani kairaki iaiangoan te reirei ni kauring ae ti na ongeaba ao n aantaeka irouia mataniwi n te ekaretia.

[Kabwarabwara ae nano]