E Maiu Ana Taeka Iehova
Reirei Aika Kakawaki Man te Boki ae te Moan Uea
“NGKANA a uea akana raoiroi, ao a kimareirei aomata: Ma ngkana e tau-taeka te aomata ae buakaka, ao a ikenrawa aomata.” (Taeka N Rabakau 29:2) E kamatataaki raoi koauan te taeka n rabakau aei n te Moan Uea. E taekinaki iai rongorongon ana tai n uea Toromon are e karekea te kaubwai ao te mweeraoi nakon te botannaomata ae Iteraera rimoa. Iai naba n te Moan Uea rongorongon bwenauakin te baronga aei imwin maten Toromon, ao rongorongoia naba uea aika 14 ake imwina, ake tabeman a uea i aon Iteraera ao tabeman i Iuta. Tii uoman mai buakoia uea akanne aika teimatoa ni kakaonimaki nakon Iehova. Irarikin anne, e taekinaki naba n te boki aei aia mwakuri burabeti aika onoman n ikotaki naba ma Eria.
E korei rongorongon bwaai aika riki i nanon te maan ae 129 te ririki, te burabeti are Ieremia, i Ierutarem ao i Iuta man 1040 B.C.E. nakon 911 B.C.E. Ngke e a ikoti kanoan te boki aei Ieremia, ao e taraa n ae e ukeuke rinanon booki ni kawai n aron “te boki are ana makuri Toromon.” A a tia ni mauna booki aikai ngkai.—1 Uea 11:41; 14:19; 15:7.
TE UEA AE WANAWANA AE E KARIKIRAKEA TE RAU AO TE MWEERAOI
E moanaki te Moan Uea man te rongorongo ae kakaongora ae taekan natin te Uea are Tawita are Atoniia ngke e kataia n anaa uean tamana. E aki koro bukin ana iango teuaei man te mwakuri are e waekoa ni karaoia te burabeti are Natan, ao e a kaueaaki Toromon are natin Tawita. E kukurei Iehova n ana bubutii te uea are e a tibwa kaueaki ao e anganna “te nano ae rabakau ae ataibwai” n ikotaki naba ma “te kaubwai ma te karineaki.” (1 Uea 3:12, 13) Bon akea kabotauan rabakauna ao kaubwaina. A namakina te rau ao te mweeraoi I-Iteraera.
Ibuakon auti ake e katei Toromon bon ana tembora Iehova ao autin te tautaeka tabeua aika kakaokoro. E taku Iehova nakon Toromon: “N na kateimatoa kaintokanueam i aoia Iteraera n aki toki.” E na koro bukin aei tii ngkana e teimatoa n ongeaba te uea aei. (1 Uea 9:4, 5) E kauringaki naba Toromon iroun Iehova bwaai aika a kona riki imwin te aki-ongeaba. Ma, e karekeia buuna Toromon ianena aika mwaiti. Ngke e a kara teuaei, e a irarang irouia buuna aikai ao e a ira buakon te taromauri ae kewe. E taetae ni burabetinna Iehova bwa e na bwenauaki ueana. E mate Toromon n 997 B.C.E., ike e a toki iai ueana ae maanna 40 te ririki. E ruamwina n ana kaintokanuea natina are Reoboam.
A Kaekaaki Titiraki Aika Boto i Aon te Baibara:
1:5—Bukin tera bwa e kataia n taua te kaintokanuea Atoniia ngke e boni maiu Tawita? Akea bukina ae taekinaki n te Baibara. Ma, tao e riki aei kioina ngkai a a tia ni mate tarina ake karimoana ake Amnon ao Abetarom ao ai uana naba ma natin Tawita are Kireaba, mangaia are e a iangoia Atoniia bwa iai riaina n anganaki te kaintokanuea ngkai boni ngaia te kabanea n ikawai i buakoia natin Tawita aika maiu. (2 Tamuera 3:2-4; 13:28, 29; 18:14-17) E kakoauaa raoi Atoniia bwa e na tokanikai ibukina bwa e boutokaki iroun te mataniwi n te taanga ni buaka are Ioaba ao mataniwia ibonga ae kakannato ae Abiata. E aki taekinaki n te Baibara bwa e ataa ana iango Tawita are e na ruamwina Toromon ke e aki. Ma e ngae n anne, ao Atoniia e aki kaoa Toromon ma ake a kakaonimaki nakon Tawita, nakon ana ‘angakarea.’ (1 Uea 1:9, 10) E oti man aei bwa e kaiangatoa Atoniia nakon Toromon.
1:49-53; 2:13-25—E Aera Toromon ngke e a manga tiringa Atoniia imwin kabwaran ana bure? E ngae ngke e tabwara Nei Bata-teba n nora bukin karaoan aei, ma Toromon e ataa ana iango Atoniia ngke e butiia bwa e na anganaki Nei Abitiaka bwa buuna. E ngae ngke e aki roko n te boo ma Nei Abitiaka Tawita, ma e bon atongaki naba neiei bwa buun Tawita ni kewe. Ni kaineti ma te katei n taai akekei, e tii kona ni buunaki neiei iroun ane e kariaiakaki bwa e na ruamwin Tawita n uea. Tao e iangoia Atoniia bwa ngkana e anaa Abitiaka bwa buuna, e a kona ngkanne ni manga ukoukora reken te kaintokanuea. E a kamauna kabwaran ana bure Atoniia Toromon, kioina ngke e a ataia bwa man ana bubutii, e a kaotia iai bwa e tangira te kani kaueaki.
6:37–8:2—E katabuaki n ningai te tembora? E bobonga raoi katean te tembora ni kawanuan namwakainan te ririki 1027 B.C.E., n ana ka-11 n ririki n uea Toromon. E taraa n ae e kabaneaki 11 te namwakaina ibukin karaoan bwain nanona ao katauraoan bwaai riki tabeua. E katabuaki ngkanne n te kaitiua n namwakaina n te ririki 1026 B.C.E. E kabwarabwaraki n te karaki bwa a manga karaoaki mwakuri ni kateitei riki tabeua imwin bobongan te tembora ao imwain taekinan katabuana, e kabwaninaki raoi kabwarabwaran te mwakuri ni kateitei rinanon te tai anne.—2 Rongorongo 5:1-3.
9:10-13—E boraoi ma te Tua Rinanon Mote aron Toromon ngke e bwaintangiraa Uean Turo are Iram n anganna kaawa ake 20 mwaitiia n te aba are Kariraia? E kona n tii kaineti te Tua are e taekinaki n Nakoaia Ibonga 25:23, 24 nakon taabo ake a maekanaki irouia tibun Iteraera. E kona naba n ae kaawa ake e angan Iram Toromon, a maekanaki irouia aika tiaki I-Iteraera, e ngae ngke a mena i nanon tian te Aba ni Berita. (Te Otinako 23:31) E kona naba n ae e kaotaki man ana mwakuri Toromon bwa e kabwaka n ira nanon te Tua, ngke e “kabatiaia ana aoti” ao ni kabatiaia naba buuna. (Te Tua-Kaua 17:16, 17) Ngkana e koaua ke e aki, ma e aki rauaki nanon Iram n te bwaintangira aei. Tao a aki kawakinaki raoi kaawa aikai irouia kaaina aika beekan, ke tao a aki raraoi taabo ake a mena iai.
11:4—Te koaua bwa mamaaran ana iango Toromon ibukin te kara e a karika aki-kakaonimakina? Tiaki ngaia aei bukina. Bon te rorobuaka n ataei Toromon ngke e moana ana tautaeka, ao e ngae ngke e uea i nanon 40 te ririki, ma e aki roko n te roro are e a rangi ni kara. Irarikin anne, e aki n are e a toki naba n taromauria Iehova. E taraa n ae e rengana taromaurian Iehova ma taromauriaia atua riki tabeua.
Reireiara:
2:26, 27, 35. A kokoro bukin bwaai ake e taetae ni burabetini Iehova n taai nako. Kanakoan Abiata are ana bakatibu Eri, e a kakoroaki iai bukin “ana taeka Iehova are E atongnga ibukin ana utu Eri.” Onean mwin Abiata iroun Tatoka man te utu are Bineati, boni kakoroan bukin are e taekinaki ni Warekaia Iteraera 25:10-13.—Te Otinako 6:25; 1 Tamuera 2:31; 3:12; 1 Rongorongo 24:3.
2:37, 41-46. Ai karuanikaira iangoan ae te aomata ae riaon ana tua te Atua e na aki reke kaina! Te koraki ake a a tia ni motiki nanoia bwa a na kitana te kawai are e irariki “are nako n te maiu,” a na boni kaaitara ma mwin aia iango ae e aki-wanawana.—Mataio 7:14.
3:9, 12-14. E kaekai aia tataro ana toro Iehova ngkana a tataro ni bubutii te wanawana, te ataibwai, ao kairiraia n te aro are a na kona iai ni karaoa aia beku ibukina.—Iakobo 1:5.
8:22-53. Tera are e taekinna Toromon ibukin ana kakaitau nakon Iehova, ae te Atua ae iai irouna te akoi ae boto i aon te tangira, te tia Kakoroi bukin berita, ao te tia Ongoraei tataro! Kananoan ara iango i aon ana tataro Toromon ngke e katabuaki te tembora, e na karikirakea nanora ni kani kakaitau nakon Iehova ibukin aroaron te Atua aika raraoi.
11:9-14, 23, 26. E kateirakeia Iehova taani karitei nakon Toromon ngke e a kara, ibukina bwa e a rikirake n aki-ongeaba. E taku te abotoro Betero: “E rawa te Atua nakoia akana kainikatonga, ma E anga te akoi nakoia akana nanorinano.”—1 Betero 5:5.
11:30-40. E kakorakoraa te Uea are Toromon n ukoukora aron kamatean Ieroboam ibukin ana taetae ni burabeti Aiia ni kaineti ma Ieroboam. Ai kaokorora aron te uea aei ma are e kaakaraoia 40 te ririki n nako, ngke e rawa ngkoa n ukoukora karekean kain Atoniia ao taani karitei ake tabeman riki! (1 Uea 1:50-53) E riki bitakin aroarona aei man kitanakin Iehova.
MWAKOROUAN TE TAUTAEKA ARE KATITEUANAKI
A kawara te Uea are Reoboam, Ieroboam ao ana aomata, ni butiia bwa e na kabebetea uotaia mairoun tamana ae Toromon. N onean mwin are e na kariaia Reoboam aia bubutii, e a kamatoaa bwanana bwa e na karawawataia riki. A karitei nakoina baronga ake tebwina, ao a kaueaa Ieroboam i aoia. E a bwenauaki iai te tautaeka n uea. E tautaeka Reoboam i aon te tautaeka mai maiaki aika barongan Iuta ao Beniamin, ao Ieroboam e uea i aoia barongan Iteraera ake tebwina mai meang.
Ibukin totokoaia aomata man te nako n taromauri i Ierutarem, e karaoi uoman te kaotetei aika koora Ieroboam, ao e katuka teuana i Tan ao are teuana i Beta-era. Aikai araia uea tabeman ake a tautaeka i aon Iteraera imwin Ieroboam: Nataba, Baatia, Era, Timri, Tibeni, Omri, Aaba, ao Aatia. Abiiam, Ata, Ieotiabata, ao Ioram, a ruamwin Reoboam i Iuta. Burabeti tabeman ake a mwamwakuri n aia bong uea aikai bon Aiia, Temaia, ao temanna ae e aki ataaki arana, n ikotaki naba ma Ieu, Eria, ao Mikaia.
A Kaekaaki Titiraki Aika Boto i Aon te Baibara:
18:21—Bukin tera bwa a kainabwabu aomata ngke e tuangia Eria bwa a na ira nanon Iehova ke Baara? E kona n ae a ataa kabwakaia ni kaotiota te nano ni karinerine nakon Iehova ae te bwai ae riai n anganaki, mangaia are a a bon namakinna bwa a bure. Ke e a rangi ni kamatoaki mataniwin nanoia n te aro are a aikoa nora buren are a uaia n taromauria Baara ao Iehova. A a tibwa ure mataia imwin are e kaotiota mwaakana Iehova mangaia are a taku: “Iehova, boni Ngaia te Atua; Iehova boni Ngaia te Atua.”—1 Uea 18:39.
20:34—Bukin tera bwa e aki tiringa uean Turia are Ben-atata Aaba, imwin anganakina te tokanikai i aoia I-Turia mairoun Iehova? N onean mwin are e na tiringa Ben-atata Aaba, e karaoa ana berita ma ngaia bwa kawai ake n atun kaawan Turia are Tamateko e nang bwaini Aaba, ibukin katean taiani mwakete. E a tia ni karaoa naba aei taman Ben-atata rimoa, ike e a bwaini kawai ake i Tamaria bwa ana tabo ni bitineti. Mangaia are, e kamaiuaki Ben-atata bwa e aonga ni kona ni katea ana bitineti Aaba i Tamateko.
Reireiara:
12:13, 14. Ni karaoan ara motinnano aika rangi ni kakawaki i aoni maiura, ti riai n ukoukora buokara mairouia te koraki ake a ikawai ao ni wanawana n te Baibara, ao ake e korakora tangiran ana kaetieti te Atua irouia.
13:11-24. A riai ni kabotauaki reirei ke iango aika a taraa ni kananououa, ma reirei aika n Ana Taeka te Atua aika raraoi, e ngae ngkana a roko mairoun te rao n onimaki ae kakaonimaki.—1 Ioane 4:1.
14:13. E tirotiroi raoi nanora Iehova bwa e na ukoukora te raoiroi iai. N aki ongeia bwa tao tera aron uarereken te raoiroi anne, ma e kona ni karikirakea ngkai ti karaoa ara kabanea ni korakora n toro irouna.
15:10-13. Ti riai n ninikoria n tannako man reirei aika kitana ao ni kabwaoua te koaua, ao n onea mwina ni karikirakean te taromauri ae koaua.
17:10-16. E kinaaki Eria bwa te burabeti iroun te aine ae mate buuna ae ainen Tarebata, ao e kaota te mwamwannano nakoina ike e a kakabwaiaki iai ana mwakuri n onimaki iroun Iehova. Ni boong aikai, e nori naba ara mwakuri n onimaki Iehova, ao e kakabwaiaia te koraki ake a boutokaa te mwakuri ibukin te Tautaeka n Uea n aanga aika kakaokoro.—Mataio 6:33; 10:41, 42; Ebera 6:10.
19:1-8. Ngkana ti kaaitara ma te kairiribai ae korakora, ti kakoauaa raoi bwa e na bon buokira Iehova.—2 I-Korinto 4:7-9.
19:10, 14, 18. A aki kona ni maroaa taan taromauri ni koaua. Iai raoia, bwa Iehova ao te botaki n itaritari ae katobibia te aonnaba.
19:11-13. Iehova bon tiaki tii te mwaaka ae memena i nanon bwain te aonnaba.
20:11. E kaekaaki Ben-atata ngke e kamoaa ibukin uruakan Tamaria iroun uean Iteraera ni kangai: “Ane kume ni karin ana bwai ni buaka [imwain iran te boo-ni-buaka] i aona ao ke e tai kamoamoa n ai aron ane buuti” imwin reken te tokanikai n te buaka. Ngkana ti mwiokoaki n te mwakuri ae boou, ti aki riai n taku bwa e kai tia iroura, kaanga n te aro ni kamoamoa.—Taeka N Rabakau 27:1; Iakobo 4:13-16.
E Rangi ni Kakawaki Nakoira
E tuangia tibun Iteraera ni kangai Mote, ngke e kauringia anganakia te Tua i aon te Maunga are Tinai: “Noria, I katea te taeka ni kakabaia ma te taeka ni kareka kai i matami n te bong aei; te taeka ni kakabaia ngkana tao kam kan ongo ana tua nako Iehova ae Atuami, aika I tuangngkami n te bong aei: ao te taeka ni kareke kai, ngkana tao kam aki kan ongo ana tua Iehova ae Atuami, ao kam rairaki nako mai nanon te kawai ae I tuangngkami n te bong aei.”—Te Tua-Kaua 11:26-28.
Ai teretere raoi ra te koaua ae kakawaki aei, ae kaotaki nakoira n te Moan Uea! N aron ae ti a tia n noria, iai naba reirei ibukin bwaai riki tabeua aika kakawaki i nanon te boki aei. E maiu te rongorongo ae i nanona ao e mwaaka.—Ebera 4:12.
[Taamnei n iteraniba 19]
Te tembora ao auti riki tabeua ake a kateaki iroun Toromon
[Taamnei n iteraniba 20]
Ngke e kaotiota mwaakana Iehova ao a takarua aomata ni kangai: “Iehova boni Ngaia te Atua”