Bwaai Ni Kakoaua Ibukin Maekan Iesu Kristo Ngkoa I Aon Te Aba
KO KAKOAUAA bwa bon iai ngkoa te aomata ae arana Albert Einstein? Tao e a kaman tauraoi am kaeka ae eng, ma bukin tera? Angiia aomata a bon tuai ni kaitiboo ma teuaei. N aaba tabeua, angiia aomata a bon aki ataia bwa antai ngaia. Ma ribooti aika kona n onimakinaki ni kaineti ma ana mwakuri ake e karaoi, a kakoaua bwa bon iai ngaia ngkoa. E kakoauaki bwa iai ngaia ngkoa man kabonganan mwin ana kukune n rabakaun aonnaba. N aron anne, a mwaiti aomata aika kakabongana te iti, ae boto karaoana i aon rabakau ake e kunei.
Titeboo te iango aei ma rongorongon Iesu Kristo, are e kinaaki bwa te aomata ae te kabanea ni kakannato n rongorongon rimoa. Rongorongo ake a a tia ni koreaki ibukina ao bwaai ni kakoaua aika kakawaki ake a noraki ibukin bwaai ake e karaoi, a kaotiotia ae bon iai ngkoa ngaia. E ngae ngke e kakannongora rongorongon bwaai ake a kuneaki i aan tano ibukin te koroboki are e taekinaki iai Iakobo, are e oti n te kaongora are imwain aei, ma e aki boto kakoauan rongorongon Iesu iai, ke i aoni bwaai nikawai aika kuneaki. Ni koauana, ti kona ni kunea kakoauan ae bon iai Iesu n aia rongorongo taani korea rongorongon rimoa aika akea irekerekeia ma te Aro teuana, ake a korei rongorongona ma taan rimwina.
Aia Kaotioti Taani Korea Rongorongon Rimoa
N te katoto, iangoa ana kaotioti Flavius Josephus, ae te I-Iutaia are te tia koro-rongorongo n te moan tienture ae te Baritaio. E korea rongorongon Iesu Kristo teuaei n te boki ae te Jewish Antiquities. E ngae ngke a nanououa aomata tabeman ibukin koauan te moan rongorongo are e taekinna iai Josephus bwa Iesu bon te Mesia, ma e taekinna naba te tia rabakau ae arana Louis H. Feldman man te kuura ae rietata i Yeshiva bwa tii tabeman aika nanououa ni koauan te kauoua n rongorongo. E taekina iai ae kangai Josephus: “E tautaeka [Anania are te ibonga ae rietata] i aoia taani motikitaeka n te Tanirim ao e uotaki nakoina Iakobo, are tarin Iesu are e aranaki bwa te Kristo.” (Jewish Antiquities, XX, 200) Eng, te Baritaio temanna ae kaain te katei n Aro teuana are a mwaiti iai aika a kakaitaraa Iesu, e kakoauaa naba bwa e boni maiu ngkoa “Iakobo, ae tarin Iesu.”
E kakoauaki ae bon iai ngkoa Iesu man noran aia mwakuri taan rimwina. Ngke e kainaki n te karabuti te abotoro Bauro i Rom tao n te ririki 59 C.E., e kaongoaki irouia aomata aika kakannato aika I-Iutaia ni kangai: “Ba ti ata te Aro aei ba e kabuakakaki n taabo nako.” (Mwakuri 28:17-22) A taekinia naba taan rimwin Iesu bwa kaain “te Aro aei.” Ngkana ngaia bwa a kabuakakaki n taabo nako, ao a na boni bae n ribootinaki irouia taani korea rongorongon rimoa aika akea aia Aro ke a na aki?
E korea naba taekaia Kristian n ana rongorongo teuare Tacitus are e bungiaki tao n 55 C.E., are e ataaki bwa temanna naba te tia korea rongorongon rimoa ae kakannato n te aonnaba n ana koroboki aika taian Annals. E korea ae kangai ni kaineti ma rongorongon Nero are e bukinia Kristian ibukin rikin te urarake ae korakora i Rom n 64 C.E.: “Nero e bukinia ma n rangi ni kammarakia te koraki aika a aranaki bwa Kristian aika a kaman riribaaki irouia aomata. Kristo, are e nako maiai te ara ae Kristian, e anganaki te katuuaeaki ae te kabanea ni korakora n ana tai n tautaeka Tiberio iroun temanna ara tia motikitaeka ae Bontio Birato.” Titeboo raoi te rongorongo aei ma rongorongon Iesu are n te Baibara.
Temanna naba te tia koro-rongorongo are e taekinia taan rimwin Iesu, bon Pliny te Ataei, are e kowana ngkoa i Bitinia. Tao n te ririki 111 C.E., ao e koroboki Pliny nakon te Embera ae Trajan n titirakinna bwa tera ae e na karaoia nakoia Kristian. E taekinna Pliny bwa aomata ake a bukinaki bwa aongkoa Kristian, a riai n taromauri taian atua ao bouan Trajan, bwa a aonga ni kakoauaki iai ae tiaki Kristian ngaiia. E a manga reitia n taku Pliny: “Akea kairoroaia te koraki ake a taku bwa Kristian ni koaua ngaiia n tuua aikai.” E kaotaki n anne, koauan maiun Kristo i aon te aba, ike a tauraoi iai taan rimwina n anga maiuiia ibukin kakoauan Kristo irouia.
Imwin taekinan rongorongon Iesu Kristo ma taan rimwina irouia taani koro-rongorongo n te moan ao te kauoua n tienture, e motikia Te Encyclopædia Britannica (are e koreaki n te ririki 2002) ni kangai: “Rongorongo aikai, a kakoauaa ae taani kakaaitaraia Kristian n taai ake rimoa, a aki nanououa n aron maiun ngkoa Iesu. E moani kauntaekaki aio n akea bukina ae riai n tokin te ka-18 n tienture, i nanon te ka-19 n tienture, ao ni moan te ka-20 n tienture.”
Aia Kaotioti Taan Rimwin Iesu
E taekinaki ae kangai n te boki ae The Encyclopedia Americana: “Angiin rongorongon maiun Iesu ao matena n ikotaki ma rongorongoia Kristian rimoa, a mena n te Nu Tetemanti.” Tao a na aki kakoauaa aomata aika nanokokoraki bwa te Baibara bon te bwai ni kakoaua ibukin menan Iesu ngkoa i aon te aba. Ma e ngae n anne, iai iango aika uoua aika boto i aon rongorongo aika a mena n te Baibara, aika a rangi ni boutokaa menan Iesu ngkoa i aon te aba.
N aron ae ti noria, ana iango nako Einstein aika rangi n ataaki, a kakoauaa bwa e a bon tia ni maiu teuaei ngkoa. N te aro naba anne, e kakoauaki bwa e a tia ni mena naba Iesu i aon te aba, man ana taeka n reirei. Iangoa te katoto teuana, ae taekan te kabwarabwara i aon te Maunga, ae te maroro ae rangi n ataaki are e anga Iesu. (Mataio mwakoro 5-7) E kaota aron rotakia aomata n te kabwarabwara aei te abotoro Mataio ni kangai: “A mimi aomata n ana reirei: Ba E reireiia n ai aron ae mwaka.” (Mataio 7:28, 29) E taekina ae kangai te Professor Hans Dieter Betz ni kaineti ma mwin te kabwarabwara anne, irouia aomata i nanon tienture aika bati: “Rotakia aomata n te Kabwarabwara i aon te Maunga anne, e aki tii kaineti nakoia I-Iutaia, Kristian, ke kaain aaba ake maeao.” E a manga reitia ma n taku, “a anaaki nanoia aomata ni kabane,” n te kabwarabwara anne.
Iangoi taeka n rabakau aika kimototo ma ni manena aika taekinaki n te kabwarabwara aei: “Ane boa tabam ane mai ataim, ao ko na raira tabam ane teuana nako ina.” “Kam na tarataraingkami, ba kam na aki karaoi ami raoiroi i mataia aomata.” “Tai iangoa te ingabong n raraomaeakinna: ba e na bon iangoia te ingabong.” “Tai tetewe nako ami momi i mataia beeki.” “Kam na bubuti, ao ane kam na anganaki.” “Bwaai ni kabane aika kam tangiri ba a na karaoaki nako imi irouia aomata, ao kam na karaoi naba nako ia.” “Kam na rin n te mataroa are wariki.” “Ane kam na kinaia n uaaia.” “Kaai ni kabane aika raraoi, a kariki uaa aika raraoi.”—Mataio 5:39; 6:1, 34; 7:6, 7, 12, 13, 16, 17.
Akea te nanououa bwa ko a bon tia n ongoraei tabeua mai buakon taeka aikai ke bwaai aika kakawaki riki maiai. Tao a a bon rangi n ataaki taeka aikai n oin am taetae. A boni bane n anaaki taeka aikai man te Kabwarabwara i aon te Maunga. E kakoauaki menan “te tia reirei ae kakannato” i aon te aba, man noran rotakia aomata aika kakaokoro nako aroia ma kateia, n te kabwarabwara anne.
Ti na iangoia bwa aongkoa iai temanna te aomata ae moani karioa taekan te aomata ae Iesu Kristo. Iangoia bwa aongkoa e wanawana te aomata anne ni karioi reirei ake n te Baibara aika kaineti ma Iesu. Tiaki te koaua bwa te tia kario anne, e na kataia n otoi reirei aika aongkoa ana reirei Iesu, aika a na tatangiraki irouia aomata? Ma e ngae n anne ao e taku te abotoro Bauro: “A bubuti kanikina aika kakai I-Iutaia, ao I-Erene a ukoukora te rabakau: ao ngaira ti tataekina Kristo are kamateaki n te kaibangaki, ae te bwai ni kabwakabwaka nakoia I-Iutaia ao te nanobaba nakoia Tientaire.” (1 I-Korinto 1:22, 23) Bon akea kukureia I-Iutaia ao Tientaire n rongorongon taurakin Kristo. Ma boni ngaia aei te Kristo are a tataekinna Kristian ake n te moan tienture. Bukin tera ngkai e taekinaki taurakin Kristo? Bon tii teuana te kabwarabwara ae e na karaua te nano ibukin aei, bwa aomata ake a korea te Baibara n Erene ibukiia Kristian, a korei rongorongon bwaai ni kabane aika koaua ake a riki i nanoni maiun Iesu ni karokoa matena.
Teuana riki te kakoaua ae boutokaa rongorongon Iesu rimoa, e kona n noraki man aroaroia taan rimwina n teimatoa n tataekina ana reirei nakoia aomata. Tao bon tii 30 te ririki imwin moanakin ana mwakuri ni minita Iesu, ao e a kona n taekinna Bauro bwa e “taekinaki i aonaba ni kabane aika i aani karawa,” te rongorongo ae raoiroi. (I-Korote 1:23) E boni koaua bwa e taabangaki ana reirei Iesu n taai akanne, e ngae ngke e korakora ribaakina. E korea ae kangai Bauro are e bwainikirinaki kioina ngke te Kristian ngaia: “Ngkana te koaua ba e aki uti Kristo, ao a matebuaka ara kaotioti, ao a matebuaka naba ami onimaki.” (1 I-Korinto 15:12-17, BK) Ngkana e matebuaka tataekinan te Kristo are e aki kautaki, ao e na bon matebuaka riki ngkanne tataekinan te Kristo ae tuai n roko. Ngkana ti wareka ana ribooti Pliny te Ataei, ao e taekinaki iai bwa a kukurei Kristian ake n te moan tienture, n anga maiuiia ibukin onimakinan Kristo Iesu irouia. A kataua naba kurin kabuanibwain maiuiia ibukin Kristo kioina ngke a kakoauaa bwa bon iai ngaia, ao e a bon tia naba ni maeka i aon te aba n aron taekana ake a koreaki n taian Euangkerio.
Ko a tia n Nori Taiani Kakoaua
A riai Kristian n onimakina moa manga-utin Iesu imwain ae a na kona n tataekina te rongorongo ae raoiroi. Ko kona naba ngkoe n nora manga-utin Iesu ni matan nanom, ngkana ko rotaki n aron ana mwakuri are e tabe ni karaoia ni boong aikai.
Bon imwain taurakin Iesu n te kai, ao e taetae ni burabetina te bwai ae nano man raababa nako ibukini manga rokona n taai aika a na roko. E taekinna naba bwa e na manga kautaki ao e na tekateka i angaatain te Atua ni kaantaningaa te tai are e na bairea iai taekan aiana. (Taian Areru 110:1; Ioane 6:62; Mwakuri 2:34, 35; I-Rom 8:34) Imwina e na mwakuri ni karenakoa Tatan ma ana taimonio mai karawa.—Te Kaotioti 12:7-9.
E na riki n ningai anne? E bon angania naba taan rimwina Iesu ‘kanikinaean rokona ma tokin te waaki ae buakaka ae ngkai.’ Te kanikina ae kaota rokona e irekereke ma buaka aika korakora, roongo, mwaeiei, kaotiia burabeti ni kewe, rikiraken te buakaka, ao rikin aoraki aika kamamate. A kaantaningaki rikin mwakuri aika bubuaka aikai kioina ngke e a tia ni karenakoaki Tatan te Riaboro, are e nanonaki iai bwa “e na reke kain te aba.” E a ruo te Riaboro nako rarikin te aonnaba ao “e bati n unun ngkae e ataia ba a kani bane ana bong.” Irarikin anne, te kanikina naba teuana bon tataekinan te rongorongo ae raoiroi ibukin te Tautaeka n Uea “i aonaba ni bane ba te bwai ni kaotioti nakoia botanaomata ni kabaneia.”—Mataio 24:3-14; Te Kaotioti 12:12; Ruka 21:7-19.
A a tia n riki bwaai ake a taetae ni burabetinaki iroun Iesu n taai ake a taekinaki bwa a na riki iai. Ni moa man teiraken te moani buaka ae korakora n te aonnaba n te ririki te 1914, ti a tia n nori bwaai ni kakoaua aika kakaokoro nako ibukin manga menan Iesu Kristo ma aomata, are e aki kona n noraki. E a tautaeka bwa te Uea n ana Tautaeka n Uea te Atua, ao iai irouna te mwaaka ae korakora ni kairiri. E a tia n reke i nanoni baim te bwai ni kakoaua, kioina ngkai iai iroum te maekatin are e kaotia bwa e a tabe ni waakinaki tataekinan rongorongon te Tautaeka n Uea ni boong aikai.
Ko riai n reirei n te Baibara ngkana ko kani kaotako riki n rongorongon maiun Iesu i aon te aba. Bukin tera bwa ko aki titirakinia Ana Tia Kakoaua Iehova ibukin bwaninin rongorongon maiun Iesu i aon te aba?
[Taamnei n iteraniba 5]
E taekinaki Iesu Kristo ma taan rimwina irouia Josephus, Tacitus, ao Pliny te Ataei
[Te Kabwarabwaraan te Taamnei]
All three images: © Bettmann/CORBIS
[Taamnei n iteraniba 7]
A boni kakoauaa raoi Kristian ake rimoa bwa iai Iesu