Teimatoa N Toro Ma Te Boonnano
“N na onika aia taetae botanaomata ba te taetae ae itiaki n te tai arei, ba a na taboa aran Iehova, n toro i Rouna n te bo n nano.”—TEBANIA 3:9.
1. Tera ae e tabe n riki ngkai bwa kakoroan bukin Tebania 3:9?
E A NAKON 6,000 ngkai mwaitin taetae aika a kakabonganaki n te aonnaba aei. Irarikina, e kona n iai naba mwangangan nako taetae aikai tabeua. E ngae ngke a rangi ni kaokoro nako aia taetae aomata, n aron kaokoron te taetae n Arabia ma te taetae n Zimbwabwe, ma bon iai te bwai ae e a tia ni karaoia te Atua ae rangi ni kamimi. E a tia ni karekea te anga ae a na bane aomata n taabo nako n reireiia bwa a na rabakau n taekina te taetae ae tii ngaia ae itiaki. E riki aei ni kakoroan bukin ana berita ae anga rinanon te burabeti are Tebania: “N [Iehova ae te Atua] na onika aia taetae botanaomata ba te taetae ae itiaki [are nanona “te ria ae itiaki”] n te tai arei, ba a na taboa aran Iehova, n toro i Rouna n te bo n nano.”—Tebania 3:9.
2. Tera te “taetae ae itiaki,” ao tera ae e kona ni waaki raoi iai?
2 Te “taetae ae itiaki” bon ana koaua te Atua ae kuneaki n ana Taeka ae te Baibara. Ma ae moamoa riki, bon te koaua ibukin ana Tautaeka n Uea te Atua, are e na katabua aran Iehova, e na kaotiota mwaakana n uea, ao e na uota te kakabwaia nakoia botannaomata. (Mataio 6:9, 10) Kioina ngkai e a tataekinaki te taetae ae tii ngaia ae itiaki aei n te itera n taamnei irouia natannaomata ma reeti n aekaia nako, e a kairiia ngkanne bwa a na kona ni beku iroun Iehova “ma te bo n nano.” Ma ngaia are a a katiteuanaki n toro irouna “ma te kaantaninga ae tii teuana.”—The New English Bible.
Akea Nnen te Inanonano
3. Tera ae e kairira bwa ti na kona ni katiteuanaki n toro iroun Iehova?
3 Ngaira aika Kristian, ti rangi ni kaitau ibukin te boonnano ae riki i marenara e ngae ngke ti kabonganai taetae aika kakaokoro nako. E ngae ngke ti tataekina rongorongon te Tautaeka n Uea ae raoiroi n taetae aika bati, ma ti boni katiteuanaki iai n toro iroun te Atua. (Taian Areru 133:1) E boni kona n riki aei ibukina bwa n aki ongeia bwa te tabo raa ae ti mena iai n te aonnaba aei, ma ti bane ni kakabongana te taetae teuana ae itiaki ae neboa Iehova.
4. Bukin tera ngkai e aki riai te inanonano i buakoia ana aomata te Atua?
4 E riai n akea te inanonano i buakoia ana aomata te Atua. E kamataataa anne te abotoro Betero ngke e reirei n ana auti te Tientaire ae te mataniwi n te taanga ni buaka ae Korenerio n 36 C.E., ngke e kangai: “I ataia ba bon te koaua ba te Atua E bon aki nanonano n tarakin aroia aomata; ma e tangiraki i Rouna ane makua, ma ni karaoa te raoiroi, i buakoia botanaomata ni kabaneia.” (Mwakuri 10:34, 35) Kioina ngkai e koaua anne, bon akea ngkanne nnen te inanonano, te kakaonoti irouia taiani kurubu, ke kaotiotan akoaia tii tabeman n te ekaretia ni Kristian.
5. Bukin tera ngkai e bure kaungaan te kakaonoti n te ekaretia?
5 E taku te aine ae reirei n te kuura ae rietata ngke e roko n te Mwaneaba n Uea: “A boni bae n nonoraki n taai nako n umwantabu kakaokoroaia kaain te reeti teuana ke te kurubu teuana . . . ma Ana Tia Kakoaua Iehova a a boni bane naba n irengan n tekateka ao akea ae kaokoroa.” Ma e ngae n anne, iai tabeman kaain te ekaretia ngkoa i Korinto aika a katei kurubu aika a karika te itabarara. Man karekean te itabarara anne, a kaitaraa iai ana mwakuri te taamnei ae raoiroi mairoun te Atua, are e karekea te katiteuanaki ao te rau. (I-Karatia 5:22) Ngkana ti kaungaa te kakaonoti n te ekaretia, ti kona ngkanne ni mwakuri ni kaitaraa iai ana kairiri te taamnei. Ngaia are ti na ururinga ana taeka te abotoro Bauro nakoia I-Korinto ngke e kangai: “I butingkami, taari, n aran ara Uea are Iesu Kristo, ba kam na bane n atonga te taeka ae ti teuana, ao a na tai reke raure i buakomi; ao kam na manga bo raoi n te nano ae ti te arona ao n te taeka ae ti te arona.” (1 I-Korinto 1:10) E katuruturua taekan te katiteuanaki Bauro n ana reta nakoia I-Ebeto.—I-Ebeto 4:1-6, 16.
6, 7. Tera te reirei are e anga Iakobo ae irekereke ma akoakia tii tabeman, ao e na kanga ni kamanenaki nanon ana taeka?
6 E teimatoa n aki kariaiakaki te inanonano irouia Kristian. (I-Rom 2:11) E korea ae kangai te tia rimwin Iesu ae Iakobo ibukina bwa tabeman kaain te ekaretia n te moan tienture, a kaotiota akoakia tii te koraki ake a kaubwai riki: “Tariu, kam na tai raona ami onimakina ara Uea are Iesu Kristo, are te Uea are ana bwai te neboaki, n te nanonano nakoia aomata. Ba ngkana e rin ni maneabami te aomata, ae burenibaia te burenibai ae te koora, ae kunnikaia te kunnikai ae tamaroa, ao ngkana e rin naba te aomata ae aki kaubwai ma kunnikaina ae buakaka; ao ngkana kam tarataraa teuare kunnikaia te kunnikai ae tamaroa ni karinea, ao ngkana kam kangai, Ko na tekateka ikai n te tabo ae raoiroi; ao ngkana kam kangai nakon teuane aki kaubwai, Ko na tei ikanne, ke ko na tekateka i aani neni katokaani waeu; ao tiaki kam karika te raure i roumi iai, ao tiaki kam riki ba tani motiki-taeka aika kam babaire ma te nanonano ae buakaka?”—Iakobo 2:1-4.
7 Ngkana a roko n te botaki ni Kristian aomata aika tiaki kaain te onimaki aika a mwamwaniia n te koora ao a oneiia ni kunnikai aika tamaroa n ikotaki naba ma aomata aika a kainnano aika tiaki naba kaain te onimaki ma kunnikaia aika baarekareka, ao a kaaomataaki riki ake a kaubwai. A katekatekaki ni kaintekateka “n te tabo ae raoiroi,” ao ake a kainnano a tuangaki bwa a a tei naba ke a na tekateka i aon te timanti i rarikin waeia ake a mena n te kaintekateka. Ma e kaota te aki inanonano te Atua ngke e katauraoa Iesu bwa te karea ni kaboomwi ibukia ake a kaubwai ao ake a aki kaubwai. (Iobi 34:19; 2 I-Korinto 5:14) Ngaia are ngkana ti na kakukureia Iehova ma n toro irouna n te boonnano, ti riai n aki kaotiota akoaia tii tabeman ke ni ‘kamoamoaia tabeman ni karangiia bwa a aonga n reke ara bwai irouia.’—Iuta 4, 16.
Kararoaa te Ngurengure
8. Tera are riki ibukin aia ngurengure I-Iteraera?
8 Ibukin kateimatoan katiteuanakira ma n reita nako akoara iroun te Atua, ti riai n ira nanon ana reirei Bauro are kangai: “Karaoi bai ni kabane n aki ngurengure.” (I-Biribi 2:14, 15, BK) I-Iteraera ake a aki onimaki ake a kainaaomataki man tautoronakia i Aikubita, a manga ngurengure ibukin Mote ma Aaron, ao titeboo ma a ngurengure naba ibukin Iehova ae te Atua n aroia anne. Ibukin aei, a a bane mwaane aika 20 aia ririki ni waerake, n aki rin n te Aba ni Berita ma a a ooaki naba n te mate i nanon aia tai n rianna n te rereua i nanon 40 te ririki. Bon tii Iotua ma Kareba ao tibun Rewi ake a kamaiuaki ibukin aia onimaki ae korakora. (Warekaia Iteraera 14:2, 3, 26-30; 1 I-Korinto 10:10) Ai kangaanga ra boon aia ngurengure!
9. Tera are e rinanona Miriam imwin ngurengurena?
9 E kaotaki iai te bwai ae e kona n riki nakon te botannaomata teuana ngkana a bane kaaina ni ngurengure. Ma tera arona ngkana e tii ngurengure temanna? E ngurengure ni kangai mwanen Mote ae Miriam, ao raona mwanena are Aaron: “E bon taetae Iehova ma ti Mote? E aki taetae naba ma ngaira?” E reitaki nako te rongorongo ni kangai: “E ongo Iehova.” (Warekaia Iteraera 12:1, 2) Tera mwina? E a kamaamaeaki Miriam iroun te Atua are ngaia uton te ngurengure aei. Ni kangaa? E a rotaki n te aoraki ae te rebera ao e a katukaki i tinanikun te kaembwa itibong ni karokoa kaitiakana man reberana.—Warekaia Iteraera 12:9-15.
10, 11. Ngkana e aki katokaki te ngurengure, tera mwina? Kabwarabwaraa.
10 Te ngurengure bon tiaki tii kaotan te aki-kukurei ni buure tabeua. Aomata aika a aki toki ni ngurengure a kaotia bwa a tabeakina riki aia namakin ke nakoaia ao a kan mutiakinaki riki irouia aomata nakon te Atua. Ngkana e aki taraaki raoi, e na boni karika te itabarara i marenaia taari ao e na totokoa aia kakorakora n toro iroun Iehova n te boonnano. E kona n riki anne ibukina bwa taani ngurengure a aki toki ni kaota aia aki-kukurei i aan te kaantaninga are a na iranaki irouia taan ongora.
11 N te katoto, tao temanna e kona ni tiriburea temanna te unimwaane n aron karaoan tabena n te ekaretia ke n tararuai nako ana beku. Ngkana ti ongora iroun te tia ngurengure anne, ti na manga bae n iranna. Tao imwain are ti kaongoaki te rongorongo are e a aki karauaki nanora iai arei, tao bon akea ara kangaanga moa n ana waaki te unimwaane arei, ma imwina riki e a manga reke. N tokina, a a boni buubuakaka nako naba ana mwakuri te unimwaane aei i matara, ao ti nang manga moanna naba ni ngurengure. Te aeka ni waaki aei e bon aki riai n aia ekaretia ana aomata Iehova.
12. Tera aron rotakin ara reitaki ma te Atua n te ngurengure?
12 Te ngurengure ibukia mwaane aika a kaira ana nanai te Atua e kona n riki bwa te kabuakaka. Karaoan te aeka ni ngurengure aei iroura, ke te kabuakaka ni kewe e karereantia aomata ao e kona n urua ara itoman ma Iehova. (Te Otinako 22:28) Taani kabuakakaia aomata ake a aki raira nanoia a na bon aki karekea ana Tautaeka n Uea te Atua. (1 I-Korinto 5:11; 6:10) Te tia rimwin Iesu are Iuta e korea taekaia taani ngurengure aika “a aki mutiakinia uea, ao a taetaebuakaia akana neboaki,” ke mwaane ake iai nakoaia n te ekaretia. (Iuta 8) A bon aki kakukureia te Atua taani ngurengure aikai, ao ti wanawana ngkana ti aki katotonga aia waaki ae rangi ni buakaka.
13. Bukin tera bwa a aki bane ni kairua ngurengure ni kabane?
13 Ma e ngae n anne, a aki bane n ribaaki taiani ngurengure ibukin te bwai teuana iroun te Atua. E aki kakeaa taekan “kabuakakaia” kaain Totom ma Komora ma e kamaunai kaawa aika buakaka aikai. (Karikani Bwaai 18:20, 21; 19:24, 25) Tabeua te tai imwin Bentekota 33 C.E. i Ierutarem ngkoa, “e riki te ngurengure irouia ake man te katei ni Kuriiti nakoia ake man te katei ni Iutaia, ba a taku ba a aki kaonoaki aia aine ake a mate buia n te katorotibwa are e katoa bong.” Ibukin anne, ao a a kaeta te waaki anne “uake tengauni ma uoman” n rineakia “itiman aomata aika a raoiroi aroaroia” bwa a na “kateia n te makuri” n tibwatibwaa te amwarake. (Mwakuri 6:1-6, BK) A riai unimwaane ni boong aikai n aki ‘bonoti taningaia nakon’ taiani ngurengure. (Taeka n Rabakau 21:13) N onean mwin are a na kabuakakaia raoia n taromauri, a riai ni kaungaiia ao ni karikirakeiia n te onimaki.—1 I-Korinto 8:1.
14. Tera te aroaro ae kainnanoaki bwa ti aonga ni kainaaomataki man te ngurengure?
14 Ngaira ni kabane ti riai ni kararoaira ma te ngurengure, bwa e kona n urua te aroaro n taamnei. Te aroaro anne e na urua katiteuanakira. N onean mwin anne, ti riai ni kariaia te taamnei ae raoiroi n taai nako bwa e na karekea te tangira i nanora. (I-Karatia 5:22) Ongeabara n ‘te tua n uea ibukin te tangira’ e na buokira bwa ti na teimatoa n toro iroun Iehova n te boonnano.—Iakobo 2:8; 1 I-Korinto 13:4-8; 1 Betero 4:8.
Kararoako Man te Kabuakaka ni Kewe
15. Tera te kaokoro i marenan te winnanti ao te kabuakaka ni kewe?
15 Kioina ngkai e kona n reke te winnanti ae kammaraki man te ngurengure, ti riai ngkanne n tarataraa raoi te bwai are ti taekinna. Te winnanti e kona n nanona kaubwarantikoan aroaroia aomata ao bwaai aika a karaoi. Te kabuakaka ni kewe, bon te uarao are e kabuakakaa taekaia aomata tabeman. Taetae aikai a riki man te nano ni kani kammaraka te aomata, ao a ribaaki iroun te Atua. E tuangia I-Iteraera te Atua ni kangai: “Tai kabuakaka ni kewe.”—Nakoaia Ibonga 19:16, BK.
16. Tera ae e taku Bauro ibukia taani winnanti, ao ti na kanga ni buokaki n ana reirei?
16 E boaia taani winnanti tabeman Bauro kioina ngkai te kaubwarantiko e kona ni kairiri nakon te kabuakaka ni kewe. Imwin taekinaia aine ake a mate buuia ake a katauaki bwa a na buokaki iroun te ekaretia, e a manga taekinia ngkanne aine ake a a tia naba ni mate buuia ake “akea tabeia, ao a reke angaia n titiba ri an auti, ni kaubarantiko ma ni kauntaeka ma ni kakaraki n aki akaka.” (1 Timoteo 5:11-15, BK) Ngkana e ataia te aine ae te Kristian bwa iai mamaarana ni kaineti ma aron te taetae-ni-kawai ae kona ni kairia nakon te kabuakaka ni kewe, e riai ngkanne ni mutiakina ana reirei Bauro are e ‘na taua te aro ae riai ao e na tai winnanti.’ (1 Timoteo 3:11) A bon riai naba mwaane aika Kristian ni kararoaia man te winnanti ae karuanikai.—Taeka N Rabakau 10:19.
Tai Bairea Taekaia Aomata!
17, 18. (a) Tera are e taku Iesu ni kaineti ma bairean taekaia tarira? (b) Ti na kanga ni kamanena ana taeka Iesu ibukin bairean taekaia aomata?
17 E ngae ngkana ti aki kaakabuakaka ni kewe ibukia aomata, ma tao ti riai ni kakorakoraira ni kararoaa bairean taekaia aomata. E kabuakakaa te aroaro anne Iesu ngke e kangai: “Tai kabuakakaia aomata, ba kam aonga n aki kabuakakaki. Ba a na motikaki taekami n ai aromi ni motikitaeka, ao e na baireaki taekami n te baire naba ae kam babairei taekaia aomata iai. E aera ngkai ko tara te aneke ane i nanoni matan tarim, ao ko aki nora te raubaba ane i nanoni matam? E aera ngkai ko kangai, nakon tarim: ‘Taiaoka ba N na buuta te aneke mai nanoni matam’, ao ngkoe, boni iai te raubaba i nanoni matam! Te tia kewea te aba! Ani buuta moa te raubaba mai nanoni matam, ao ko a tiba matairiki ngkanne ni buuta te aneke mai nanoni matan tarim.”—Mataio 7:1-5, BK.
18 Ti aki riai ni kakoauaa raoi bwa ti kona ni buoka buutan “te aneke” mai matan tarira ngkana ara konabwai ni bairea ae riai e tukaki n te bwai ae kaikonakaki n “te raubaba.” Ni koauana, ngkana ti rangi n ota n aron ana nanoanga te Atua, ti na bon aki tangiria bwa ti na bairei taekaia tarira ao mwanera n te itera n taamnei. Ti aki kona ni mataata n aroia, n ai aron ataakia iroun Tamara are i karawa. Anne bukina are e a kauringira iai Iesu bwa ti na ‘katoka bairean taekaia aomata bwa e aonga n aki manga baireaki taekara’! Atakin ae ti aki kororaoi, e riai n tuukira man bairean taekaia aomata n te aro ae aki raoiroi i matan te Atua.
E Mamaara ma E Karineaki
19. Ti na kanga n taraiia raora n onimaki?
19 Ngkana ti kekeiaki n toro iroun te Atua n te boonnano ma raora n onimaki, ti na aki tii kararoaa bairean taekaia aomata iroura, ma ti na biririmoa naba ni karineiia. (I-Rom 12:10) Ni koauana ti na ukoukora moa irakin nanoia ao tiaki nanora, ao ti na kimwareirei ni karaoa ara beku ibukiia ma te nanorinano. (Ioane 13:12-17; 1 I-Korinto 10:24) Ti na kanga ni kona ni kateimatoaa nakoraoin aroarora anne? E na reke anne man ururingan are a rangi ni kakawaki taan onimaki iroun Iehova, ao ururingan naba are ti kainnanoiia ni kabane, n aron naba bwain te rabwata teuana ae kainnanoaki irouia ake tabeua.—1 I-Korinto 12:14-27.
20, 21. Tera nanon te taeka are n te 2 Timoteo 2:20, 21 ibukira?
20 E koaua bwa Kristian ai bon aroni mwangko aika mamaara aika a mwiokoaki n te beku ae kakawaki ae te mwakuri ni minita. (2 I-Korinto 4:7) E na neboaki Iehova rinanon kaakaraoan te beku ae kakawaki aei iroura tii ngkana ti teimatoa n itiaki i matana ao Natina. Ngkana ti bwaina te aroaro ni maiu ae raoiroi ma ni kaitiakira n te itera n taamnei, ao ti kona n teimatoa n riki bwa te mwangko ae rine ni kamanenaki iroun te Atua. Ni kaineti ma aei, e korea ae kangai Bauro: “A maiti aeka ni mangko i nanon te auti ae e ababaki: iai mangko aika koora ma tirewa, ao iai aika kaai ma taano. A bainaki tabeua ni bong aika a kakanato, ao tabeua n te tai ae e aki akaka. Te aomata ae e itiaki mani barekana nako, ao e riki ba ai aron te mangko ae e rine ma ni kaokoroaki, ao e bongana iroun ana mataniwi, ba e tauraoi nakoni makuri ni kabane aika a raraoi.”—2 Timoteo 2:20, 21, BK.
21 Aomata ake a aki karaoi mwakuri ake e kukurei iai te Atua, boni mwangko ake a ‘bwainaki n te tai ae aki akaka.’ Ni karaoan mwakuri ake e kukurei iai te Atua, ao ti na bon riki iai bwa ‘mwangko aika a rine ma ni kaokoroaki, ao e bongana iroun ana mataniwi, bwa e tauraoi nakoni mwakuri ni kabane aika a raraoi.’ Ngaia are ti na titirakinira ni kangai: ‘Te mwangko ngai ae “rine”? I bwaati ni kaungaunga nakoia raou n onimaki? Ngai kaain te ekaretia ae I beku n te boonnano ma raou n taromauri?’
Teimatoa n Toro ma te Boonnano
22. E kabotauaki te ekaretia ni Kristian ma tera?
22 Te babaire n te ekaretia ni Kristian kanga ai aron babairean te waaki n te utu. Iai te tangira, te ibuobuoki ae bati iai ao te kukurei n te utu ae kaaina ni kabane taan taromauria Iehova. E kaainaki te utu irouia aomata aika a kakaokoro nako aroaroia, ma a bane n uaia n i karinerine. Ai bon tii te arona naba ma kaain te ekaretia. E ngae ngke ti bane ni kakaokoro ma n aki-kororaoi ma e bon atikira te Atua nakoina rinanon Kristo. (Ioane 6:44; 14:6) A tangirira Iehova ao Iesu, ao kioina ngkai titeboo ngaira ma te utu ae katiteuanaki, ti rangi ni kainnanoa kaotiotan te tangira i marenara.—1 Ioane 4:7-11.
23. Tera ae ti riai n ururingnga ao ni kakorakoraira ni karaoia?
23 Te ekaretia ni Kristian ae kanga ai aron te utu aei bon te tabo naba ike ti kona ni kunea iai te kakaonimaki. E korea ae kangai te abotoro Bauro: “I tangiriia mwaane ba a na tatataro n taabo ni kabane, n arori baiia aika kakaonimaki, n aki un ma n aki kauntaeka.” (1 Timoteo 2:8, NW) Mangaia are e kaotia ikai Bauro bwa iai irekereken te kakaonimaki ma te tataro i buakoia aomata “n taabo ni kabane,” ike a botaki iai Kristian. Bon tii mwaane aika kakaonimaki aika a riai n tei ibukin te ekaretia, ni kaira te tataro i buakoia aomata. Ni koauana, e kariaira ni kabane te Atua bwa ti na kakaonimaki nakoina ao i bon i marenara naba. (Te Minita 12:13, 14) Ngaia are ti na kakorakoraira n uaia ni mwakuri ma te boonnano, n aron bwain nako te rabwata. Ti bia bane ni katiteuanaki n toro iroun Iehova n ai aron te utu ae tii teuana ae taromauria. Ma ae kakawaki riki, ti riai n ururinga are ti kainnanoia taari ni kabane, ao ti na nora naba kakukurein akoara iroun te Atua ma te kakabwaia ngkana ti teimatoa n toro iroun Iehova n te boonnano.
Ko na Kanga ni Kaeka?
• Tera ae e kairiia ana aomata Iehova bwa a na kona n toro irouna ma te boonnano?
• Bukin tera ngkai a kararoaa te inanonano Kristian?
• N am iango tera buren te ngurengure?
• Bukin tera bwa ti riai ni karineiia raora n onimaki?
[Taamnei n iteraniba 20]
Ko ataia bwa bukin tera ngke e kamaamaeaki Miriam iroun te Atua?