KO ATAIA?
A kanga taani kaba rimoa ni karaoi aia kaibuke bwa a na aki rotaki n te ran?
Bon te mwaane ae mwaatai Lione Casson n rongorongoni kaibuken rimoa, are e kabwarabwaraa aroia taani kaba kaibuke n aia tai kaain Rom imwini kanimani kaai ake ni kabin aia kaibuke. A rangi n taneiai nakanne ni “kanim tomani kain te kaibuke ke bon tinanikun rabwatana ni kabane ma te taa ae roroo [ae te bitumen] ke te taa ae roroo ma te kanim ae raneanea ao ni kabutaa nako te kabira anne ni kanim iai kaai ake i nanona.” N te tai ae maan imwaia kaain Rom ao a kamanena naba te bitumen kaain aaba rimoa aika Akkada ao Baburon ni karaoi aia kaibuke bwa a na aki rotaki n te ran.
E taekinaki te aeka n anga naba anne n te Baibara n Ebera ni Karikani Bwaai 6:14, BK. Te taetae n Ebera aei ae rairaki bwa “koorotaa” e bon nanonaki iai te bitumen, ae nako man te bwai are e reke man te bwaa ae te bentiin.
Uaekaki tein te bitumen bwa iai ae ran ao ae bua. A kabongana ngkekei naba te bitumen ae ran taani kaba kaibuke rimoa nakon aia kaibuke. Imwini kabonganaan te bitumen anne n te tai naba arei, e mwau ao ni matoatoa ao n riki bwa te kabira e a aki kona n rotaki n te ran.
A rangi ni bati bitumen n aaba ake a taekinaki n te Baibara. E ‘buta te kinono ni bitumen’ i nanon te Marua ae Tirim n aonon Taari ae Mate.—Karikani Bwaai 14:10, BG.
Baikara aanga ibukini kateimatoaan raoiroin te ika?
E ataaki ma rimoa te ika bwa te amwarake ae kakawaki. Imwaini moanakini mwanangan Iesu ma ana abotoro, iai tabeman mai buakoia aika bon taan akawa n Namani Kariraia. (Mataio 4:18-22) Ni koauana, a uotaki iterani konaia iika ao a karaoaki n “taabo ni karaobwai aika bubura” ake a uakaan i rarikia.
Te anga ibukini kateimatoaan raoiroin te ika are e bae ni kamanenaaki i Kariraia rimoa, e bon teimatoa naba ngkai ni kamanenaaki n taabo tabeua. A boni kabekaaki moa iika ao ni kaitiakaki n te ran. E kabwarabwaraaki n te boki ae Studies in Ancient Technology aanga ake a karaoaki ni kangai: “E a taoronaki imwina ingiia, wiia ao kunia. E karemarenaaki irikon te ika n te taoro ike e a mwautakataka iai. Imwin tawaakia i aan te riringa i nanon 3-5 te bong, a a manga rairaki bwariko n iika akanne n tawaaki n te maan naba anne. N taini kamwauakiia aei, a a tiinako rania ao e a rinnako te taoro n irikon te ika. Imwin tawaakia aei, a a mwau ma ni matoatoa irikoia.”
E aki ataaki bwa a na maanra teimatoan raoiroin irikon te ika ni karaoan aei. Ma e ngae n anne, e kakoauaaki bwa a tia kaain Aikubita rimoa n iokinibwaia te taari n ika ae mwau nako Turia are e a kaotaki iai nakoraoin raoi aanga ake a kabonganaaki.