Aran te Atua n te Koroboki ni Kristian ae Tabu n te Taetae ni Kuriiti

A kakoauaa taan rabakau n te Baibara bwa iai aran te Atua n te Koroboki ae Tabu n te Taetae n Ebera nikawai n te mwaiti ae kaania 7,000 te tai, ae kaoti ni maan aika aranaki bwa te Tetragrammaton (יהוה). Ma a bati aika taku bwa bon akea te ara aei n te Koroboki ni Kristian ae Tabu n te Taetae ni Kuriiti nikawai. Ibukin aei, a aikoa kabongana te ara ae Iehova angia taan raira te Baibara ni boong aikai, ngke a raira te Nu Tetemanti. Ngkana a raira naba kanoan te Koroboki ae Tabu n te Taetae n Ebera ike e kaoti iai maan ake te Tetragrammaton, ao angia taan raitaeka a kabongana “te Uea” n onea mwin aran te Atua.

E aki karaoaki anne n Te Baibara ae Tabu​—te Rairai ae te Aonnaba ae Boou. E kabongana te ara ae Iehova n te mwaiti ae 237 te tai n te Koroboki ni Kristian ae Tabu n te Taetae ni Kuriiti. N iangoani karaoan aei, ao aikai baika uoua aika kakawaki aika a rinanoi taan raitaeka: (1) Bon tii taiani katoto koroboki nikawai n te Taetae ni Kuriiti aika iroura ni boong aikai. Mai buakoni katotona aika nga ma nga ni boong aikai, ao angiina a a bon tibwa kaeweaki tao uoua te tienture imwin tian raoi moani koroboki. (2) N te tai anne, e kona n ae taani kaewei taiani koroboki nikawai a onea mwin te Tetragrammaton n te taeka ae Kyʹri·os, ae te taeka ni Kuriiti ibukin “te Uea,” ke a kaewewe mani koroboki nikawai ake a a tia ni karaoa anne.

A kakoauaa kaain te Komete Ibukin Rairan te Baibara ae te rairai ae Te Aonnaba ae Boou, bwa iai bwaai ni kakoaua aika kaotia bwa bon iai te Tetragrammaton n te moani koroboki nikawai n te Taetae ni Kuriiti. E boboto aia koaua aei i aoni bwaai ni kakoaua aikai:

• Bon iai te Tetragrammaton ni katoton te Koroboki ae Tabu n te Taetae n Ebera aika kabonganaaki n aia tai Iesu ma ana abotoro. N taai aika nako ao a karako aomata ake a kaitaraa te koaua anne. A a tia ni kuneaki n uakaan ma Kumran katoton te Koroboki ae Tabu n te Taetae n Ebera aika bwain te moan tienture, ngaia are e a aki kona ni waeaki te koaua aei.

• E kaoti naba te Tetragrammaton n taian rairai n te taetae ni Kuriiti aika rairan te Koroboki ae Tabu n te Taetae n Ebera, n ana tai Iesu ma ana abotoro. I nanon tienture aika bati ao iai taan rabakau ake a iangoia bwa bon akea te Tetragrammaton n te rairai ae te Greek Septuagint ae rairan te Koroboki ae Tabu n te Taetae n Ebera. Ma i nukan te ka-20 n tienture, ao a a manga reke irouia taan rabakau, tabeua mwakorokoron te Greek Septuagint ake a kabonganaaki n ana tai Iesu. Iai ni mwakoron te Baibara aikai aran te Atua, aika koreaki ni manin te taetae n Ebera. Mangaia are bon iai aran te Atua ni katoton te Koroboki ae Tabu n te Taetae ni Kuriiti ake n ana tai Iesu. Ma n te kaaua n tienture C.E., ao ai akea aran te Atua mani Karikani Bwaai nakoni Maraki ae oti ni koroboki aika tanoata taekaia n aron te Codex Vaticanus ao te Codex Sinaiticus aika raira te Greek Septuagint (bon iai ngkoa aran te Atua iai ni koroboki nikawai). Ngaia are e aki kamimi noran ae ai akea aran te Atua n rairai ake a karaoaki man te tai anne, ni mwakoron te Baibara n te Taetae ni Kuriiti, ae ataaki naba bwa te Nu Tetemanti.

  E katerea ae kangai Iesu: “I roko n aran Tamau.” E kamataataa naba bwa e karaoi ana mwakuri n ‘aran Tamana’

• E oti n te Koroboki ni Kristian ae Tabu n te Taetae ni Kuriiti bwa e kakabongana Iesu aran te Atua ao ni kaotiotia nakoia aomata. (Ioane 17:6, 11, 12, 26) E katerea ae kangai Iesu: “I roko n aran Tamau.” E kamataataa naba bwa e karaoi ana mwakuri n ‘aran Tamana.’​—Ioane 5:43; 10:25.

• Kioina ngkai e kairaki korean te Koroboki ni Kristian ae Tabu n te Taetae ni Kuriiti iroun te Atua ao e katomaaki ma te Koroboki ae Tabu n te Taetae n Ebera, e taraa n aki eti buan aran Iehova mai iai. Tao n nukan te moan tienture C.E., ao e taku te tia rimwini Kristo are Iakobo nakoia unimwaanen Ierutarem: “E a tia Timion ni karakina raoi aron te Atua ngke e moani mutiakinia aomata aika tiaki I-Iutaia, ni karekeia te koraki ake a na uouota arana mai buakoia.” (Mwakuri 15:14) E aki kona n taekina anne Iakobo ngke arona bwa akea n te moan tienture ae e ataa aran te Atua ke ae e kakabongana.

• E kaoti aran te Atua ae kauarerekeaki n te Koroboki ni Kristian ae Tabu n te Taetae ni Kuriiti. E karinaki aran te Atua n Te Kaotioti 19:1, 3, 4, 6, n te taeka ae “Areruia.” E nako te taeka aei man te taetae n Ebera ae nanona “Karaoiroa Iah.” “Iah” boni kauarerekean te ara ae Iehova. A bati aara n te Koroboki ni Kristian ae Tabu n te Taetae ni Kuriiti aika karioaki man aran te Atua. E kabwarabwaraaki ni booki tabeua bwa aran Iesu e nanonaki iai “Iehova Bon te Kakamaiu.”

• E kaotaki n aia koroboki I-Iutaia rimoa bwa a kakabongana aran te Atua Kristian aika I-Iutaia n aia koroboki. Iai te boki ae te Tosefta ae kanoana taian tua, are bobonga raoi koreana tao n 300 C.E. E taekinaki n te boki anne rongorongoni kabuekan aia koroboki Kristian n te bongi n Taabati ae kangai: “A aki tuka kabuekan aia boki taan Uarongorongo ao aia boki naba taiani minim [ake aongkoa Kristian aika I-Iutaia]. Ma a kariaiakaki bwa a na kabueki booki akanne n taabo ake a kuneaki iai. A kabuekaki booki aikai ma Aran te Atua are mena i nanoia.” E koreaki naba n te boki anne ana taeka Rabbi Yosé ae te I-Kariraia are e maiu ni moan te kauoua n tienture C.E. E taekinna bwa ni bongin te wiki tabeua, “ao a korei ni kanakoi aran te Atua mani booki akanne [a ataaki booki aikai bwa aia koroboki Kristian]. Ngke a a tia ni karaoa anne ao a kabueki booki ma a kawakin n te tabo teuana aran te Atua ake a korei ni kanakoi.”

• A kakoauaa taan rabakau n te Baibara tabeman bwa e bae ni kaoti aran te Atua ni kibun te Koroboki ni Kristian ae Tabu n te Taetae ni Kuriiti, ake a mwanewei taeka man te Koroboki ae Tabu n te Taetae n Ebera. I aan atun te kaongora ae “Te Tetragrammaton n te Nu Tetemanti” n te Anchor Bible Dictionary ao e koreaki ae kangai : “Iai bwaai ni kakoaua tabeua aika kaotia bwa te Tetragrammaton, Aran te Atua, ao Yahweh, a boni kaoti n tabeua ke ni bon ni kabane kanoan te O Tetemanti ake a mwaneweaki n te Nu Tetemanti ngke e moani koreaki.” E taku te tia rabakau ae George Howard: “Kioina ngkai bon iai naba te Tetragram ni katoton te Baibara ni Kuriiti [ae te Septuagint] are aia Baibara kaain te Aro rimoa, e a kona ngkanne ni kakoauaaki bwa ngke a mwanewei kanoan te Koroboki ae Tabu taan raira te Nu Tetemanti, ao a boni karina naba te Tetragram iai.”

• Taan raira te Baibara aika tanoata taekaia a kabongana aran te Atua n te Koroboki ni Kristian ae Tabu n te Taetae ni Kuriiti. Tabeman mai buakoia taan raitaeka aikai a a rangi ni maan ni karaoa aei imwain reken Te Baibara ae Tabu​—te Rairai ae te Aonnaba ae Boou. Aikai taan raitaeka aikai ao aia rairai: A Literal Translation of the New Testament . . . From the Text of the Vatican Manuscript, are mairoun Herman Heinfetter (1863); The Emphatic Diaglott, are mairouni Benjamin Wilson (1864); The Epistles of Paul in Modern English, are mairoun George Barker Stevens (1898); St. Paul’s Epistle to the Romans, are mairoun W. G. Rutherford (1900); The New Testament Letters, are mairoun J.W.C. Wand, ae te Ebikobo i London ngkoa (1946). Ao ni moan te ka-20 n tienture, ao iai naba te tia raitaeka ae Pablo Besson are e raira te Baibara n te taetae n Tibein, ae e kabongana te ara ae “Jehová” n Ruka 2:15 ao n Iuta 14, ao e raka i aon 100 ana kabwarabwara mai nano i nanon ana rairai ae kaotia iai bwa tao anne tein rairan aran te Atua. Imwain naba tian taian rairai akanne, ao ni moa man te ka-16 n tienture ni karokoa ngkai, ao e kakabonganaaki naba te Tetragrammaton ni Baibara tabeua n te taetae n Ebera aika rairan te Koroboki ni Kristian ae Tabu n te Taetae ni Kuriiti. N te taetae n Tiaman ao iai Baibara aika 11 aika kabongana “Iehova” (ke rairan te taetae n Ebera ae “Yahweh”) n te Koroboki ni Kristian ae Tabu n te Taetae ni Kuriiti, ao iai aman taan raitaeka aika rokina te ara anne imwin te taeka ae “te Uea.” E riaon 70 mwaitini Baibara n Tiaman aika kabongana aran te Atua n taiani kabwarabwara mai nano ke ni kabwarabwara riki tabeua.

  

• Iai aran te Atua n te Koroboki ni Kristian ae Tabu n te Taetae ni Kuriiti, ni Baibara ake a rairaki nakon taetae aika kakaokoro aika e riaon tebubua mwaitiia. A bati Baibara n te taetae n Aberika, n Amerika, n Atia, n Eurobe, ao n te Betebeke naba aika a kabongana aran te Atua. (Nora te taibora n iteraniba 2126 ao 2127.) A iangoia taan rairi Baibara aikai bwa a na kabongana aran te Atua i aani bukina aika titeboo ma aika taekinaki mai eta. Iai tabeua rairan te Koroboki ni Kristian ae Tabu n te Taetae ni Kuriiti aika a tibwa rairaki, n aron te Baibara n Rotuma (1999), ae e kabongana “Jihova” 51 te tai ni kiibu aika 48, ao te Baibara ni Batak (Toba) (1989) mai Indonesia, ae e kabongana te ara ae “Jahowa” 110 te tai.

  

Akea te nanououa bwa bon iai bukina ae mataata ngkai e na kaokaki aran te Atua ae Iehova, n te Koroboki ni Kristian ae Tabu n te Taetae ni Kuriiti. Ao bon anne raoi ae a karaoia taan raira Te Baibara ae Tabu​—te Rairai ae te Aonnaba ae Boou. A rangi ni karinea aran te Atua, ao a maaku naba ni kanakoi baike a boni mena i nanon te koroboki rimoa are e moani koreaki iai te Baibara.​—Te Kaotioti 22:18, 19.