A1
Booto n Reirei Aika Bwainaki n Rairan te Baibara
E moani koreaki te Baibara n taetae aika bwainaki rimoa ae te Taetae n Ebera, n Aramwaike, ao ni Kuriiti. E a tauraoi ni boong aikai te Baibara ae bwanin ke iterana n taetae aika raka i aon 3,000. Angia taani wareka te Baibara a aki ota ni moan taetae ake e koreaki iai, ngaia are a kainnanoa te raitaeka. Baikara booto n reirei aika riai n iraki n rairan te Baibara, ao a kangaa booto n reirei aikai ni kabonganaaki n rairan Te Baibara ae Tabu—te Rairai ae te Aonnaba ae Boou?
Tao a iangoia tabeman bwa te rairai ae tii rairan taian taeka nakon te taetae teuana, e na kona ni buoka te tia wareware n atai taeka ake a kaotaki n taetae ake e moani koreaki iai. Ma tiaki anne te aro ae te kabanea n raoiroi n taai nako. Iangoi bukina tabeua:
Akea taetae aika uoua aika titeboo raoi aia kuramwa, taeka ake iai, ao barongaan aia kibuntaeka. E koreia te tia rabakau i aon te Taetae n Ebera ae S. R. Driver, bwa taian taetae “a kakaokoro tiaki tii n te kuramwa ao n taeka ake a moan reke mai iai ma . . . n aron naba barongaan iango i nanon te kibuntaeka.” Taetae aika kakaokoro a kainnanoa naba ae e na kaokoro tein te iango iai. E reitia ni kangai Driver, “a kakaokoro aroni baireani kibuntaeka n taetae aika kakaokoro.”
Akea te taetae ni boong aikai ae kona n raira raoi te taeka ke te kuramwa man te Taetae n Ebera, n Aramwaike, ao ni Kuriiti, ae kabonganaaki n te Baibara, mangaia are te rairai n te Baibara ae te aekaki ae tii rairan taian taeka man te taetae teuana nakon te taetae are teuana, e kona n aki mataata n tabetai, ao e kona naba ni kaburea are e nanonaki raoi iai.
E kona ni kakaokoro nanon te taeka ke taeka ake a kabonganaaki ni kaineti ma te kibu are e kabonganaaki iai te taeka anne.
Ni kiibu tabeua ao e kona te tia raitaeka n tii rairi taian taeka aika kabonganaaki n te moan taetae are e koreaki iai, ma e riai te taratara raoi ni karaoan aei.
Aikai katoto tabeua ake e kona n aki ota iai te rairai ngkana a tii rairaki taeka man te taetae teuana nakon te taetae are teuana:
E kabonganaaki n te Baibara taeka aika “matu” ao “matunako” ni kaineti ma bon te matu ao ni kaineti ma te matu n te mate. (Mataio 28:13; Mwakuri 7:60) Ngkana a kabonganaaki taeka aikai ni kiibu aika kaineti nakon te mate, ao taan raira te Baibara a kona ni kabonganai taeka n aroni “matunako n te mate,” aika buoka te tia wareware bwa e na ota raoi n ae nanonaki iai.—1 I-Korinto 7:39; 1 I-Tetaronike 4:13; 2 Betero 3:4.
E kabonganai taeka te abotoro Bauro n I-Ebeto 4:14 aika kona n rairaki bwa “ngkana a takaakaro mwaane n te rutoo.” E kaineti te taetae ni karariki rimoa aei nakon aia waaki ni babakanikawai taan takaakaro iai. N angiin taetae, e na aki ota te aba ngkana e tii rairaki te taeka aei nakon te taeka ae titeboo teina ma ngaia. E mataata riki ae nanonaki iai ngkana a rairaki taeka aikai bwa “aia nanowanawana aomata.”
N I-Rom 12:11, ao te taeka ni Kuriiti ae kabonganaaki iai e nanona raoi “nakon te taamnei ae kaburoaki.” N te taetae ni Kiribati e aki oti ae nanonaki iai ngkana a kabonganaaki taeka aikai, ngaia are n te rairai aei e a rairaki bwa “ingainga rinanon taamnein te Atua.”
Rairan te taetae nikawai ae kabonganaaki iai: “akana mamaara nanoia”
Nanona: “akana ataia bwa a kainnanoa te Atua”
N ana Kabwarabwara i Aon te Maunga Iesu ae rangi n ataaki, ao e kabongana te taeka ae rarairaki bwa “A a kabwaia akana mamaara nanoia.” (Mataio 5:3, King James Version) Ma n taetae aika bati ao e aki mataata nanon te kibu aei ngkana a tii rairaki taeka aikai n taeka aika titeboo teia ma ngaia. N tabetai ao rairan te kibu anne n te aro aei, e kona n nanona ae a aki iangoraoi aomata “akana mamaara nanoia,” ke akea korakoraia ao nanoia ni kani karaoa te bwai teuana. Ma e reireinia aomata ikai Iesu bwa e boto kukureia tiaki ni karekeani baika a kainnanoi ibukini maiuia, ma e boto i aon ataakin ae a kainnanoa ana kairiri te Atua. (Ruka 6:20) Ngaia are rairai n aron ae “akana ataia bwa a kainnanoi bwaai n taamnei” ke “akana ataia bwa a kainnanoa te Atua,” a kaota riki te iango ae eti are nanonaki n te taetae are e moani koreaki iai.—Mataio 5:3; The New Testament in Modern English.
Ni kiibu aika bati ao te taeka n Ebera ae rairaki bwa “kokoo” ke “bakantang,” titeboo ma nanon te taeka ni Kiribati ae taekan namakinan te un ibukin ana aki kakaonimaki te rao ni kaan, ke te bakantang irouia tabemwaang ibukin aia bwai ake iai irouia. (Taeka N Rabakau 6:34; Itaia 11:13) Ma te taeka n Ebera anne e kona n nanona naba te bwai ae raoiroi. N te katoto, e kona n nanona te ‘ingainga,’ ke te tauaninne, ae e kaotia Iehova ibukia ana toro ake e kani kawakinia ke ni kamanoia, ke ibukin nanona ae “e na taromauriaki n tii ngaia.” (Te Otinako 34:14; 2 Uea 19:31; Etekiera 5:13; Tekaria 8:2) E kona naba ni kabonganaaki ibukin aroia ana toro aika kakaonimaki te Atua n ‘ingainga’ ibukina, ao ibukin taromauriana, ke ibukin naba aroia n ‘aki kariaia naba teutana te kaiangatoa’ nakoina.—Taian Areru 69:9; 119:139; Warekaia Iteraera 25:11.
Te taeka n Ebera ae yadh e rarairaki bwa “bai,” ma ni kaineti ma te kibu are e kabonganaaki iai, te taeka aei e kona n rairaki bwa “mwaaka n tautaeka,” “te tituaraoi,” “te mwaaka,” ao a a bati riki
E rangi ni bati nanon te taeka n Ebera ae kakabonganaaki ibukin taekinani bain te aomata. Ni kaineti ma kiibu ake e kabonganaaki iai, e kona n rairaki te taeka aei bwa ‘mwaaka n tautaeka,’ ‘te tituaraoi,’ ke ‘te mwaaka.’ (2 Tamuera 8:3; 1 Uea 10:13; Taeka N Rabakau 18:21) A kabonganaaki taeka aika kakaokoro aika 40 tabun ibukin rairan te taeka aei n Te Baibara ae Tabu—te Rairai ae te Aonnaba ae Boou n te taetae ni Kiribati.
N taraakin itera aikai, ao e bati riki ae e riai ni karaoaki n rairan te Baibara nakon ae tii kabonganaan te taeka teuana ibukin rairan te taeka nikawai teuana n taabo ni kabane ike e kakabonganaaki iai te taeka nikawai anne. E riai ni wanawana te tia raitaeka n rinei taeka ake a na kaotii raoi iango ake a kaotaki n te taetae nikawai. Irarikin anne, a riai ni barongaaki kibuntaeka n te aro ae boraoi ma tuan te kuramwa n te taetae are e rairaki nako iai, bwa e aonga ni bebete warekana.
Ma e riai naba n aki riao bitakin taian taeka. Te tia raitaeka ae raira te Baibara n oin ana taeka ni kaineti ma otana n te iango ae bwanin are oti n te taetae nikawai, e kona ni kabwaoua are bon nanonaki raoi iai. N te aro raa? E kona iai te tia raitaeka ni kairua ni karina ana iango ni kaineti ma are e nanonaki n te rongorongo, ke e kona ni katikui baika kakawaki ake a mena n te taetae are e rairia. Ngaia are e ngae ngke e bebete warekan te Baibara ae rairaki n te aeka n rairai anne, ma e kona n tabetai n tuka te tia wareware mani karekean raoi are bon te rongorongo ni koaua are koreaki.
Ana koaua te tia raitaeka e kona ni kai rota ana mwakuri n raitaeka. N te katoto, e taekinaki ae kangai ni Mataio 7:13: E “mwawaawa te kawai ae tiki nakon te kamaunanakoaki.” A kabongana te taeka ae “moone” taan raitaeka tabeman bwa tao a kaangaraoia ma aia koaua, n oneani mwin te taeka are e bon nanonaki raoi n te taetae ni Kuriiti ae “kamaunanakoaki.”
E riai naba te tia raira te Baibara n iangoa are e koreaki te Baibara n taeka aika ataaki, aika kabonganaaki ni katoabong irouia aomata ake e aki bubura aia reirei, n aroia taan ununiki, taani kawakintiibu, ao taan akawa. (Neemia 8:8, 12; Mwakuri 4:13) Ngaia are te rairai ae raoiroi n te Baibara bon are a ota iai aomata aika raoiroi nanoia, n aki ongeia bwa a kakannato ke a aki. Taeka aika mataata, a ataaki, ao a kai ota, a rangi n tangiraki riki nakon taeka ake e burenibwai kabonganaaia irouia naake e aki bubura aia reirei.
A bati naba taan raira te Baibara ake a katuka aran te Atua ae Iehova n akea bukina ae riai, n aia rairai aika boou, e ngae ngke bon iai te ara anne ni koroboki nikawai n te Baibara. (Nora Bukinibaa A4.) A bati rairai ake a onea mwin te ara anne n nakoa n aron “te Uea,” ao tabeman a kamaabubua te koaua ae bon iai aran te Atua. N te katoto, n rairai tabeua ao e kangai ana tataro Iesu are koreaki n Ioane 17:26: “I a tia ni kaota taekam nakoia,” ao n Ioane 17:6, ‘I a tia ni kaota taekam nakoia aomata ake ko anganai.’ Ma e kangai te rairai ae eti raoi n rairan ana tataro Iesu: “I a tia ni kaota aram nakoia,” ao “I a tia ni kaotiota aram nakoia aomata ake ko anganai.”
E taekinaki ae kangai n te moan rongorongo n te Baibara ae te rairai ae Te Aonnaba ae Boou n te taetae n Ingiriti ngkoa: “Ti aki kani kabwarabwaraa nanon te Koroboki ae Tabu n oin ara taeka. Ti kakorakoraira ni karaoa te rairai ae rangi ni kaan ma taeka aika kabonganaaki n te koroboki nikawai, ngkana e angaraoi te taetae n Ingiriti iai, ao ngkana e aki katuaraa karaoan aei n te taetae n Ingiriti ao e aki naba karabaa ae nanonaki n te koroboki nikawai.” Mangaia are te Komete Ibukin Rairan te Baibara ae te rairai ae Te Aonnaba ae Boou, e kakorakoraa ni kabonganai taeka ma kibuntaeka aika kaota are bon nanon raoi te koroboki nikawai, ao e aki kabonganai taeka ake a aki kan warekaia ke e a aki ota iai te baere nanonaki raoi. Ibukin anne ao e a bebete warekan te Baibara, ao e kona ni kakoauaa raoi te tia warekia bwa bon te rongorongo mairoun te Atua ae e eti raoi rairana.—1 I-Tetaronike 2:13.