Buu-Mɔɔ INTANƐT NƆ WOJIATOOHE
Buu-Mɔɔ
INTANƐT NƆ WOJIATOOHE
Ga
@
  • ɛ
  • ɔ
  • ɛ́
  • ɛ̃
  • ɔ̃
  • ã
  • ŋ
  • á
  • BIBLIA
  • WOJI
  • ASAFOŊ KPEEI
  • km 4/08 bf. 3-6
  • Ani Esa akɛ Maha Mibi Aya Skul ni Awɔɔ Jɛmɛ Lɛ?

Vidio ko bɛ kɛhã nɔ ni ohala nɛɛ.

Ofainɛ waa, be ni wɔtaoɔ wɔjie vidio lɛ, wɔná naagba ko.

  • Ani Esa akɛ Maha Mibi Aya Skul ni Awɔɔ Jɛmɛ Lɛ?
  • Wɔ Maŋtsɛyeli Sɔɔmɔ—2008
Wɔ Maŋtsɛyeli Sɔɔmɔ—2008
km 4/08 bf. 3-6

Ani Esa akɛ Maha Mibi Aya Skul ni Awɔɔ Jɛmɛ Lɛ?

1. (a) Mɛɛ naagbai fɔlɔi komɛi kɛkpeɔ yɛ amɛbii lɛ askulyaa mli? (b) Mɛni hewɔ fɔlɔi komɛi kɛ amɛbii yaa skul ni awɔɔ jɛmɛ lɛ?

1 Fɔlɔi fɛɛ ni susuɔ amɛbii ahe lɛ miisumɔ ni amɛha amɛje shihilɛ shishi jogbaŋŋ. Kɛ́ nine aaashɛ enɛ nɔ lɛ, no lɛ wolokasemɔ ni sa ni ŋmɛɔ pɛpɛɛpɛ he miihia. Bei pii lɛ, je lɛŋ wolokasemɔ gbeleɔ gbɛ kɛhaa wɔsɛɛ be nitsumɔ mli hegbɛi, ni eyeɔ ebuaa gbekɛbii koni amɛdara kɛtsɔmɔ onukpai ni nyɛɔ amɛkwɛɔ amɛhe kɛ amɛ diɛŋtsɛ amɛwekui. Yɛ Ghana lɛ, fɔlɔi ni ji Odasefoi lɛ kɛ naagba krɛdɛɛ ko kpeɔ yɛ amɛbii lɛ askulyaa mli. Ebafee nɔ ni fɔlɔi babaoo kpɛlɛɔ nɔ akɛ amɛbaawo amɛbii agbɛ kɛya skul ni awɔɔ jɛmɛ, ni yɔɔ nibii ni akɛtsɔɔ nii jogbaŋŋ, ni agbɛnɛ hu amɛtsɔɔ nii waa fe skul ni yɔɔ maŋ ni amɛyɔɔ mli lɛ mli shi awɔɔɔ jɛmɛ lɛ. Eyɛ mli akɛ skul ni awɔɔɔ jɛmɛ ní atsɔɔ nii jogbaŋŋ yɛ maŋ ni fɔlɔi lɛ yɔɔ mli lɛ mli moŋ, shi amɛteŋ mɛi komɛi kɛ amɛbii etee skul ni awɔɔ jɛmɛ.

2. (a) Mɛɛ shishitoo mla ni he hiaa waa ní yɔɔ Marko 8:36 lɛ esa akɛ fɔlɔi asusu he? (b) Mɛɛ gbɛ nɔ ŋmalɛ nɛɛ kɔɔ skul ni awɔɔ jɛmɛ ni akɛ bii yaa lɛ he?

2 Ekolɛ mɛi komɛi baabi akɛ: ‘Kɛ́ atsɔɔ nii jogbaŋŋ yɛ skul ni awɔɔ jɛmɛ lɛ, mɛni hewɔ ni esaaa ni mikɛ mibi lɛ yaa jɛmɛ?’ Dani fɔlɔi ni ji Kristofoi lɛ baaha nakai sanebimɔ lɛ hetoo lɛ, esa akɛ amɛkɛ sɔlemɔ asusu sɔ̃ ni yɔɔ hiɛdɔɔ, ni ji amɛbii lɛ amumɔŋ hilɛ-kɛhamɔ lɛ he. Yesu Kristo bi akɛ: “Ejaakɛ mɛɛ sɛɛ gbɔmɔ náa, kɛji enine shɛ jeŋ muu nɛɛ fɛɛ nɔ ni elaaje esusuma lɛ?” (Mar. 8:36) Ekã shi faŋŋ akɛ sɛɛnamɔ ko kwraa bɛ he. No hewɔ lɛ, dani fɔlɔi ni ji Kristofoi lɛ aaakpɛ amɛyiŋ yɛ sane nɛɛ he lɛ, mɛni esa akɛ amɛsusu he? Mɛɛ osharai yɔɔ skul ni awɔɔ jɛmɛ ni wɔbii lɛ yaa lɛ he ní baanyɛ asa wekukpãa ni kã amɛ kɛ Nyɔŋmɔ teŋ lɛ he?

3. (a) Ŋmɛnɛ, mɛɛ nifeemɔi yaa nɔ yɛ skul ni awɔɔ jɛmɛ lɛ amli? (b) Mɛɛ nɔnyɛɛ enɛ kɛfɔ̃ɔ wɔbii lɛ anɔ?

3 Hewalɛ ni Skulbii Krokomɛi Náa yɛ Mɔ Nɔ: Ekolɛ ale skul ni awɔɔ jɛmɛ lɛ ekomɛi akɛ amɛbɔɔ mɔdɛŋ waa. Shi te skulbii lɛ kɛ tsɔɔlɔi ni yɔɔ skul lɛ ajeŋba yɔɔ ha tɛŋŋ? Skulbii lɛ ateŋ mɛi babaoo enaaa tɔmɔ ko kwraa yɛ bɔlɛnamɔ ni tsɔɔ gbalashihilɛ hiɛ lɛ he. Amɛnaa juu, amale, kɛ lakamɔ akɛ tɔmɔ ko bɛ he. Ŋmɛnɛ, hii ni kɛ hii feɔ yakayaka nii, yei ni kɛ yei feɔ yakayaka nii, bɔlɛnamɔ he mfonirii ni akwɛɔ, kɛ mumɔi atsɛmɔ nifeemɔi ji nibii ni yaa nɔ yɛ skul ni awɔɔ jɛmɛ lɛ amli. Akɛni Odasefoi abii lɛ kɛ amɛhe wooo nifeemɔi nɛɛ amli hewɔ lɛ, bei pii lɛ awaa amɛyi, ayeɔ amɛhe fɛo, ni anyɛɔ amɛnɔ ní amɛkɛ amɛhe awo je lɛ nifeemɔi ni esaaa lɛ amli.—1 Pet. 4:4.

4. (a) Mɛɛ gbɛ nɔ esoro skul ni awɔɔ jɛmɛ lɛ, kɛ skul ni kɛ́ agbe nɔtsamɔ skul naa ní ayaa lɛ ekomɛi yɛ skul ni awɔɔɔ jɛmɛ lɛ ahe? (b) Mɛɛ hewalɛ enɛ baanyɛ aná yɛ wɔbii lɛ anɔ?

4 Abaanyɛ akɛɛ yɛ anɔkwale mli akɛ nɛkɛ ji bɔ ni shihilɛ lɛ ji yɛ skul srɔtoi lɛ fɛɛ amli. Shi skul ni awɔɔ jɛmɛ lɛ, kɛ skul ni kɛ́ agbe nɔtsamɔ skul naa ní ayaa lɛ ekomɛi bɛ nakai. Nikasemɔhei nɛɛ ni gbekɛbii lɛ yaa lɛ gbálaa amɛ kɛ amɛfɔlɔi ateŋ. Anyɛɔ gbekɛbii lɛ anɔ koni amɛye nii, amɛwɔ, ni amɛkɛ amɛnanemɛi skulbii krokomɛi ni bɛ bulɛ kɛha Yehowa kɛ ejalɛ shishitoo mlai lɛ abɔ. Ni esa akɛ amɛfee enɛ ŋmɛlɛtswai 24 daa gbi! Fiofio lɛ, naanyobɔɔ gbonyo ni tamɔ nɛkɛ ni yaa nɔ be fɛɛ be nɛɛ fiteɔ wɔbii lɛ ahemɔkɛyeli, ni ebaanyɛ efite wekukpãa ni kã amɛ kɛ Nyɔŋmɔ teŋ lɛ. (1 Kor. 15:33) Akɛni gbekɛbii lɛ kɛ amɛfɔlɔi lɛ ateŋ gbálaa be kakadaŋŋ hewɔ lɛ, amɛnáa jeŋbai srɔtoi enyɔ yɛ gbɛ ni waaa kwraa nɔ, ni enɛ haa esoroɔ bɔ ni amɛbaa amɛjeŋ yɛ skul, kɛ bɔ ni amɛbaa amɛjeŋ kɛ́ amɛkɛ amɛfɔlɔi yɛ shĩa.—Lala 12:3.

5. Gbáa niiashikpamɔ ko ni ba ni tsɔɔ osharai ni yɔɔ skul ni awɔɔ jɛmɛ ni mɔ ko aaaya lɛ he.

5 Susumɔ awerɛho sane ko ní ba oblanuu fioo ko ni ji shiɛlɔ ni abaptisi lɛ, ni tee skul ni awɔɔ jɛmɛ lɛ nɔ lɛ he okwɛ. Yɛ eklɛŋklɛŋ afi lɛ mli lɛ, skul gbekɛ yoo ko bi lɛ suɔmɔ. Ekpɛlɛɛɛ suɔmɔ ni gbekɛ yoo lɛ bi lɛ lɛ nɔ, ni eyabɔ efɔlɔi amaniɛ. Efɔlɔi lɛ ha ele osharai ni baanyɛ ajɛ naanyobɔɔ ni tamɔ nakai lɛ mli aba, ni amɛwo lɛ ŋaa ni ekwɛ ehe nɔ jogbaŋŋ. Shi beni be shwie mli lɛ, gbekɛ yoo lɛ kɛ skulbii krokomɛi lɛ tee nɔ amɛnyɛ enɔ koni ekpɛlɛ suɔmɔ ni gbekɛ yoo lɛ bi lɛ lɛ nɔ, sɛɛ mli lɛ ekpɛlɛ nɔ, ni ekɛ ehe yawo ajwamaŋbɔɔ mli. Dɔlɛ sane ji akɛ, nɛkɛ efɔŋfeemɔ nɛɛ tee nɔ fe afi kɛ fã dani aná ale. Ashwie lɛ kɛjɛ asafo lɛ mli, ni kwɛ bɔ ni enɛ bafee dɔlɛ sane waa kɛha efɔlɔi!

6. (a) Te fɔlɔi komɛi emu sane naa amɛha tɛŋŋ? (b) Mɛni hewɔ susumɔi ni tamɔ nakai lɛ ejaaa lɛ? (d) Mɛɛ sane esa akɛ fɔlɔi abi amɛhe, ni mɛni hewɔ?

6 Ekolɛ fɔlɔi komɛi baasusu akɛ kɛ́ amɛbii lɛ jie amɛhe shi akɛ amɛji Yehowa Odasefoi kɛtsɔ amɛwiemɔ kɛ amɛnifeemɔi anɔ lɛ, no baabu amɛbii lɛ ahe kɛjɛ hewalɛ fɔŋ ni skul ni awɔɔ jɛmɛ lɛ baanyɛ aná yɛ amɛnɔ lɛ he. Fɔlɔi nɛɛ susuɔ akɛ ekolɛ skul nɔkwɛlɔi lɛ enyɛŋ amɛbii lɛ anɔ ní amɛkɛ amɛhe awo apasa jamɔ kɛ je lɛŋ nifeemɔi amli. Amɛsusuɔ akɛ amɛbii lɛ ananemɛi skulbii lɛ kɛ amɛ egbaŋ yakayaka saji, ni amɛnyɛŋ amɛnɔ koni amɛkɛ amɛhe awo jeŋba gbonyo ko mli. Shi kɛlɛ, niiashikpamɔ tsɔɔ akɛ jeee nakai ji bɔ ni sane lɛ ji. Kɛ́ mɔ ko yɛ oblahii kɛ oblayei ni sheee Nyɔŋmɔ gbeyei ateŋ lɛ, ebafeɔ nɔ ni wa kɛha lɛ akɛ eeefee nɔ ni ja. Kɛ́ Odasefoi abii kɛ oblahii kɛ oblayei ni sheee Nyɔŋmɔ gbeyei, ni kɛ amɛhe woɔ jeŋbashara nifeemɔi amli, ni amɛsusuɔ amɛ pɛ amɛhe lɛ shara be fɛɛ be lɛ, enáa amɛnɔ hewalɛ waa. Bi ohe akɛ: Kɛ́ mikɛ mibinuu loo mibiyoo tee skul ni awɔɔ jɛmɛ lɛ, ani no baaha efee mlɛo kɛha lɛ akɛ ‘eeejo ajwamaŋbɔɔ naa foi,’ ni efee mɔ ni ‘jɛɛɛ je lɛ mli,’ aloo no baaha ewa kɛha lɛ akɛ eeefee nakai? (1 Kor. 6:18; Yoh. 17:16) Fɔlɔi ni sheɔ Nyɔŋmɔ gbeyei lɛ kɛ sɔlemɔ susuɔ saji nɛɛ ahe.

7. (a) Mɛɛ gbɛ̀i anɔ tsɔɔlɔi komɛi baanyɛ aná wɔbii lɛ anɔ hewalɛ yɛ? (b) Mɛni tsɔɔlɔi nɛɛ tsɔɔ wɔbii lɛ ní kɛ Yohane 17:16 lɛ kpãaa gbee?

7 Hewalɛ ni Tsɔɔlɔi Náa yɛ Gbekɛbii lɛ Anɔ: Tsɔɔlɔi ni bɛ jeŋba, ni kɛ hegbɛ ni amɛyɔɔ lɛ tsuɔ nii yɛ gbɛ ní ejaaa nɔ, ni bei komɛi po lɛ amɛkɛ gbekɛbii lɛ náa bɔlɛ lɛ baanyɛ ahi skul fɛɛ skul. Shi bei pii lɛ, yɛ skul srɔtoi ni awɔɔ jɛmɛ lɛ amli lɛ, abɔɔɔ tsɔɔlɔi nɛɛ anifeemɔi lɛ ahe amaniɛ. Kɛfata he lɛ, tsɔɔlɔi babaoo dũɔ “shika suɔmɔ” amɛwoɔ skulbii lɛ amli, ni amɛwoɔ amɛ hewalɛ ni amɛtiu ninamɔ sɛɛ. (1 Tim. 6:9, 10) Tsɔɔlɔi krokomɛi hu kɛ anɔkwayeli bɔɔ mɔdɛŋ koni amɛtsɔse gbekɛbii lɛ ni amɛbatsɔmɔ maŋbii ni sɛɛnamɔ yɔɔ amɛhe, koni amɛnyɛ amɛhi je lɛ mli. Shi enɛ hu kɛ naagba kroko baa. Esoro shishitoo mlai ni je lɛ hiɔ shi yɛ naa lɛ yɛ shishitoo mlai ni anɔkwa Kristofoi hiɔ shi yɛ naa lɛ he. Yesu kɛɛ akɛ esɛɛnyiɛlɔi lɛ baafee mɛi ni ‘jɛɛɛ je lɛ mli,’ shi tsɔɔlɔi komɛi woɔ skulbii lɛ hewalɛ ni amɛtsɔmɔ mɛi ni sa kɛha je lɛ.—Yoh. 17:16.

8. Kɛ́ gbekɛbii ni yɔɔ skul ni awɔɔ jɛmɛ lɛ ná naagbai lɛ, mɛni amɛnyɛŋ amɛfee?

8 Shi kɛ́ gbekɛbii lɛ ná naagba yɛ skul beni amɛbɔɔ mɔdɛŋ ni amɛkɛ Biblia mli shishitoo mlai atsu nii hu? Kɛji akɛ gbekɛbii lɛ yaa skul ni awɔɔɔ jɛmɛ, ni amɛkɛ amɛfɔlɔi yɛ shĩa lɛ, amɛbaanyɛ amɛkɛ amɛfɔlɔi lɛ agba naagbai nɛɛ ahe sane. Kɛkɛ lɛ fɔlɔi lɛ hu baanyɛ aye abua amɛbii lɛ, ní kɛ́ eeehi lɛ fɔlɔi lɛ kɛ tsɔɔlɔ lɛ ayawie. Nakai feemɔ haa atsuɔ naagbai kɛ naataamɔi ahe nii oya. Esoro shihilɛ lɛ kwraa yɛ skul ni awɔɔ jɛmɛ lɛ he. Wɔbii lɛ yɛ tsɔɔlɔi ni amɛjeee Yehowa jalɔi lɛ akudɔmɔ shishi be fɛɛ be. Kɛ́ gbekɛbii lɛ tswa amɛfai shi akɛ amɛkɛ Kristofoi ashishitoo mlai baatsu nii lɛ, amɛfeɔ nakai ní amɛfɔlɔi lɛ ayelikɛbuamɔ bɛ mli.

9. (a) Mɛɛ gbɛtsĩi nii krokomɛi skul ni awɔɔ jɛmɛ lɛ kɛbafɔ̃ɔ wɔbii lɛ anɔ? (b) Mɛɛ gbɛ nɔ skul komɛi enyɛ wɔbii lɛ anɔ koni amɛkɛ amɛhe awo apasa jamɔ nifeemɔi amli? (d) Mɛni hewɔ fɔlɔi ni ji Kristofoi lɛ ekpɛlɛŋ shihilɛ ni tamɔ enɛ nɔ lɛ?

9 Aŋmɛɛɛ Gbɛ ni Amɛje Kpo: Yɛ skul ni awɔɔ jɛmɛ lɛ kɛ skul ni kɛ́ agbe nɔtsamɔ skul naa ní ayaa lɛ ekomɛi amli lɛ, aŋmɛɛɛ gbɛ ni skulbii lɛ ajekpo. Akɛni skul nɔkwɛlɔi lɛ babaoo bɛ bulɛ kɛha wɔhemɔkɛyeli lɛ hewɔ lɛ, amɛsumɔɔɔ ni amɛŋmɛɔ Odasefoi abii lɛ agbɛ ni amɛya Kristofoi akpeei, loo ni amɛkɛ asafo lɛ afee ekome kɛtsu shiɛmɔ nitsumɔ lɛ. Yɛ skul komɛi ni jamɔ gbɛjianɔtoo kwɛɔ nɔ lɛ amli lɛ, anyɛɔ wɔbii lɛ anɔ koni amɛya sɔlemɔ, ni anyɛ mɛi komɛi anɔ po ní amɛkɛ amɛhe awo apasa jamɔ nifeemɔi amli. Akɛni gbekɛbii lɛ nyɛɛɛ amɛya asafoŋ kpeei hewɔ lɛ, ehaa amɛ diɛŋtsɛ amɛtoɔ amɛmumɔŋ nibii ahe gbɛjianɔ. Yɛ skul ni awɔɔ jɛmɛ lɛ ekomɛi amli lɛ, skulbii ni ji Odasefoi lɛ toɔ naa ni amɛkaneɔ Biblia lɛ kɛ asafo lɛ woji krokomɛi lɛ kutuu. Esaaa akɛ fɔlɔ ko ni ji Kristofonyo lɛ susuɔ akɛ gbɛjianɔtoo ni tamɔ nɛkɛ lɛ baanyɛ aha wekukpãa ni kã ebi lɛ kɛ Nyɔŋmɔ teŋ lɛ mli awa. Kwɛ bɔ ni nilee bɛ mli kwraa akɛ wɔɔha wɔbii lɛ aya skul ni aŋmɛɛɛ amɛ gbɛ ni amɛkɛ amɛhe awo Kristofoi anifeemɔi kɛ Kristofoi anaanyobɔɔ mli, ní bei komɛi po lɛ anyɛɔ amɛnɔ ní amɛkɛ amɛhe awo Babilon Kpeteŋkpele lɛ sɔlemɔ ko jamɔ nifeemɔi amli lɛ!—Kpo. 18:4.

10. (a) Mɛni ekolɛ mɛi komɛi baakɛɛ ní amɛkɛjie amɛnaa yɛ amɛbii ni amɛkɛyaa skul ni awɔɔ jɛmɛ lɛ he? (b) Mɛɛ kɔkɔbɔɔ Buu-Mɔɔ lɛ kɛha yɛ sane nɛɛ he?

10 “Nyɛkahaa Alakaa Nyɛ”: Ekolɛ mɛi komɛi baasusu taakɛ fɔlɔi babaoo ní heee yeee lɛ susuɔ lɛ, akɛ sɛɛnamɔ yɛ he akɛ gbekɛ lɛ baashi efɔlɔi ni eya skul ni awɔɔ jɛmɛ lɛ. Mɛi pii nuɔ he akɛ enɛ yeɔ ebuaa gbekɛ lɛ yɛ gbɛ ko nɔ koni lɛ diɛŋtsɛ enyɛ ekwɛ ehe. Ekolɛ mɛi komɛi baatsĩ nɔkwɛmɔnii ni kɔɔ oblahii kɛ oblayei ni ji Kristofoi ni tee skul ni awɔɔ jɛmɛ, ní amrɔ nɛɛ amɛtsɔmɔ asafoŋ onukpai kɛ gbɛgbalɔi lɛ atã akɛ odaseyeli ni tsɔɔ akɛ, kɛ́ hooo kwraa lɛ, ‘skul ni awɔɔ jɛmɛ lɛ jeee he ko ni ehiii kwraa taakɛ asusuɔ lɛ.’ Shi tsulɔ anɔkwafo kɛ nilelɔ lɛ kɛ kɔkɔbɔɔ nɛɛ ha fɔlɔi yɛ March 15, 1997 Buu-Mɔɔ lɛ baafa 26, kuku 3 lɛ mli akɛ: “Paulo ŋma akɛ: ‘Nyɛkahaa alakaa nyɛ. Naanyobɔɔ fɔŋ fiteɔ jeŋbai kpakpai.’ (1 Korintobii 15:33) Esaaa akɛ alakaa fɔlɔi ni ji Kristofoi koni amɛsusu akɛ mumɔŋ awuiyeli ko baŋ amɛbii lɛ anɔ kɛ́ amɛkɛ mɛi ni sɔmɔɔɔ Nyɔŋmɔ lɛ bɔ be fɛɛ be. Yɛ be kplaŋŋ sɛɛ lɛ, gbekɛbii ni sheɔ Nyɔŋmɔ gbeyei lɛ bafeɔ mɛi ni kɛ Kristofoi asubaŋi kpakpai tsuuu nii, ni amɛbaanyɛ amɛlaaje hiɛsɔɔ fɛɛ ni amɛyɔɔ kɛha mumɔŋ nibii lɛ. Yɛ bei komɛi amli lɛ, fɔlɔi lɛ leee enɛ aahu kɛyashiɔ be mli ni amɛbii lɛ eshi skul ni awɔɔ jɛmɛ lɛ sɛɛ. Sɛɛ mli lɛ, shihilɛ lɛ bafeɔ nɔ ni anyɛɛɛ he nɔ ko afee dɔŋŋ.”

11. (a) Mɛɛ gbɛ nɔ wɔbaanyɛ wɔkɛ ŋaawoo ni yɔɔ Efesobii 6:4 lɛ atsu nii yɛ sane ni kɔɔ skul ni awɔɔ jɛmɛ lɛ he? (b) Kɛ́ fɔlɔi kɛ amɛbii tee skul ni awɔɔ jɛmɛ lɛ, mɛni ji nɔ ni amɛtsɔɔ amɛbii lɛ?

11 Gbɛnaanii ni Kã Fɔlɔi Anɔ: Fɔlɔi komɛi eshi amɛbii lɛ akwɛmɔ amɛfɔ̃ wekumɛi loo Odasefoi krokomɛi anɔ bɔni afee ni amɛbii lɛ anyɛ aya skul ni awɔɔ jɛmɛ lɛ. Amɛsusuɔ akɛ nɛkɛ mɛi ni hiɛ efã nɛɛ baanyɛ akwɛ amɛbii lɛ aha amɛ jogbaŋŋ. Shi kɛlɛ, Paulo ŋmã eha fɔlɔi akɛ: “Nyɛ tsɛmɛi lɛ, nyɛkawoa nyɛbii amlifu, shi moŋ nyɛlɛa amɛ yɛ Nuŋtsɔ [Yehowa] tsɔsemɔ kɛ ŋaawoo lɛ mli.” (Efe. 6:4) Te fɔlɔi aaafee tɛŋŋ amɛkɛ ŋaawoo ni jɛ Nyɔŋmɔ ŋɔɔ nɛɛ atsu nii, kɛ́ amɛbii lɛ yɛ mɔ kroko ŋɔɔ, loo amɛ́tee skul ni kɛ amɛweku lɛ teŋ jɛkɛ, heni ekolɛ abaaha amɛyasara amɛbii lɛ shikome loo shii enyɔ yɛ nyɔɔŋ kome mli, aloo heni ebaawa kɛha gbekɛ lɛ akɛ ebaaya Kristofoi akpee kɛtsara nɔ lɛ? Kɛji akɛ fɔlɔi ni ji Kristofoi lɛ kɛ amɛbii tee skul ni tamɔ nɛkɛ lɛ, mɛni ji nɔ ni amɛtsɔɔ amɛbii lɛ? Belɛ amɛmiitsɔɔ amɛbii lɛ akɛ: Wolokasemɔ kpakpa ní aaaná lɛ he hiaa kwraa fe Kristofoi akpee ni aaaya, kɛ he ni akɛaawo kaselɔ feemɔ nitsumɔ lɛ mli—ni ehe hiaa kwraa po fe emuuyeli mli ni aaahiɛ aha Nyɔŋmɔ! Kɛ́ fɔlɔi fee nɔ ko ni tamɔ nɛkɛ lɛ, ebaanyɛ efite gbekɛbii lɛ ahemɔkɛyeli, kɛ amɛwɔsɛɛ hu.—2 Tim. 1:5.

12. (a) Mɛɛ gbɛnaanii kã fɔlɔi fɛɛ anɔ yɛ amɛ diɛŋtsɛ amɛbii lɛ ahe? (b) Mɛni hewɔ ehe hiaa ni wɔkɛ wɔbii lɛ ashãra daa gbi lɛ? (d) Te amã hiɛdɔɔ ni yɔɔ sane nɛɛ he lɛ nɔ mi aha tɛŋŋ yɛ 1 Timoteo 5:8 lɛ?

12 Kristofoi ni edara yɛ mumɔŋ lɛ yɔseɔ akɛ, tsɔɔlɔ, skul, wekunyo, loo mɔ kroko ko kwraa bɛ ni baanyɛ akɔ afɔ̃ enɔ akɛ ebaatsɔse amɛbii lɛ jogbaŋŋ koni amɛbatsɔmɔ mɛi ni ejɔɔ amɛhenɔ amɛha Nyɔŋmɔ. Enɛ ji gbɛnaanii ni Nyɔŋmɔ kɛfɔ̃ fɔlɔi anɔ! (Gal. 6:5; 5 Mose 6:6, 7) Yelikɛbuamɔ he miihia wɔbii lɛ be fɛɛ be koni amɛnyɛ amɛhi wala gbɛ lɛ nɔ. Ehe miihia ní amɛkase Biblia lɛ daa, ni amɛkɛ amɛhe awo shiɛmɔ nitsumɔ lɛ mli, ni agbɛnɛ hu amɛya Kristofoi akpeei lɛ fɛɛ eko. Ehe miihia ni fɔlɔi kɛ amɛbii lɛ ashara be fɛɛ be bɔni afee ni kɛ́ je lɛ miiná gbekɛbii lɛ anɔ hewalɛ fɔŋ aloo wekukpãa ni kã gbekɛbii lɛ kɛ Nyɔŋmɔ teŋ lɛ miigbɔjɔ lɛ, fɔlɔi lɛ anyɛ ana. (1 Kor. 15:33; Abɛi 20:11) Ekã shi faŋŋ akɛ, fɔlɔi baakpɛlɛ nɔ akɛ enɛ feemɔ bɛ mlɛo kwraa! Kɛ́ ebiɔ mɔdɛŋbɔɔ babaoo, yelikɛbuamɔ be fɛɛ be, kɛ sɔlemɔ nɔtonɔto beni gbekɛbii lɛ kɛ nyɛ yɔɔ shĩa lɛ, belɛ kɛ́ amɛtee skul ni awɔɔ jɛmɛ ni amɛkɛnyɛ teŋ jɛkɛ, ní amɛnáaa nyɛdɛŋ yelikɛbuamɔ be kɛ be fɛɛ lɛ, te shihilɛ lɛ baatamɔ aha tɛŋŋ? Amã hiɛdɔɔ ni yɔɔ shihilɛ nɛɛ he lɛ nɔ mi yɛ wiemɔ ni ajɛ mumɔŋ aŋma nɛɛ mli akɛ: “Shi kɛ́ mɔ ko kwɛɛɛ lɛ diɛŋtsɛ emɛi, titri lɛ lɛ diɛŋtsɛ eshiabii lɛ, ekpa yɛ hemɔkɛyeli lɛ sɛɛ, ni efaŋ mɔ ni heee yeee fe lɛ.”—1 Tim. 5:8.

13. (a) Mɛni fɔlɔi baanyɛ afee kɛ́ nɔtsamɔ skul bɛ maŋ ni amɛyɔɔ mli lɛ mli? (b) Taakɛ Efesobii 6:4 kɛ 1 Timoteo 5:8 lɛ tsɔɔ lɛ, mɛni fɔlɔ ko nyɛŋ afee kɛ́ eha ebii yahi mɛi krokomɛi aŋɔɔ? (d) Mɛɛ ŋaawoo ni kɔɔ wɔbii lɛ askulyaa he tsulɔ anɔkwafo lɛ kɛha?

13 Ani Gbɛ̀i Krokomɛi yɛ ni Abaanyɛ Atsɔ Nɔ? Mɛni fɔlɔi baanyɛ afee kɛ́ etamɔ nɔ ni nibii enyɔ pɛ yɔɔ ni amɛbaahala emli ekome—skul ni awɔɔ jɛmɛ loo skul ni yɔɔ he ni amɛyɔɔ lɛ shi nitsɔɔmɔ nibii kpakpai bɛ jɛmɛ? Mɛi ni kɛ shihilɛ ni tamɔ nɛkɛ kpeɔ lɛ ateŋ mɛi komɛi toɔ gbɛjianɔ ni abaatsɔɔ amɛbii lɛ anii yɛ shĩa kɛfataa nɔ ni atsɔɔ amɛ yɛ skul lɛ he. Fɔlɔi krokomɛi hu toɔ gbɛjianɔ ni amɛ diɛŋtsɛ amɛtsɔɔ amɛbii lɛ anii aloo amɛhaa amɛbii lɛ yakaseɔ ninenaa nitsumɔ ko. Fɔlɔi komɛi hu efã kɛyahi hei ní nɔtsamɔ skul ni awɔɔɔ jɛmɛ lɛ eko yɔɔ. Kɛ́ ehiii nakai feemɔ, ni fɔlɔi lɛ hala akɛ amɛaaha amɛbii lɛ ayahi amɛwekumɛi aloo amɛnanemɛi ni yɔɔ anɔkwale lɛ mli lɛ aŋɔɔ lɛ, no lɛ esa akɛ fɔlɔi lɛ aha ehi amɛjwɛŋmɔ mli akɛ nɔ fɛɛ nɔ ni baajɛ mli aba lɛ he sɔ̃ kã amɛnɔ. (Efe. 6:4; 1 Tim. 5:8) Ebaafee nɔ ni nilee yɔɔ mli akɛ mɛi ni yɔɔ hei ni nɔtsamɔ skul bɛ jɛmɛ lɛ aaasusu ŋaawoo kpakpa ni tsulɔ anɔkwafo kɛ nilelɔ lɛ kɛhaa lɛ he jogbaŋŋ dani amɛkpɛ amɛyiŋ.—1 Tim 3:2; w88 9/1 28-30; w82 8/15 30-31; w70 12/1 732-735.

14. Mɛni fɔlɔi baanyɛ amɛfee kɛ́ amɛbii baaya skul ni nitsɔɔmɔ nibii kpakpai bɛ jɛmɛ lɛ?

14 Niiashikpamɔ tsɔɔ akɛ, bei pii lɛ kɛ́ Odasefoi abii tee skul ní awɔɔɔ jɛmɛ, ní nitsɔɔmɔ nibii kpakpai bɛ jɛmɛ po, shi amɛtɛje amɛhe amɛkase nii lɛ, amɛbɔɔ mɔdɛŋ waa diɛŋtsɛ. Kɛ́ fɔlɔi ha amɛhiɛ hi amɛbii lɛ anikasemɔ nɔ lɛ, no hu yeɔ ebuaa waa. Fɔlɔi baanyɛ afee enɛ kɛtsɔ amɛbii lɛ atsɔɔlɔi ni amɛkɛaagba sane lɛ nɔ, ni amɛbaanyɛ amɛbi tsɔɔlɔi lɛ nɔ ni amɛbii lɛ baanyɛ afee koni amɛtsɔmɔ nikaselɔi kpakpai. Enɛ baakanya tsɔɔlɔi lɛ ateŋ mɛi ni tsɔɔ nii yɛ skul ní nitsɔɔmɔ nibii kpakpai bɛ jɛmɛ lɛ koni amɛbɔ nyɛbii lɛ anitsɔɔmɔ he mɔdɛŋ.

15. Te Kristofoi ni edara yɛ mumɔŋ lɛ buɔ skulyaa amɛhaa tɛŋŋ?

15 Fɔlɔi ni ji Nyɔŋmɔ jálɔi lɛ miisumɔ ni amɛbii lɛ afee mɛi ni atsɔse amɛ, koni bii lɛ anyɛ akwɛ amɛhe, ní amɛnyɛ amɛtsu Ŋmalɛ naa sɔ̃i ni jwere amɛnɔ akɛ Nyɔŋmɔ sɔɔlɔi lɛ ahe nii. Enɛ hewɔ lɛ, amɛmiisumɔ ni amɛbii lɛ afee mɛi ni nyɛɔ amɛjwɛŋɔ nii ahe, ni amɛwiemɔ mli kã shi, ni agbɛnɛ hu amɛle nikanemɔ kɛ niŋmaa jogbaŋŋ. Amɛmiisumɔ ni amɛbii lɛ ale bɔ ni akɛ Ŋmalɛi lɛ kɛ Biblia kasemɔ woji lɛ tsuɔ nii jogbaŋŋ bɔni afee ni wekukpãa kpakpa ni kã amɛ kɛ Nyɔŋmɔ teŋ lɛ mli awa daa, agbɛnɛ hu ní amɛná sɔɔmɔ nitsumɔ lɛ mli gbɛfaŋnɔ jogbaŋŋ kɛmɔ shi. (1 Tim. 4:15; 2 Tim. 2:15) Gbekɛbii akpei abɔ enyɛ efee enɛ ní amɛyaaa skul ni awɔɔ jɛmɛ loo skul ni kɛ́ agbe nɔtsamɔ skul naa ní ayaa ni baanyɛ afite wekukpãa ni kã amɛ kɛ Nyɔŋmɔ teŋ lɛ eko.

16. (a) Kɛ́ fɔlɔ ko kɛ wekukpãa ni kã ebi lɛ kɛ Nyɔŋmɔ teŋ lɛ wo oshara mli yɛ ebi lɛ wolokasemɔ hewɔ lɛ, mɛni no baatsɔɔ yɛ fɔlɔ lɛ he? (b) Mɛni ji sane oti he ni awieɔ yɛ biɛ lɛ? (d) Mɛni he hiaa kwraa fe sɔɔmɔ hegbɛ ko ní baanyɛ aŋmɛɛ mɔ ko yɛ asafo lɛ mli, yɛ ebii ni ekɛaaya skul ni awɔɔ jɛmɛ lɛ hewɔ?

16 Akɛni skul ni awɔɔ jɛmɛ kɛ nikasemɔhei ni yaa hiɛ ni aŋmɛɛɛ gbekɛbii lɛ gbɛ ni amɛkɛ amɛhe awo asafoŋ kpeei kɛ shiɛmɔ nitsumɔ lɛ mli lɛ kɛ oshara baa gbekɛbii lɛ anɔ hewɔ lɛ, fɔlɔi ni ji Kristofoi ni kɛ amɛbii yaa jɛmɛ lɛ ebafeŋ mɛi ni feɔ nɔkwɛmɔnɔ kpakpa. Akɛni enɛ feemɔ tsɔɔ nilee ni abɛ, ni etsɔɔ akɛ mɔ lɛ edako yɛ mumɔŋ hewɔ lɛ, Kristofonyo ni kpɛɔ eyiŋ nɛkɛ lɛ nyɛŋ asɔmɔ akɛ asafoŋ onukpa, asafoŋ sɔɔlɔ, loo gbɛgbalɔ. (1 Tim. 3:4, 5, 12, 13; 5:8; Tito 1:6, 7) Ani enɛ tsɔɔ akɛ, kɛ́ mɔ ko ni bɛ sɔɔmɔ hegbɛ ko yɛ asafo lɛ mli lɛ kɛ ebi tee wolokasemɔ hei nɛɛ eko lɛ, naagba ko bɛ he? Dabi! Fɔlɔi ni ji Kristofoi ni edara yɛ mumɔŋ ní nuɔ Ŋmalɛ mli shishitoo mlai ni kɔɔ sane nɛɛ he lɛ shishi lɛ yɔseɔ akɛ, jeee sɔɔmɔ hegbɛ ni aaaŋmɛɛ mɔ ko yɛ ebi ni ekɛyaa skul ni awɔɔ jɛmɛ lɛ hewɔ lɛ ji sane lɛ. Wekukpãa ni kã wɔbii lɛ kɛ Nyɔŋmɔ teŋ lɛ yi ni wɔɔbaa lɛ he miihia kwraa fe sɔɔmɔ hegbɛ ko ní wɔɔná loo sɔɔmɔ hegbɛ ko ní aaaŋmɛɛ wɔ yɛ asafo lɛ mli. Fɔlɔi ni ji Kristofoi ni hiɛ “Kristo jwɛŋmɔ” lɛ susuɔ bɔ ni amɛaafee amɛye amɛbua amɛbii lɛ koni amɛná naanɔ wala lɛ he moŋ fe hegbɛ ni amɛyɔɔ yɛ asafo lɛ mli loo shika ni amɛkpáa gbɛ akɛ amɛbaaná kɛtsɔ amɛbii ni amɛkɛaaya skul ni awɔɔ jɛmɛ lɛ nɔ.—1 Kor. 2:16; Filip. 1:10.

17. Abaanyɛ akɛ wekukpãa ni kã gbekɛ ko kɛ Nyɔŋmɔ teŋ ní akɛaashã afɔle kɛha wolokasemɔ kpakpa lɛ ato mɛni he?

17 Mɛni Obaafee? Akɛni naanɔ wala ni gbekɛbii lɛ baaná lɛ bajeɔ sane lɛ mli hewɔ lɛ, esa akɛ fɔlɔi kɛ hiɛdɔɔ kɛ sɔlemɔ abi amɛhe akɛ, yɛ oshara ni yɔɔ skul ni awɔɔ jɛmɛ lɛ he lɛ fɛɛ sɛɛ lɛ, ani esa akɛ amɛkɛ amɛbii ni darako lɛ aya jɛmɛ lo? Abaanyɛ akɛ mɔ ni kũɔ ehiɛ eshwieɔ oshara ni tamɔ nɛkɛ nɔ lɛ ato mɔ ko ní he tswaa shi kɛboteɔ shĩa ko ni miishã mli koni eyabaa heloonaa nibii ni eyɔɔ lɛ ayi, ní la lɛ shã lɛ kwraa kɛmɔ shi lɛ he. Kwɛ bɔ ni eeefee nɔ ni nilee bɛ mli ákɛ akɛ wekukpãa ni kã gbekɛ ko kɛ Nyɔŋmɔ teŋ lɛ aaashã afɔle yɛ sɛɛnamɔi ni yɔɔ skul ni awɔɔ jɛmɛ lɛ hewɔ!—Mar. 8:36.

18. (a) Mɛɛ ŋaawoo ni nilee yɔɔ mli yɔɔ Abɛi 22:3 lɛ? (b) Mɛɛ gbɛ nɔ abaanyɛ akɛ ŋmalɛ nɛɛ atsu nii?

18 Nyɔŋmɔ Wiemɔ lɛ kɛɔ akɛ: “Hiɛtɛ̃lɔ naa efɔŋ ní baa, ni eteeɔ ehe; shi mɛi ni náko jwɛŋmɔ lɛ batsɔɔ he kɛhoɔ, ni amɛnaa nɔ̃.” (Abɛi 22:3) Eba akɛ fɔlɔi fɛɛ ni ji Kristofoi lɛ kɛ nilee ni jɛ ŋwɛi lɛ aaatsu nii ní ‘amɛna efɔŋ ni baa’ lɛ, koni amɛkɛbaa wekukpãa ni kã amɛbii lɛ kɛ Nyɔŋmɔ teŋ lɛ yi. Akɛni “nibii fɛɛ anaagbee lɛ eshɛ etã” hewɔ lɛ, esa akɛ fɔlɔi ni ji Kristofoi lɛ kɛ hiɛdɔɔ abi amɛhe akɛ: “Ani esa akɛ mibi aya skul ni awɔɔ jɛmɛ lɛ lo?”—1 Pet. 4:7; Mat. 16:26.

    Ga Woji (1980-2026)
    Shi Mli
    Botemɔ Mli
    • Ga
    • Kɛmaje
    • Bɔ Ni Misumɔɔ Lɛ Mihãa
    • Copyright © 2026 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania
    • Mlai Ni Yɔɔ He
    • Ohe Saji
    • Ohe Saji Lɛ Ahe Gbɛjianɔtoo
    • JW.ORG
    • Botemɔ Mli
    Kɛmaje