Be ni Esa akɛ Aha Hiɛ Ahi He Nɔ Waa lɛ Nɛ!
“OHIƐ ahi be ni wɔyɔɔ mli nɛɛ nɔ waa; be ni esa akɛ wɔha wɔhiɛ atsɛ̃ kɛjɛ wɔ̀ mli lɛ eshɛ momo.” (Romabii 13:11, Knox) Bɔfo Paulo ŋma nakai wiemɔi lɛ kɛyaha Kristofoi ni yɔɔ Roma lɛ aaafee afii 14 dani hiɛkpatamɔ kɛ Yudafoi anibii agbɛjianɔtoo lɛ ba naagbee yɛ afi 70 Ŋ.B. Akɛni Yuda Kristofoi lɛ ahiɛ yɛ amɛhe nɔ yɛ mumɔŋ hewɔ lɛ, amɛbɛ Yerusalem beni be ni yɔɔ oshara lɛ ba lɛ, no hewɔ lɛ amɛje gbele loo nyɔŋyeli mli. Shi te fee tɛŋŋ amɛle akɛ ehe miihia ni amɛshi maŋtiase lɛ mli kwraa lɛ?
Yesu Kristo ebɔ kɔkɔ akɛ henyɛlɔi baabɔle Yerusalem he kɛkpe, ni abaaŋɔ maŋbii lɛ atswa shi. (Luka 19:43, 44) Sɛɛ mli lɛ, Yesu kɛ okadi ni nibii pii yɔɔ mli ha enɔkwa sɛɛnyiɛlɔi lɛ, ni ejeee nɔ ni wa akɛ aaayɔse. (Luka 21:7-24) Yɛ Kristofoi ni hi Yerusalem lɛ agbɛfaŋ lɛ, maŋtiase lɛ shimɔ lɛ tsɔɔ amɛshiai kɛ nitsumɔi ni amɛaashi amɛya. Fɛɛ sɛɛ lɛ, amɛhenɔkwɛmɔ jogbaŋŋ kɛ foijee lɛ here amɛyiwala.
Beni Yesu gba Yerusalem hiɛkpatamɔ lɛ, ekaselɔi lɛ bi akɛ: “Mɛɛ be abaafee nii nɛɛ, ni mɛni baafee ba ni oba lɛ kɛ nibii agbɛjianɔtoo lɛ naagbee lɛ he okadi?” (Mateo 24:3, NW) Yɛ hetoohamɔ mli lɛ, Yesu kɛ ba ni ebaaba yɛ wɔsɛɛ be mli lɛ to be ni yɔɔ dani jeŋ fɛɛ Nu Afua lɛ ba yɛ Noa gbii lɛ amli lɛ he. Yesu tsɔɔ mli akɛ, Nu Afua lɛ loo mɛi fɔji lɛ fɛɛ kɛtee. (Mateo 24:21, 37-39) No hewɔ lɛ etsɔɔ mli akɛ Nyɔŋmɔ kɛ ehe baawo adesai asaji amli ekoŋŋ. Ebaafee nakai kɛyashɛ nɛgbɛ? Kɛyashi beni eeejie jeŋ fɔŋ lɛ fɛɛ loo nibii agbɛjianɔtoo lɛ kɛya! (Okɛto 2 Petro 3:5, 6 he.) Ani ebaanyɛ eba lɛ nakai yɛ wɔ be nɛɛ mli?
Ani Nibii Fɛɛ yɛ Nakai Lolo?
Klɛŋklɛŋ afii oha lɛ mli Yudafoi fioo pɛ esusu he pɛŋ akɛ abaakpata amɛmaŋ krɔŋkrɔŋ Yerusalem hiɛ. Bei pii lɛ, nibii ni aheee ayeee ni tamɔ nakai yaa nɔ waa yɛ mɛi ni yɔɔ lasu gɔŋ masɛi, ní amɛnáko niiashikpamɔ yɛ eko fɛ́mɔ mli lɛ ateŋ. Kɛ abɔ nibii ni baa lɛ he kɔkɔ lɛ, nɔ ni afɔɔ kɛɛmɔ ji, “ebaŋ yɛ miwala be mli.” Lasu gɔŋ he nilelɔ Lionel Wilson tsɔɔ mli akɛ, “titri lɛ, lasu gɔji fɛ́ɔ daa afii ohai enyɔ loo etɛ. Kɛ ehe bahia ni ofɔlɔi ashi kɛya yɛ lasu gɔŋ fɛ́mɔ hewɔ lɛ, no bafeɔ naagba kɛha bo. Shi kɛ́ eba oniimɛi kɛ onaamɛi anɔ lɛ, no lɛ ehe ehiaaa.”
Shi kɛlɛ, saji ni ja baanyɛ aha wɔyɔse oshara he okadii koni wɔkɛ hiɛdɔɔ atsu he nii. Yɛ mɛi ni jo foi kɛshi Pelée Gɔŋ lɛ agbɛfaŋ lɛ, amɛteŋ mɔ kome le lasu gɔji ahe nii, ni ele osharai ni yɔɔ okadii lɛ ahe. Atsɔɔ nɔ ni okadii nɛɛ hu tsɔɔ lɛ mli jogbaŋŋ etsɛɛɛ ni Pinatubo Gɔŋ lɛ fɛ́. Lasu gɔŋ he nilelɔi ni kwɛ bɔ ni hewalɛi ni anaaa lɛ tsuɔ nii waa yɛ gɔŋ lɛ mli lɛ kɔne gbɔmɛi ni yɔɔ jɛmɛ lɛ ayiŋ koni amɛshi akutso lɛ mli.
Yɛ anɔkwale mli lɛ, mɛi komɛi baaku amɛhiɛ amɛshwie okadii anɔ daa ni amɛbaama nɔ mi akɛ nɔ ko kwraa baŋ. Ekolɛ amɛbaaye mɛi ni kɛ faishitswaa feɔ nii lɛ po ahe fɛo. Bɔfo Petro gba akɛ jwɛŋmɔ ni tamɔ nakai baafá yɛ wɔgbii nɛɛ amli. Ekɛɛ: “Nyɛle enɛ tsutsu, akɛ naagbee gbii lɛ anɔ lɛ hefɛoyelɔi aaaba kɛ hefɛoyeli, mɛi ni aaanyiɛ yɛ amɛ diɛŋtsɛ amɛkɔnɔi lɛ anaa, ni amɛaakɛɛ: Nɛgbɛ ebaa lɛ he shiwoo lɛ yɔɔ? ejaakɛ kɛjɛ beyinɔ ni tsɛmɛi lɛ tee yawɔwɔi nɛɛ, bɔ ni nibii yɔɔ kɛjɛ jeŋbɔɔ shishijee mli lɛ, nakai nɔŋŋ amɛyɔɔ nɛɛ.”—2 Petro 3:3, 4.
Ani oheɔ oyeɔ akɛ wɔyɛ “naagbee gbii lɛ” amli? Yɛ wolo ni ji The Columbia History of the World lɛ mli lɛ, John A. Garraty kɛ Peter Gay bi akɛ: “Ani wɔmiina bɔ ni wɔhiŋmɛigbelemɔ lɛ fiteɔ ehaa?” Kɛkɛ ni nɛkɛ yinɔsaneŋmalɔi nɛɛ pɛi nɔyeli lɛ naagbai amli, awuiyeli kɛ maŋ toigbele ni etee hiɛ waa yɛ jeŋ fɛɛ, weku shihilɛ lɛ fitemɔ, jeŋ nilee kɛ tsɔnei ahe nilee ni nyɛɛɛ ana shihilɛ mli naagbai anaa, shihilɛ mli naagba ni nɔyeli hegbɛ kɛbaa, kɛ bɔ ni jeŋba kɛ jamɔ fiteɔ yɛ jeŋ fɛɛ lɛ. Amɛmuɔ sane naa akɛ: “Kɛ enɛɛmɛi jeee okadii ni tsɔɔ nɔ ko ni baaba naagbee trukaa lɛ, amɛtamɔ nɔ ko naagbee he okadii diɛŋtsɛ.”
Wɔyɛ yiŋtoo kpakpa ni wɔɔdamɔ nɔ wɔhe wɔye akɛ “naagbee” ko ebɛŋkɛ. Dabi, ehe ehiaaa ni wɔsheɔ shikpɔŋ muu lɛ fɛɛ diɛŋtsɛ naagbee ko gbeyei, ejaakɛ Biblia lɛ kɛɔ akɛ Nyɔŋmɔ, “oŋɔ shikpɔŋ lɛ oto eshishitoonii lɛ anɔ, koni ekahoso gbi ko gbi ko.” (Lala 104:5) Ni kɛlɛ, esa akɛ wɔkpa gbɛ koni nibii agbɛjianɔtoo fɔŋ ni kɛ piŋmɔ babaoo eba adesai anɔ lɛ aba naagbee mra. Mɛni hewɔ? Ejaakɛ wɔbaanyɛ wɔna nibii babaoo ni yɔɔ faŋŋ ni yɔseɔ gbɛjianɔtoo nɛɛ naagbee gbii lɛ, taakɛ Yesu Kristo etsɔɔ mli lɛ. (Kwɛmɔ akrabatsa ni ji “Naagbee Gbii lɛ Ahe Nibii Komɛi.”) Mɛni hewɔ okɛ Yesu wiemɔi lɛ etooo nibii ni baa yɛ je lɛŋ lɛ ahe okwɛ? Nakai feemɔ baanyɛ aye abua bo koni ofee yiŋkpɛi ni nilee yɔɔ mli oha ohe kɛ oweku lɛ. Shi mɛni hewɔ esa akɛ ofee he nɔ ko bianɛ?
Ehe Miihia Jogbaŋŋ ni Oha Ohiɛ Ahi Ohe Nɔ Daa
Eyɛ mli akɛ ekolɛ jeŋ nilelɔi baale be ni lasu gɔŋ fɛ́mɔ ebɛŋkɛ moŋ, shi amɛnyɛŋ amɛtsɔɔ be pɔtɛɛ ni ebaaba. Nakai nɔŋŋ Yesu wie nibii agbɛjianɔtoo nɛɛ naagbee lɛ he akɛ: “No gbi lɛ kɛ no ŋmɛlɛtswaa lɛ mɔ ko mɔ ko leee he eko, bɔfoi ni yɔɔ ŋwɛi lɛ tete leee, [ni bi lɛ tete leee,] ja mitsɛ kome kɛkɛ.” (Mateo 24:36) Akɛni wɔleee be pɔtɛɛ ni ŋmɛnɛŋmɛnɛ nibii agbɛjianɔtoo lɛ baaba naagbee hewɔ lɛ, Yesu kɛ kɔkɔbɔɔ nɛɛ ha wɔ akɛ: “Nyɛnáa nyɛlea akɛ, kɛ́ shiatsɛ ko le nɔ̃ ŋmɛlɛtswaa nɔ ni julɔ baa lɛ, kulɛ eeesara ni eŋmɛŋ gbɛ ni agbu ewe lɛ awoŋ. No hewɔ lɛ nyɛ hu nyɛsaa nyɛhe nyɛtoa, ejaakɛ nɔ̃ ŋmɛlɛtswaa ni nyɛsusuuu lɛ nɔ gbɔmɔbi lɛ [Yesu] baa.”—Mateo 24:43, 44.
Yesu wiemɔi lɛ tsɔɔ akɛ gbɛjianɔtoo nɛɛ ni baaba naagbee yɛ hiɛkpatamɔ mli lɛ baaba je nɛɛ nɔ trukaa. Kɛ esɛɛnyiɛlɔi ji wɔ po lɛ, ehe miihia ni ‘wɔsaa wɔhe wɔto.’ Wɔ shihilɛ lɛ tamɔ shiatsɛ ni nɔ ko baaba enɔ trukaa akɛni eleee be ni julɔ baagbu eshia ewoŋ lɛ hewɔ.
Nakai nɔŋŋ bɔfo Paulo kɛɛ Kristofoi ni yɔɔ Tesalonika lɛ akɛ: “Nyɛ diɛŋtsɛ nyɛle krɛdɛɛ akɛ Nuntsɔ lɛ gbi lɛ baaba tamɔ julɔ baa nyɔɔŋ lɛ. . . . Anyɛmimɛi, nyɛ lɛ nyɛbɛ duŋ mli, ní gbi lɛ aaabati nyɛ shi tamɔ julɔ.” Paulo wo hewalɛ hu akɛ: “Nyɛkahaa wɔmiiwɔa tamɔ mɛi ni eshwɛ lɛ, shi moŋ nyɛhaa wɔshia kpe ni wɔhiɛ akãa shi.” (1 Tesalonikabii 5:2, 4, 6, NW shishigbɛ niŋmaa) Te “wɔshia kpe ni wɔhiɛ akãa shi” lɛ tsɔɔ tɛŋŋ?
Nɔ ni tamɔɔɔ klɛŋklɛŋ afii oha lɛ mli Kristofoi ni jo foi kɛjɛ Yerusalem lɛ, foi ni wɔɔje kɛya he ni yɔɔ shweshweeshwe lɛ etsɔɔɔ akɛ wɔɔshi maŋ ko mli. Beni Paulo wo enanemɛi heyelilɔi ni yɔɔ Roma lɛ ŋaa koni amɛhiɛ atsɛ̃ kɛjɛ wɔ mli lɛ, ewo amɛ hewalɛ koni ‘amɛjie duŋ mli nitsumɔi lɛ amɛshwie’ ni ‘amɛwo Nuntsɔ Yesu Kristo.’ (Romabii 13:12, 14) Kɛ wɔnyiɛ Yesu najifamɔi lɛ asɛɛ jogbaŋŋ lɛ, wɔbaatsɔɔ wɔhe akɛ wɔyɔse bei lɛ jogbaŋŋ, ni wɔhiɛ ni aaatsɛ̃ yɛ mumɔŋ nɛɛ baaha wɔná ŋwɛi hebuu kɛ́ ŋmɛnɛŋmɛnɛ nibii agbɛjianɔtoo fɔŋ nɛɛ ba naagbee.—1 Petro 2:21.
Mɛi ni nyiɛɔ Yesu Kristo sɛɛ lɛ náa shihilɛi ni shishinumɔ yɔɔ mli ni haa mɔ tsui nyɔɔ emli mli ŋɔɔmɔ. Yehowa Odasefoi akpekpei abɔ ekpá shi amɛna akɛ Kristofoi akaselɔfeemɔ nitsumɔ lɛ waaa ni ehaa tsui nyɔɔ mɔ mli. (Mateo 11:29, 30, NW shishigbɛ niŋmaa) Klɛŋklɛŋ nifeemɔ ni haa atsɔɔ kaselɔ ji ni ‘aaaná Nyɔŋmɔ kɛ Yesu Kristo ni etsu lɛ lɛ he nilee.’ (Yohane 17:3) Odasefoi lɛ yaa shiai akpekpei abɔ mli daa otsi koni amɛyaye amɛbua gbɔmɛi koni amɛná ‘anɔkwale lɛ he nilee.’ (1 Timoteo 2:4) Amɛbaaná he miishɛɛ akɛ amɛkɛ bo aaafee shia Biblia mli nikasemɔi yɛ oshia mli ni amɛheee nɔ ko. Ni yɛ be mli ni odaa yɛ Nyɔŋmɔ Wiemɔ lɛ he nilee mli lɛ, ŋwanejee ko bɛ he akɛ bo hu obaahe oye akɛ gbii ni wɔyɔɔ mli nɛɛ yɛ srɔto. Lɛɛlɛŋ, be ni esa akɛ wɔha wɔhiɛ atsɛ̃ kɛjɛ wɔ̀ mli lɛ nɛ!
[Akrabatsa ni yɔɔ baafa 7]
NAAGBEE GBII LƐ HE NIBII KOMƐI
“Maŋ aaate shi awo maŋ”; ‘abaajie hejɔlɛ kɛbaajɛ shikpɔŋ lɛ nɔ.’ (Mateo 24:7; Kpojiemɔ 6:4)
Jeŋ tai enyɔ ni awu yɛ afii oha nɛɛ mli lɛ, kɛ agbɛnɛ béi krokomɛi babaoo ni ba lɛ ejie hejɔlɛ kɛjɛ shikpɔŋ lɛ nɔ. Yinɔsaneŋmalɔ John Keegan ŋma akɛ: “Yɛ gbɛ ni yɔɔ srɔto nɔ lɛ, Jeŋ Ta Klɛŋklɛŋ Nɔ̃ Lɛ—kɛ agbɛnɛ Nɔ ni Ji Enyɔ Lɛ—bafee nɔ ni da waa, nɔ ni naa wa waa, nɔ ni shɛ shɔŋŋ kɛ nɔ ni kpata nibii kɛ gbɔmɛi ahiɛ waa fe tai fɛɛ ni awu yɛ blema beaŋ. . . . Jeŋ Tai lɛ gbe gbɔmɛi babaoo, ni efite mɛi anibii babaoo ni ekɛ piŋmɔ babaoo ba shikpɔŋ nɔ hei babaoo fe tsutsu ta ni awuu.” Amrɔ nɛɛ, tai piŋɔ yei kɛ gbekɛbii fe asraafoi. United Nations Children’s Fund lɛ bu akɔntaa akɛ, yɛ afii nyɔŋma ni eho lɛ mli lɛ, agbe gbekɛbii akpekpei enyɔ yɛ tai amli.
‘Hɔmɔ’ (Mateo 24:7; Kpojiemɔ 6:5, 6, 8)
Yɛ afi 1996 lɛ, ŋmãa kɛ abele jara tee hiɛ waa diɛŋtsɛ. Mɛni hewɔ? Nɛkɛ ŋmãa kɛ abele ni je lɛ ebua naa lɛ eba shi aahu kɛyashi gbii 50 nɔ̃ kɛkɛ, yibɔ ni faaa kwraa lɛ. Niyenii bibii ajara ni yaa hiɛ daa lɛ tsɔɔ akɛ gbɔmɛi akpekpei ohai abɔ ni yɔɔ je lɛŋ ni yeɔ ohia—ní gbekɛbii ji amɛteŋ mɛi babaoo—lɛ wɔɔ kɛ hɔmɔ.
“Shikpɔŋhosomɔi aaaba hei srɔtoi fɛɛ” (Mateo 24:7)
Yɛ nyɛsɛɛ afii 2,500 lɛ mli lɛ, shikpɔŋhosomɔi nɛɛhu pɛ ni ba lɛ eko fɛɛ eko egbe gbɔmɛi ni fa fe 100,000. Nɛkɛ shikpɔŋhosomɔi nɛɛ ateŋ ejwɛ eba kɛjɛ afi 1914.
“Mlakwamɔ baafá” (Mateo 24:12)
Yɛ be mli ni afii ohai 20 lɛ bɛŋkɛɔ enaagbee lɛ, mlakwamɔ, loo mla mlikuu ebafá babaoo diɛŋtsɛ. Hegbeyeiwolɔi ni tutuaa mɛi ni jeee asraafoi, gbɔmɛi ni gbeɔ mɛi mɔbɔmɔbɔ, kɛ mɛi ni gbeɔ gbɔmɛi akuu muu fɛɛ feɔ mɛi ni fãa mɛi atsui yɛ yiwalɛ naagbee gbii nɛɛ amli lɛ ahe.
‘Gbelehelai aaaba hei srɔtoi fɛɛ’ (Luka 21:11)
Yɛ afi 1990 afii amli lɛ, ekolɛ wɔlɔmɔ fɔŋ hela baagbe gbɔmɛi akpekpei 30. Be fɛɛ be lɛ, tsofai nyɛɛɛ agbe muawai ni kɛ hela baa lɛ dɔŋŋ. Atridii ni ji hela kroko ni gbeɔ mɔ lɛ mɔmɔɔ gbɔmɛi kɛjɛ akpekpei 300 kɛyashi akpekpei 500 daa afi, ni egbeɔ aaafee gbɔmɛi akpekpei 2. Beni afii nyɔŋma nɛɛ aaaba naagbee lɛ, aakpa gbɛ akɛ AIDS baagbe mɛi akpeiakpe 1.8 daa afi. State of the World 1996 lɛ jaje akɛ: “Tsɛŋemɔ helai ni mɔmɔɔ gbɔmɛi babaoo diɛŋtsɛ miiba adesai anɔ.”
“Aaashiɛ maŋtsɛyeli lɛ he sanekpakpa nɛɛ atsɔɔ je nɛŋ fɛɛ.” (Mateo 24:14)
Yɛ afi 1997 lɛ, Yehowa Odasefoi ye nɔ ni fa fe ŋmɛlɛtswai akpekpei toi akpe kome kɛshiɛ Maŋtsɛyeli lɛ he sanekpakpa lɛ. Nɔ ni fa fe Odasefoi akpekpei enumɔ kɛ shɛɛ sane nɛɛ yaa gbɔmɛi ni yɔɔ shikpɔji 232 nɔ.
[He ni Mfoniri ni yɔɔ baafa 7 lɛ Jɛ]
FAO photo/B. Imevbore
U.S. Coast Guard photo
[Mfoniri ni yɔɔ baafa 4]
Kristofoi jo foi kɛjɛ Yerusalem ejaakɛ amɛhiɛ yɛ amɛhe nɔ yɛ mumɔŋ