Yookpeemɔ Krɛdɛɛ Ko
MOZAMBIQUE kooyigbɛ lɛ ji he ni anaa jɔɔ ko ni jwɛifɔ etsa yɛ nɔ, ní gɔji fɛfɛji ebɔle lɛ—ekomɛi lɛ tɛsaai, ekomɛi hu kwɛ̃ɛ nii ni baa nii babaoo eha nɔ. Biɛ ji he ni Fíngoè akrowa lɛ yɔɔ. Yɛ fɛ̃ibe gbɛkɛnaashi beni jeŋ tse lɛ, ŋwɛi kpɛlɛɔ kɛ ŋulamii, ni nyɔɔŋtsere lɛ kpɛlɛɔ waa akɛ ekpɛɔ akrowatsui ni akɛ jwɛi eha yiteŋ lɛ amli ehaa amɛ. Nɛkɛ shihilɛ fɛfɛo nɛɛ mli ji he ni yookpeemɔ krɛdɛɛ ko tee nɔ yɛ.
Gbɔmɛi ohai abɔ nyiɛ ŋmɛlɛtswai, kɛ gbii po koni amɛba nifeemɔ krɛdɛɛ nɛɛ shishi. Mɛi komɛi tsɔmɔ hei ni hehaa nii loo niyenii bɛ kɛ hei ni yɔɔ oshara ni klaji, jatai, kɛ shuɔi yɔɔ. Yɛ amɛ diɛŋtsɛ amɛgbɛfaa jatsui lɛ asɛɛ lɛ, gbɔi lɛ pii kɛ wuɔi, too abotiai, kɛ nihoomɔ nibii tee. Beni amɛshɛ akrowa lɛ, amɛtee he ko ni kã shi kpataa ni akɛfɔɔ Kristofoi akpeeifeemɔ. Eyɛ mli akɛ etɔ amɛ yɛ gbɛfaa lɛ mli moŋ, shi amɛyɛ miishɛɛ, ni amɛhiɛ ŋmɔlɔ su lɛ jieɔ hehiamɔ ni amɛkɛkpaa nɔ ni baanyiɛ sɛɛ kɛba lɛ kpo.
Namɛi ji mɛi ni boteɔ gbalashihilɛ mli nɛɛ? Amɛyi fa babaoo! Hɛɛ, gbalashihilɛ mli bii nyɔŋmai enyɔ. Enɛ jeee ni akɛtee mɛi babaoo gbalashihilɛ henumɔ ko shi. Nɔ ni tamɔɔɔ nakai lɛ, amɛji gbalashihilɛ mli bii ni yeɔ anɔkwa ni hiɛ jwɛŋmɔ kpakpa, ni tsutsu ko lɛ amɛnyɛɛɛ amɛkɛ amɛgbalashihilɛ lɛ awo mla shishi ejaakɛ amɛyɛ hei ni yɔɔ banee ni kɛ nitsumɔhei ni amɛkɛwoɔ mla shishi lɛ teŋ jɛkɛ. Beni gbalashihilɛ mli bii nɛɛ kɛ Yehowa Odasefoi lɛ kase Biblia lɛ, amɛ fɛɛ amɛbale ŋwɛi shishitoo mlai ni kɔɔ gbalashihilɛ lɛ he nii. Amɛbale akɛ esa akɛ amɛbote gbalashihilɛ mli yɛ maŋ lɛ mla naa koni amɛkɛsa amɛ Bɔlɔ lɛ, ni ji gbalashihilɛ Shishitolɔ lɛ hiɛ, taakɛ bɔ ni Yosef kɛ Maria tsu mla ni Yesu fɔmɔ beaŋ lɛ biɔ lɛ he nii lɛ.—Luka 2:1-5.
Hesaamɔ Kɛha Nifeemɔ Lɛ
Yehowa Odasefoi anitsumɔhe nine ni yɔɔ Mozambique lɛ kpɛ eyiŋ akɛ ebaaye ebua. Klɛŋklɛŋ lɛ, abi Ministry of Justice kɛ Ministry of Interior ni yɔɔ maŋ lɛ maŋtiase yɛ Maputo lɛ koni etsɔɔ nibii ni mla lɛ biɔ. No sɛɛ lɛ, maŋsɛɛ sanekpakpa shiɛlɔi ni yɔɔ maŋtiase lɛŋ maŋ ni ji Tete lɛ yana maŋ onukpai ni yɔɔ jɛmɛ lɛ koni amɛbakwɛ gbɛjianɔtoi lɛ anɔ. Ato be aha maŋsɛɛ sanekpakpa shiɛlɔi lɛ kɛ nitsulɔi ni jɛ Notary lɛ kɛ Civil Identification Department lɛ koni amɛfa gbɛ kɛya Fíngoè akrowa lɛ. No mli lɛ, nitsumɔhe nine lɛ eŋma woji kɛmaje asafoi fɛɛ ni ekɔɔ amɛhe lɛ, ni ekɛ gbɛtsɔɔmɔ eha. Odasefoi lɛ kɛ maŋ lɛŋ onukpai lɛ fɛɛ kɛ hehiamɔ ko miikpa nifeemɔ ni ekaaa lɛ gbɛ waa.
Yɛ Hɔgbaa, May 18, 1997 lɛ, maŋsɛɛ sanekpakpa shiɛlɔi kɛ nɔyeli lɛ mli onukpai lɛ yashɛ Fíngoè. Hegbɛi ni yɔɔ jɛmɛ lɛ eto wɔɔhei fɛfɛji ahe gbɛjianɔ eha nitsulɔi onukpai lɛ yɛ nitsumɔhe tsũi lɛ amasɛi. Shi kɛlɛ, nitsulɔi onukpai ni ba lɛ anaa kpɛ amɛhe yɛ Yehowa Odasefoi lɛ agbɔfeemɔ lɛ he aahu akɛ amɛyasumɔ moŋ akɛ amɛkɛ maŋsɛɛ sanekpakpa shiɛlɔi lɛ aaahi asesei ni yɔɔ jɛmɛ lɛ amli. Amɛ naa kpɛ amɛhe akɛ amɛaale akɛ nihoolɔi lɛ ateŋ mɔ kome ji onukpa yɛ asafo ni yɔɔ jɛmɛ lɛ mli, ni akɛ nɔkwɛlɔ gbɛfalɔ fata mɛi ni kɛ amɛhe eha ni tsuɔ nitsumɔ ni baa shi kwraa yɛ hesaamɔ kɛha yookpeemɔ lɛ mli. Amɛkadi su kpakpa ni maŋsɛɛ sanekpakpa shiɛlɔi lɛ yɔɔ lɛ, mɛi ni ewieee nɔ ko he, ni amɛwɔ asesei amli, ni amɛkɛ goga bibioo juɔ amɛhe. Amɛ nako ekomefeemɔ ni yɔɔ gbagbalii ni yɔɔ gbɔmɛi ni jɛ shihilɛi sɔrɔtoi nɛkɛ amli dã. Ni kɛlɛ, nɔ ni fee amɛ naakpɛɛ fe fɛɛ ji hemɔkɛyeli ni ajie lɛ kpo yɛ afɔlei kpelei ni ashã koni akɛ mlai ni yɔɔ maŋ lɛ mli kɛ Nyɔŋmɔ gbɛjianɔtoo lɛ akpã gbee lɛ.
Miishɛɛ Nifeemɔ
Beni gbalashihilɛ mli bii lɛ bashɛ shi lɛ, amɛto gbɛjianɔ oya nɔŋŋ kɛha amɛgbalashihilɛ mli botemɔ lɛ klɛŋklɛŋ fã lɛ: ní amɛna fɔmɔ he odaseyeli wolo. Amɛfɛɛ amɛkɛ tsuishitoo to srɛnɛɛ kɛdamɔ Civil Registry bii lɛ ahiɛ koni amɛkɛ amɛhe saji aha. Kɛkɛ ni amɛto srɛnɛɛ kroko koni asha amɛ mfoniri, no sɛɛ lɛ amɛtee nitsulɔi ni jɛ Civil Identification Department ba lɛ aŋɔɔ koni amɛyafee kadimɔ woji. No sɛɛ lɛ, amɛku amɛsɛɛ kɛtee Civil Registry bii lɛ aŋɔɔ koni afee gbalashihilɛ mli botemɔ he odaseyeli wolo ni amɛsumɔɔ waa lɛ. No sɛɛ lɛ, amɛkɛ tsuishitoo damɔ shi koni atsɛ amɛgbɛi yɛ wiemɔ tsɔne lɛ mli. Gbalashihilɛ mli botemɔ he odaseyeli woji ni akɛhaa amɛ lɛ ji henumɔ nifeemɔ. Ebafee miishɛɛ be babaoo beni gbalashihilɛ mli bii lɛ ateŋ mɔ fɛɛ mɔ woɔ egbalashihilɛ he odaseyeli wolo lɛ nɔ kɛyaa ŋwɛi tamɔ kunimyeli jweremɔ nɔ ko ni abuɔ lɛ waa lɛ.
Enɛɛmɛi fɛɛ ba yɛ hulu ni tsoɔ waa lɛ shishi. Shi kɛlɛ, dɔlɛ kɛ mulu nyɛɛɛ afite miishɛɛ be lɛ.
Hii lɛ saa amɛhe fɛfɛo, ni amɛteŋ mɛi babaoo wo kootu ni amɛfi tai. Yei lɛ saa amɛhe tamɔ bɔ ni jɛmɛ bii lɛ saa amɛhe lɛ, ni nɔ ni fata he ji mama kakadaŋŋ fɛfɛo ko ni atsɛɔ lɛ akɛ capulana ni amɛkɛfiɔ amɛhɛ lɛ. Mɛi komɛi hu kɛ nakai mama lɛ eko nɔŋŋ ekpɛ amɛbii.
Nibii tee nɔ jogbaŋŋ, shi nibii babaoo yɛ ni esa akɛ afee yɛ gbi kome mli. Beni eshɛ gbɛkɛnaashi lɛ, nɔyeli lɛ mli nitsulɔi kpɛ amɛyiŋ akɛ amɛbaaya nɔ amɛsɔmɔ gbalashihilɛ mli bii lɛ. Amɛwie akɛ amɛnyɛŋ amɛshi “wɔnyɛmimɛi” lɛ yɛ be mli ni mɛnɛɛmɛi eshã afɔle kpele kɛba jɛmɛ lɛ hewɔ. Abaakai nɛkɛ ekomefeemɔ kɛ he-kɛ-afɔleshaa nɛɛ daa.
Fɛ̃i ye waa diɛŋtsɛ jenamɔ muu lɛ fɛɛ. Yɛ be mli ni mɛi fioo ko hiɔ asesei amli lɛ, gbalashihilɛ hefatalɔi lɛ ateŋ mɛi pii hi kpo lɛ nɔ, ni amɛmiiwere la lɛ. Enɛ nyɛɛɛ aba miishɛɛ nifeemɔ lɛ shi. Yɛ la ni tsoɔ lɛ gbɛɛmɔ fɛɛ sɛɛ lɛ, anuɔ ŋmɔlɔ kɛ lalai agbɛɛmɔi, lalai ni alaa yɛ gbeei sɔrɔtoi ejwɛ mli yɛ ekomefeemɔ mli lɛ he. Mɛi babaoo gba amɛgbɛfaa lɛ mli saji, ni amɛhiɛ amɛwoji heei ni amɛnine eshɛ nɔ lɛ mli tswɛ.
Beni je tsɛre lɛ, mɛi komɛi tee akrowa lɛ mli koni amɛyahɔɔ amɛwuɔi, abotiai, kɛ nibii ni akɛhoɔ nii lɛ koni amɛnyɛ amɛwo gbalashihilɛ he woji ni amɛfeɔ lɛ he nyɔmɔ lɛ. Mɛi babaoo kɛ nakai kooloi lɛ “shã afɔle” lɛɛlɛŋ, ni amɛhɔɔ yɛ jara ni baa shi kwraa naa fe bɔ ni ejara lɛ ji diɛŋtsɛ. Kɛha ohiafoi lɛ, abotia ji nɔ ko ni abuɔ ni ejara wa; ni kɛlɛ, amɛmiisumɔ koni amɛshã afɔle nɛɛ bɔni afee ni amɛnyɛ amɛbote gbalashihilɛ mli ni amɛsa amɛ Bɔlɔ lɛ hiɛ.
Gbɛfaa lɛ Mli Naagbai
Gbalashilɛ mli bii lɛ ekomɛi nyiɛ gbɛ kakadaŋŋ kɛba. Nɛkɛ ji bɔ ni ebalɛ yɛ Chamboko kɛ eŋa Nhakulira gbɛfaŋ. Amɛgba amɛsane lɛ yɛ jenamɔ ni ji enyɔ yɛ nifeemɔ lɛ mli beni amɛwereɔ la lɛ. Eyɛ mli akɛ eye afii 77, ni ehiŋmɛi kome eshwila ni ekroko lɛ enaaa nii jogbaŋŋ moŋ, shi Chamboko nyiɛ gbii etɛ kɛ enane folo, ni esafoŋbii krokomɛi lɛ fata ehe, ejaakɛ etswa efai shi akɛ ekɛ egbalashihilɛ ni eye afii 52 lɛ baawo mla shishi.
Anselmo Kembo, ni eye afii 72 kɛ Neri ehi shi aaafee afii 50 momo. Gbii fioo komɛi asɛɛ dani amɛbaafã gbɛ lɛ, ŋmee agbo ko gbu enane beni eduɔ nii yɛ eŋmɔ lɛ mli lɛ. Akɛ lɛ sha foi kɛtee helatsamɔhe ni bɛŋkɛ jɛmɛ lɛ koni ayakwɛ lɛ. Shi kɛlɛ, ekpɛ eyiŋ akɛ ebaanyiɛ enane nɔ kɛfã gbɛ lɛ, ni etsutsɔ kɛ piŋmɔ kɛtee Fíngoè. Ehe gbii etɛ. Anselmo nyɛɛɛ aye miishɛɛ ni ená lɛ nɔ yɛ be mli ni ewoɔ gbalashihilɛ he odaseyeli wolo lɛ nɔ kɛyaa ŋwɛi lɛ.
Mɔ kroko ni bote gbalashihilɛ mli ehee ni sa kadimɔ ji Evans Sinóia, ni tsutsu lɛ eji mɔ ko ni kɛ yei pii hi shi lɛ. Beni ebakase Nyɔŋmɔ Wiemɔ lɛ he anɔkwale lɛ, ekpɛ eyiŋ akɛ ekɛ eklɛŋklɛŋ ŋa lɛ gbalashihilɛ lɛ baawo mla shishi, shi yoo lɛ kpoo, ni eshi lɛ ni ekɛ nuu kroko yahi shi. Eŋa ni ji enyɔ, ni lɛ hu eekase Biblia lɛ kpɛlɛ akɛ ekɛ lɛ aaabote gbalashihilɛ mli. Amɛyi enyɔ lɛ fɛɛ tsɔ hei ni yɔɔ gbeyei ni jatai kɛ kooloi awuiyelɔi krokomɛi yɔɔ jɛmɛ lɛ mli. Yɛ gbɛfaa ni he gbii etɛ lɛ sɛɛ lɛ, amɛhu amɛye omanye yɛ amɛgbalashihilɛ ni amɛkɛwo mla shishi lɛ mli.
Yɛ Sohaa, ni ji gbii enumɔ sɛɛ beni maŋsɛɛ sanekpakpa shiɛlɔi lɛ kɛ nitsulɔi lɛ ebashɛ shi lɛ, agbe nitsumɔ lɛ naa. Nɔ ni jɛ mli ba ji akɛ akɛ kadimɔ woji 468 kɛ fɔmɔ he odaseyeli woji 374 ha. Gbalashihilɛ odaseyeli woji ni akɛha lɛ yibɔ ji 233! Kɔɔyɔɔ lɛ mli yi kɛ miishɛɛ sɔŋŋ. Yɛ tɔlɛ lɛ fɛɛ sɛɛ lɛ, mɛi fɛɛ kpɛlɛ nɔ akɛ amɛmɔdɛŋbɔɔ lɛ sa yijiemɔ waa. Ŋwanejee ko bɛ he akɛ nakai nifeemɔ lɛ baakahe ahi mɛi fɛɛ ni ekɔɔ amɛhe lɛ ajwɛŋmɔi kɛ tsuii amli. Eji yookpeemɔ krɛdɛɛ ko lɛɛlɛŋ!