Lɛɛhe Kɛha Mɛi ni Tamɔ Gwantɛŋi yɛ Navajo Shikpɔŋ Nɔ
HÓZHÓNÍ, yɛ Navajo Indiabii awiemɔ mli lɛ shishitsɔɔmɔ ji “fɛfɛo,” ni nakai ji bɔ ni Navajobii lɛ tsɔɔ bɔ ni amɛshikpɔŋ lɛ yɔɔ ha. Kɛjɛ afi 1868 kɛbaa lɛ, United States nɔyeli lɛ kɛ shikpɔŋ ni shɛɔ kilomitai 62,000 koji ejwɛ dalɛ eha Navajobii lɛ yɛ Arizona kooyi-bokagbɛ, ni ebɛŋkɛ he ni atsɛɔ jɛmɛ akɛ koji ejwɛ, ni maji ejwɛ ni ji Arizona, Colorado, New Mexico, kɛ Utah kpeɔ yɛ lɛ. Ábaa Saŋ Jɔɔ ni Anaigbɛ sinii eha ehe gbɛi lɛ yi agbɛnɛ akɛ Navajo Wiemɔ Kuu Shwɛmɔhe, ni egbalaa maŋ shisharalɔi kɛjɛɔ je lɛŋ he fɛɛ he kɛbaa. Nɔ ni yɔɔ jɔɔ lɛ mli ji tɛi wuji kakadaji ni aná kɛjɛ kaimɔ tɛi amli lɛ ni amɛkwɔlɔmɔ shɛɔ mitai 300, ni gbalaa mɔ jwɛŋmɔ lɛ ni amɛkɛlɛ waa yɛ he ko ni etse ehe banee kwraa yɛ ŋa nɔ shikpɔji ni ehole amɛhe nɔ lɛ nɔ lɛ. Yɛ gbɛ ni ja nɔ lɛ, Navajo wiemɔ kɛha jɔɔ lɛ shishitsɔɔmɔ ji “gbɛ lɛ ni kã tɛsaai lɛ ateŋ.”
Ale Navajobii lɛ fɛɛ yɛ amɛ heshibaa nifeemɔi, gbɔfeemɔ ni yɔɔ miishɛɛ, kɛ ekome ni akɛ wekumɛi ni yɔɔ sɛɛ lɛ feɔ hewɔ. Mɛi 170,000 ni yɔɔ shikpɔŋ lɛ nɔ lɛ hiɔ shihilɛhei bibii ni etse ehe banee lɛ amli titri, ni amɛdiɔ blema kusum nifeemɔi asɛɛ. Mɛi komɛi lɛɔ gwantɛŋi lolo, ni amɛhiɔ sũ-tsũi bibii ni akɛ tsei kukuji fee ni fa yɛ shikpɔŋ lɛ nɔ lɛ ni atsɛɔ nomɛi akɛ hogan lɛ amli. Ale Navajo nitɛŋmɔ nibii kɛ ŋaa nibii ni amɛfeɔ lɛ yɛ hei sɔrɔtoi babaoo. Nɔ ni abuɔ akɛ amɛjara wa titri ji amɛ shikpɔŋhaa kuntui kɛ kuntui ni atɛ̃ŋ nibii kɛ amɛsui fɛfɛji loo kusumii nibii ahe samai yɔɔ nɔ lɛ ni akɛ gwantɛŋ hetsɔi lo lɛ. Nɔ ni ale no waa nakai nɔŋŋ hu ji Navajo jwinei yɛji ni turquoise kɛ adebɔɔ mli nibii krokomɛi fata he lɛ.
Sanekpakpa lɛ ni Akɛbaa Navajo Shikpɔŋ Nɔ
Nɔ ni fe afii 30 nɛ ni Yehowa Odasefoi eba Navajo shikpɔŋ nɔ, jeee kɛha nikwɛmɔ kɛkɛ, shi koni amɛkɛ Nyɔŋmɔ Maŋtsɛyeli lɛ he sanekpakpa lɛ abaha mɛi ni yɔɔ he ni etse ehe banee nɛɛ hu. (Mateo 24:14) Daa gbɛgbalɔi kɛ gbɛgbalɔi krɛdɛɛi ni ji Yehowa Odasefoi ni sɔmɔɔ lɛ enyiɛ hiɛ yɛ shiɛmɔ nitsumɔ lɛ mli. Amɛteŋ mɛi babaoo eba yɛ tsɛmɔi ni jɛ nɔkwɛlɔi gbɛfalɔi kɛ Odasefoi ni yɔɔ jɛmɛ lɛ aŋɔɔ akɛ amɛbaye amɛbua yɛ he ni hiamɔ lɛ da yɛ lɛ nɔheremɔ hewɔ. Mɛi komɛi ejɛ asafoi ni bɛŋkɛ lɛ amli amɛba, yɛ be mli ni mɛi krokomɛi ni Amerika Shikwɛ̃ɛ wekui sɔrɔtoi lɛ amli bii fata he lɛ, ejɛ United States hei sɔrɔtoi amɛba.
Nɛkɛ hii kɛ yei ni kɛ amɛhe shaa afɔle nɛɛ kɛ shiɛmɔ nitsumɔ ni amɛtsuɔ yɛ biɛ lɛ eto maŋsɛɛ sanekpakpa shiɛmɔ nitsumɔ lɛ he. Mɛni hewɔ? Klɛŋklɛŋ kwraa lɛ, wiemɔi ni awieɔ yɛ maŋ lɛ mli lɛ akasemɔ wa waa yɛ bɔ ni amɛ gbɛɛmɔi, wiemɔ lɛ he gbɛjianɔtoo, kɛ emli wiemɔi kukuji lɛ yɔɔ hwanyaŋŋ ha lɛ hewɔ. Agbɛnɛ hu, maŋbii lɛ kɛ amɛhe ekpɛtɛ amɛjamɔŋ blema kusumii, weku gbɛjianɔtoo, kɛ amɛdaaŋ-ŋmaa ni amɛnáa kɛjɛɔ shikpɔŋ lɛ nɔ lɛ he babaoo. Kɛfata he lɛ, mɛi ni jeee Indiabii lɛ efɔɔɔ tsũi kɛ nitsumɔ námɔ, ni ewaa kɛhaa mɛi ni efã gbɛ kɛba lɛ akɛ amɛaahi shi yɛ jɛmɛ. Yɛ naagbee lɛ, shishinumɔ yɛ mli akɛ niseniianii ni blɔfomɛi lɛ fee nɛkɛ gbɔmɛi nɛɛ lɛ he yinɔsane kakadaŋŋ lɛ edũ hekɛnɔfɔɔ ni abɛ lɛ fioo ewo amɛmli yɛ gbɔmɛi ni jeee amɛ maŋbii lɛ amli.a
Tsutsu ko lɛ, beni Odasefoi lɛ yaa shĩa kɛ shĩa ni amɛsaa amɛhe ni amɛfifĩi tai lɛ, amɛsusu amɛhe yɛ gbɛ ni ejaaa nɔ akɛ amɛji Mormonbii, ni mɛi babaoo gbeleee shinaa lɛ. Beni amɛtsake mli ni amɛwoɔ atadei ni shɛɛɛ nakai lɛ, ahereɔ amɛ kɛbaa mli, bei pii lɛ ŋmɛlɛtswaa kome loo nɔ̃ ni fe nakai. Gbɔmɛi lɛ yɔseɔ Yehowa Odasefoi lɛ agbɛnɛ, eyɛ mli akɛ amɛbɔi tai fĩi shikome ekoŋŋ kɛyaa shiɛmɔ.
Gbɔmɛi ni yɔɔ Navajo shikpɔŋ lɛ nɔ lɛ aŋɔɔ ni aaaya kɛkɛ lɛ ji kaa diɛŋtsɛ. Tsɔne ni akudɔɔ kilomitai babaoo yɛ gbɛjegbɛi ni ekolɛ enɔ efee tɛsaai, shiashia, kɛ ŋmɔtɔ lɛ efee nɔ ni yɔɔ daa. Eka shi faŋŋ akɛ, enɛ haa tsɔnei lɛ fiteɔ fiofio ni etɔɔ gbɛfalɔi lɛ. Tsɔnei baanyɛ ayaka ŋmɔtɔ mli hu, shi bei pii lɛ mɛi ni hoɔ lɛ feɔ klalo akɛ amɛaaye amɛbua kɛjie tsɔne lɛ. Bei pii lɛ mɛi ni yɔɔ wiemɔ lɛ he miishɛɛ ni ayaa amɛŋɔɔ, shia Biblia mli nikasemɔ ni ayafeɔ, loo mɔ ko ni akɛ lɛ yaa Kristofoi akpee lɛ heɔ ŋmɛlɛtswai babaoo yaa kɛ baa. Shi Odasefoi lɛ jɛɔ amɛsuɔmɔ mli amɛkɛ amɛhe haa kɛtsuɔ nii, ni no hewɔ lɛ amɛjieɔ amɛsuɔmɔ kpo amɛtsɔɔ maŋbii lɛ.—Okɛto 1 Tesalonikabii 2:8 he.
Navajobii lɛ sumɔɔ Biblia mli sanegbaa waa. Bei pii lɛ amɛbuaa weku muu lɛ fɛɛ naa—gbekɛbii, fɔlɔi, kɛ niimɛi kɛ naamɛi—koni amɛbo wɔsɛɛ be paradeiso shia kɛha adesai lɛ he hiɛnɔkamɔ lɛ toi. Beni abi Navajo nuu ko nɔ ni esusuɔ akɛ Paradeiso baatamɔ aha lɛ, eha hetoo akɛ, “Lɛɛhei ni hiɛ baaŋmɔŋ su, ni gwantɛŋi babaoo yɔɔ nɔ,” ni ekɛmiitsɔɔ suɔmɔ ni amɛyɔɔ kɛha shikpɔŋ lɛ kɛ amɛ tookui lɛ. Amɛsumɔɔ Biblia he woji hu, ni bei komɛi lɛ amɛfeɔ enɛ kɛtsɔɔ ashinaoi, samala tso kome, tsɛŋsi mli mliki, kɛ ekrokomɛi ni amɛkɛkeɔ kɛfiɔ Maŋtsɛyeli shiɛmɔ nitsumɔ lɛ sɛɛ lɛ hewɔ. Gbɛgbalɔ krɛdɛɛ ko ná mɛi aaashɛ 200 shɛ Buu-Mɔɔ kɛ Awake! woji tɛtrɛbii lɛ yɛ afi kome mli, ni enyɔ ni eha nuu ko ni ta okpɔŋɔ nɔ shɛ lɛ fata he.
“Gwantɛŋi Ansara” ni Ato Ama Shi
Kɛ hulutsoo be shɛ lɛ, ebafeɔ be ni Navajo tookwɛlɔ lɛ kɛ etooku lɛ yaa gwantɛŋi aŋsara mli. Nɛkɛ gwantɛŋi ahulutsoo be shia ni ahala yɛ lɛɛhei ni yɔɔ frɔ̃frɔ̃ kɛ nu kpakpa jɛɛhe ni bɛŋkɛ hewɔ lɛ yeɔ ebuaa ni tooku lɛ shwereɔ. Yɛ mfonirifeemɔ naa lɛ, abaanyɛ akɛ Maŋtsɛyeli Asa ato nsara ni tamɔ nakai he—mumɔŋ lɛɛhe kɛ anɔkwale nui ajɛɛhe. Gbɔmɛi ni baa lɛ baanyɛ aná mumɔŋ niyenii ni haa amɛnáa mumɔŋ gbɔmɔtsoŋ hewalɛ, ni amɛhe waa yɛ mumɔŋ.
Afee kpee yɛ skul tsũ ko mli kɛyashi be ko yɛ Kayenta, Arizona. Kɛkɛ ni yɛ August 1992 lɛ, yɛ Odasefoi ohai abɔ ni jɛ maji sɔrɔtoi amli lɛ ayelikɛbuamɔ naa lɛ, ama Maŋtsɛyeli Asa hee yɛ Kayenta. Maŋtsɛyeli Asa nɛɛ kɛ ekrokomɛi babaoo ni yɔɔ kpokpaa lɛ nɔ lɛ haa jɛmɛ bii lɛ nuɔ he yɛ amɛjwɛŋmɔ mli akɛ shiɛmɔ nitsumɔ lɛ baahi shi daa. Maŋtsɛyeli Asai krokomɛi hu ni sɔmɔɔ nɛkɛ shikpɔŋkuku wulu nɛɛ nɔ bii lɛ ji nɔ ni yɔɔ Tuba Maŋ kɛ Chinle lɛ, enyɔ lɛ fɛɛ yɛ shikpɔŋ lɛ nɔ, ekome yɛ Keams Canyon yɛ Hopi wiemɔ kuu shikpɔŋ ni yɔɔ Navajo shikpɔŋ lɛ nɔ lɛ, ni ekrokomɛi babaoo bɛŋkɛ yɛ maji ni yɔɔ shikpɔŋ lɛ he lɛ. Mɛni ejɛ mli eba?
Maŋtsɛyeli Shɛɛ Sane lɛ ni Mɛi Babaoo Here Nɔ
Abaptisi gbɔmɛi ni fa fe 12 kɛjɛ beni ama Maŋtsɛyeli Asa lɛ yɛ Kayenta, ni tsɔɔ akɛ Yehowa jɔɔmɔ yɛ anɔkwa jamɔhe lɛ nɔ. Asa lɛ yeɔ odase akɛ Yehowa Odasefoi eba koni amɛbahi biɛ, ni etswaa hekɛnɔfɔɔ ni ayɔɔ yɛ Maŋtsɛyeli sanekpakpa ni amɛshiɛɔ lɛ mli lɛ emaa shi. Nyɛsɛɛ nɛɛ, aha klɛŋklɛŋ Biblia mli maŋshiɛmɔ yɛ Navajo wiemɔ mli yɛ jɛmɛ. Asafo lɛ mli bii 40 lɛ ná he miishɛɛ akɛ amɛaahere gbɔmɛi 245 atuu kɛba maŋshiɛmɔ ni tsɔɔ gbɛnaa nii ni kã fɔlɔi anɔ lɛ shishi. Akɛni weku kome ko ni mɛi kpaanyɔ yɔɔ mli lɛ jɛ amɛtsui mli amɛná hiɛsɔɔ hewɔ lɛ, amɛfã gbɛ ŋmɛlɛtswai etɛ yɛ gbɛjegbɛ lɛ nɔ koni amɛyabo maŋshiɛmɔ nɛɛ toi—klɛŋklɛŋ kwraa ni amɛtee Maŋtsɛyeli Asa nɔ.
Dɛŋdade kroko hu ni he yɔɔ sɛɛnamɔ ni Yehowa kɛha ji wolo bibioo ni ji Na Wala Mli Ŋɔɔmɔ yɛ Shikpɔŋ Nɔ Kɛya Naanɔ! ni yɔɔ Navajo wiemɔ mli lɛ. Wolo bibioo lɛ shishitsɔɔmɔ kɛmiiya Navajo ni ji wiemɔ ko ni yɔɔ hwanyaŋŋ diɛŋtsɛ lɛ mli lɛ kɛ kaa ni jeɔ mɔ nijiaŋ wui ba. Wiemɔ shishitsɔɔlɔi lɛ fɛɛ ye nɔ ni fe ŋmɛlɛtswai 1,000 koni amɛkwɛ ni wolo bibioo lɛ shishitsɔɔmɔ lɛ kɛ Maŋtsɛyeli lɛ he shɛɛ sane lɛ aba jogbaŋŋ. Kɛjɛ beni ajie lɛ kpo yɛ 1995 naagbee gbɛ lɛ, Odasefoi ni yɔɔ jɛmɛ lɛ kɛ ekomekomei akpei abɔ eha, ni eha akɛ mɛi ni taoɔ anɔkwale lɛ babaoo efee Biblia mli nikasemɔi.
Fiofio lɛ, akɛ Navajo wiemɔ lɛ miitsu nii yɛ sɔɔmɔ nitsumɔ lɛ mli be mli ni Maŋtsɛyeli shiɛlɔi kaseɔ. Asafoi ni yɔɔ akutso lɛ mli lɛ ebɔi Navajo kɛ nitsumɔ yɛ Teokrase Sɔɔmɔ Skul lɛ mli, ni atoɔ klas nitsɔɔmɔ he gbɛjianɔ yɛ Navajo wiemɔ lɛ mli koni akɛtsɔɔ shiɛlɔi lɛ anii. Kɛfata he lɛ, atsɔɔ wiemɔ he gbɛjianɔ ni atoɔ yɛ kpeei bibii ni afeɔ yɛ jɛmɛ lɛ ashishi kɛyaa Navajo wiemɔ hu mli. Eka shi faŋŋ akɛ mɔdɛŋbɔi nɛɛ fɛɛ baaha ahere wiemɔ lɛ nɔ babaoo yɛ shikpɔŋ lɛ nɔ.
Nɔ ni anyɛŋ aku hiɛ ashwie nɔ yɛ Maŋtsɛyeli yibiiwoo lɛ mli yɛ India shikpɔŋ nɛɛ nɔ lɛ ji mumɔŋ hesaai ni yaa hiɛ waa ni wɔ Navajo nyɛmimɛi lɛ jieɔ lɛ kpo lɛ. Jimmy kɛ Sandra kɛ afii kpawo sɔŋŋ tsu nii ni amɛkɛ amɛbii enumɔ lɛ fãa gbɛ kilomitai 120 yɛ gbɛjegbɛ lɛ nɔ kɛbaa daa otsi kpeei lɛ. Weku lɛ kaiɔ Maŋtsɛyeli lalai ni ŋɔɔ lɛ alamɔ kɛ Biblia lɛ ni amɛfeɔ ekome amɛkaseɔ beni amɛfaa gbɛ kakadaŋŋ lɛ. Suɔmɔ kɛ ekãa ni fɔlɔi lɛ jieɔ lɛ kpo yɛ anɔkwale lɛ he lɛ kanya gbekɛbii lɛ koni amɛnyiɛ nɔkwɛmɔnɔ ni amɛfeɔ amɛfɔ̃ɔ shi yɛ Yehowa yijielɔi ni ejɔɔ amɛhe nɔ ni amɛtsɔmɔɔ lɛ sɛɛ. Amrɔ nɛɛ, amɛteŋ mɛi ejwɛ miisɔmɔ akɛ daa gbɛgbalɔi, ni Jimmy ji onukpa. Kɛfata weku nɛɛ miishɛɛ he lɛ, nyɛsɛɛ nɛɛ Jimmy nyɛmi yoo Elsie batsɔ klɛŋklɛŋ mɔ ni wieɔ Navajo wiemɔ pɛ ni abaptisi lɛ.
Tookwɛlɔi ni yɔɔ jɛmɛ lɛ kɛ amɛ tookui lɛ haa kaimɔ tɛi lɛ feɔ tamɔ he ko ni ejɔ ni alɛɔ kooloi yɛ jɛmɛ he mfoniri ni haa Navajo shikpɔŋ lɛ feɔ fɛo. Gbalɔ Yesaia gba efɔ shi yɛ Yehowa he akɛ: “Eeelɛ etooiku lɛ tamɔ tookwɛlɔ; eeehiɛ etoobii lɛ yɛ ekpɔkɔiaŋ, ni eeehole amɛ eshaka etsitsi, ni toonyɛmɛi lɛ hu, eeekpala amɛ blɛoo.” (Yesaia 40:11) Yehowa miibua mɛi fɛɛ ni yɔɔ Navajo shikpɔŋ lɛ nɔ ni sumɔɔ ni amɛnu Maŋtsɛyeli he shɛɛ sane lɛ, ni amɛna hegbɛ kɛha naanɔ jɔɔmɔ námɔ lɛ anaa kɛmiiba emumɔŋ lɛɛhe lɛ kɛmiitsɔ e-Tookwɛlɔ Kpakpa, Yesu Kristo nɔ.
[Shishigbɛ niŋmai]
a Kwɛmɔ May 8, 1948; February 22, 1952; June 22, 1954; kɛ September 8, 1996 Awake! sɔrɔtoi ni je kpo lɛ amli.
[Mfoniri ni yɔɔ baafa 24]
Navajo yoo tookwɛlɔ lɛ miibo sanekpakpa lɛ toi