Teemɔŋ Jamɔ Kui—Mɛni Ji Enɛɛmɛi?

FEBRUARY 28, 1993—mɛi ni kwɛɔ koni aye maŋ mlai anɔ lɛ yatutua shia ko kɛ emli tsũi ni hii, yei, kɛ gbekɛbii babaoo yɔɔ mli. Yiŋtoo lɛ ji ni atao tui loo tawuu nii ni mla eŋmɛɛɛ gbɛ akɛ ahiɛ ni amɔmɔ efɔŋ feelɔi ni asusuɔ akɛ amɛhɔlɔ jɛmɛ lɛ. Shi mɛi ni kwɛɔ koni aye mla nɔ nɛɛ anaa kpɛ amɛhe beni mɛi ni yɔɔ shia lɛ mli lɛ bɔi amɛ tu-tswiamɔ lɛ. Kɛkɛ ni amɛ hu amɛbɔi tutswaa koni amɛkɛfa amɛhe.

Nɔ ni jɛ tutswaa nɛɛ mli ba ji gbɔmɛi nyɔŋma ni gboi kɛ mɛi pii ni pila. Yɛ gbii 50 ni nyiɛ sɛɛ ba lɛ mli lɛ, akɛ mɛi ni kwɛɔ koni aye mla nɔ nɛɛ ohai abɔ ba ni amɛbɔle shia lɛ he kɛkpe kɛ tui ni fa ni baaha amɛnyɛ amɛwuu ta fioo ko. Nɔ ni jɛ naagbee ta ni awuu lɛ mli ba lɛ gbe gbɔmɛi 86, ni kɛ hoo lɛ gbekɛbii 17 fata he.

Shi namɔ ji henyɛlɔ lɛ? Asafo ni kɛ tsofai fɔji tsuɔ nii lɛ asraafoi? Awuiyelɔi akuu ko? Dabi. Taakɛ ekolɛ ole lɛ, “henyɛlɔ” lɛ ji kuu ko ni amɛtuu amɛhe amɛha jamɔ, teemɔŋ kuu ko mlibii. Oshara ni ba amɛnɔ nɛɛ ha majimaji gbala amɛjwɛŋmɔ kɛtee akutso fioo ko ni yɔɔ Texas teŋgbɛ ŋa kpalanaa ni yɔɔ U.S. Amerika lɛ anɔ. Adafitswaa saji yi kɔɔyɔŋ obɔ, ni adafitswaa woji hu kala saji kɛ amaniɛbɔɔi kɛ wiemɔi pii ni kɔɔ teemɔŋ jamɔ kui nɛɛ ahe.

Akai maŋbii lɛ yɛ bɔ ni tsutsu teemɔŋ jamɔ kui lɛ ahiɛnyiɛlɔi nyiɛ amɛhiɛ kɛtee gbele mli lɛ ahe: 1969 Manson gbɔmɔgbee ni ba yɛ California lɛ; 1978 teemɔŋ jamɔ kuu ni gbe amɛhe yɛ Jonestown yɛ Guyana lɛ; agbɛnɛ 1987 hegbee ni teemɔŋ jamɔ kuu lɛ hiɛnyiɛlɔ Park Soon-ja ni jɛ Korea lɛ kɛba, ni nɔ ni jɛ mli ba ji emlibii 32 ni gboi lɛ. Nɔ ni jeɔ kpo faŋŋ ji akɛ nɛkɛ gbɔmɛi nɛɛ ateŋ mɛi ni fa kɛɔ akɛ Kristofoi ji amɛ, ni amɛkɛɔ akɛ amɛheɔ Biblia lɛ amɛyeɔ.

Enɛ hewɔ ni mɛi ni yɔɔ bulɛ babaoo kɛha Biblia lɛ akɛ Nyɔŋmɔ Wiemɔ lɛ ahiɛ feɔ amɛ yaa ni amɛnyaŋeɔ bɔ ni nɛkɛ teemɔŋ jamɔ kui nɛɛ kɛ Ŋmalɛi lɛ tsuɔ nii yɛ gbɛ ni ejaaa nɔ lɛ. Yɛ enɛ hewɔ lɛ, akɛ gbɛjianɔtoi ohai abɔ etsu nii afii abɔ koni akɛkwɛ teemɔŋ jamɔ kui nɛɛ anifeemɔi ni akpa amɛnifeemɔi ni oshara yɔɔ mli waa lɛ ahe mama. Mɛi ni kaseɔ kui nɛɛ asubaŋi ahe nii lɛ gbaa akɛ afii akpe hee ni baa yɛ afii fioo mli lɛ baaha jamɔi ni tamɔ nɛkɛ afa babaoo. Wolo tɛtrɛɛ ko wie akɛ, taakɛ mɛi ni teɔ shi woɔ nɛkɛ teemɔŋ jamɔ kui nɛɛ tsɔɔ lɛ, teemɔŋ jamɔ kui nɛɛ akpei abɔ yɛ ni “amɛfee klalo akɛ amɛaaye ogbɔmɔtso lɛ nɔ, amɛkudɔ ojwɛŋmɔ, ni amɛkpata osusuma hiɛ. . . . Fioo ko pɛ hiɛ tawuu nii, shi amɛteŋ mɛi pii he yɛ oshara waa. Amɛbaanyɛ amɛlaka bo, ni amɛhe oshika kɛ onibii yɛ odɛŋ, amɛbaato ogbalashihilɛ he gbɛjianɔ ni amɛkwɛ ofũu nɔ.”

Mɛni Ji Teemɔŋ Jamɔ Kuu loo Cult Nɛɛ?

Mɛi pii ni leee nɔ ni gbɛi nɛɛ damɔ shi kɛha jogbaŋŋ lɛ kɛ wiemɔ “cult” nɛɛ tsu nii yɛ gbɛ ni ejaaa nɔ. Bɔni afee ni ekɛ yiŋfutumɔ ko akaba hewɔ lɛ, Nyɔŋmɔ jamɔ he nikaselɔi komɛi kɛ nɛkɛ wiemɔ nɛɛ tsuuu nii kwraa.

The World Book Encyclopedia tsɔɔ mli akɛ, “taakɛ ale lɛ wiemɔ cult tsɔɔ jamɔ fɛɛ jamɔ loo kusum-nifeemɔ fɛɛ kusum-nifeemɔ he nitsumɔ.” Yɛ shishitoo taomɔ nii nɛɛ naa lɛ, abaanyɛ atsɛ Nyɔŋmɔjamɔ gbɛjianɔtoi fɛɛ akɛ cults. Shi wiemɔ “cult” lɛ kɛ nitsumɔ ŋmɛnɛ hiɛ shishinumɔ ni yɔɔ sɔrɔto. Nakai ensaiklopedia lɛ nɔŋŋ kɛɛ akɛ, “kɛjɛ 1900 afii lɛ teŋgbɛ kɛbaa nɛɛ, bɔ ni awieɔ cults loo teemɔŋ jamɔ kui ahe ahaa lɛ etsake wiemɔ lɛ shishinumɔ. Ŋmɛnɛ, akɛ wiemɔ nɛɛ toɔ kui ni nyiɛɔ hiɛnyiɛlɔ ko ni yɔɔ wala mli ni tsɔɔ tsɔɔmɔi kɛ nifeemɔi heei ni aleee yɛ tsutsu lɛ sɛɛ lɛ ahe.”

Yɛ be mli ni Newsweek wolo tɛtrɛɛ lɛ kpɛlɛɔ bɔ ni akɛ wiemɔ lɛ tsuɔ nii ahaa lɛ nɔ lɛ, etsɔɔ mli akɛ “yɛ bei pii amli lɛ” cults loo teemɔŋ jamɔ kui lɛ “ayi faaa, kui ni amɛshishinumɔ yɔɔ keketee, ni gbɔmɔ kome ni naa amɛnɔ hewalɛ lɛ nɔ atsɔɔ ayɔseɔ amɛ.” Nakai nɔŋŋ Asiaweek wolo tɛtrɛɛ lɛ tsɔɔ mli akɛ “wiemɔ [cult] lɛ diɛŋtsɛ shishinumɔ bɛ faŋŋ, shi yɛ bei pii amli lɛ etsɔɔ jamɔ hemɔkɛyeli hee ni atswa abɔle hiɛnyiɛlɔ kome ni kɛ ewiemɔ naa mɛi anɔ hewalɛ, ni yɛ bei pii amli lɛ ejajeɔ akɛ eji Nyɔŋmɔ ni etsɔ gbɔmɔ lɛ he.”

Heguɔgbee wiemɔ yɛ wiemɔ ni akɛtsu nii yɛ yiŋkpɛɛ ko ni ajaje yɛ 100th Congress of the State of Maryland, U.S.A. lɛ shishi yɛ cult loo teemɔŋ jamɔ kuu he lɛ mli. Yiŋkpɛɛ lɛ jaje akɛ, “cult loo teemɔŋ jamɔ kuu nɛɛ jieɔ hetuu-kɛhamɔ ni fe nine ni akɛhaa gbɔmɔ kome loo jwɛŋmɔ ko ni kɛ gbɛ ni esaaa tsuɔ nii amɛkɛkudɔɔ ni amɛkɛyeɔ gbɔmɛi ajwɛŋmɔ nɔ lɛ kpo koni no aha nine ashɛ otii ni amɛhiɛnyiɛlɔi lɛ kɛmamɔ amɛhiɛ lɛ anɔ.

Eyɛ faŋŋ akɛ anuɔ cults loo teemɔŋ jamɔ kui nɛɛ ashishi akɛ amɛji jamɔ kui ni hiɛ jwɛŋmɔ kɛ nifeemɔi ni yɔɔ keketee ni kɛ kwasafoŋ shihilɛ ni akpɛlɛɔ nɔ ŋmɛnɛ akɛ esa lɛ kpaaa gbee. Amɛji jamɔ kui ni tsuɔ amɛjamɔ nifeemɔi ahe nii yɛ teemɔŋ. Teemɔŋ jamɔ kui nɛɛ pii tseɔ amɛhe kɛyahiɔ hei ni yɔɔ banee. Amɛhe ni amɛtu amɛha adesa ni tsɛɔ ehe hiɛnyiɛlɔ lɛ hu ji nii ni abiii he sane ni lɛ pɛ atuu he aha. Yɛ bei pii amli lɛ nɛkɛ hiɛnyiɛlɔi nɛɛ pupuɔ amɛhe akɛ Nyɔŋmɔ hala amɛ, aloo amɛ diɛŋtsɛ lɛ Nyɔŋmɔ su kɛ baŋ yɛ amɛmli loo nyɔŋmɔi ji amɛ.

Yɛ bei komɛi amli lɛ, gbɛjianɔtoi ni teɔ shi woɔ nɛkɛ cult loo teemɔŋ jamɔ kui nɛɛ kɛ adafitswaa woji wieɔ Yehowa Odasefoi ahe akɛ cult. Adafitswaa woji amli saji pii kɛ Yehowa Odasefoi fataa jamɔ kui ni yiŋ etɛɛɛ mɔ yɛ amɛnifeemɔ nii ahe lɛ ahe. Shi ani ebaafee nɔ ni ja akɛ aaatsɛ Yehowa Odasefoi akɛ teemɔŋ jamɔ kuu fioo ni yɔɔ keketee yɛ amɛnifeemɔ nii amli? Yɛ bei pii amli lɛ teemɔŋ jamɔ kui amlibii nɛɛ tseɔ amɛhe kɛjɛɔ nanemɛi, weku, kɛ gbɔmɛi ahe po. Ani nakai Yehowa Odasefoi ji? Ani Odasefoi lɛ kɛ shishiumɔ kɛ nifeemɔ gbɛi ni esaaa tsuɔ nii ni amɛkɛnaa amɛmlibii?

Ale teemɔŋ jamɔ kui loo cult nɛɛ ahiɛnyiɛlɔi lɛ akɛ amɛtsɔɔ gbɛi sɔrɔtoi anɔ amɛkudɔɔ amɛsɛɛnyiɛlɔi lɛ ajwɛŋmɔ. Ani odaseyeli ko yɛ faŋŋ akɛ Yehowa Odasefoi feɔ nakai? Ani amɛkɛ teemɔŋ saji eha amɛjamɔ lɛ he? Ani amɛnyiɛɔ adesa hiɛnyiɛlɔ ko sɛɛ ni amɛjaa lɛ? Kɛ wɔɔbi pɔtɛɛ lɛ, ani Yehowa Odasefoi ji cult loo teemɔŋ jamɔ kuu ko ni yɔɔ keketee?

[He ni Mfoniri ni yɔɔ baafa 3 lɛ Jɛ]

Jerry Hoefer/Fort Worth Star Telegram/Sipa Press