Buu-Mɔɔ INTANƐT NƆ WOJIATOOHE
Buu-Mɔɔ
INTANƐT NƆ WOJIATOOHE
Ga
@
  • ɛ
  • ɔ
  • ɛ́
  • ɛ̃
  • ɔ̃
  • ã
  • ŋ
  • á
  • BIBLIA
  • WOJI
  • ASAFOŊ KPEEI
  • w93 6/1 bf. 3-4
  • Te Biblia Mli Yinɔsane Ja Ha Tɛŋŋ?

Vidio ko bɛ kɛhã nɔ ni ohala nɛɛ.

Ofainɛ waa, be ni wɔtaoɔ wɔjie vidio lɛ, wɔná naagba ko.

  • Te Biblia Mli Yinɔsane Ja Ha Tɛŋŋ?
  • Buu-Mɔɔ Eetswa Yehowa Maŋtsɛyeli He Adafi—1993
  • Saneyitsei Bibii
  • Saji Ni Tamɔ Enɛ
  • Bɔ ni Eja ha lɛ He Odaseyelii
  • Luka Gbɛfaa Kɛtsɔ Ŋshɔ Hiɛ Lɛ
  • Kristofoi Asanekpakpa Shiɛmɔ Nitsumɔ Lɛ He Nɔkwɛmɔ Nɔ Ni Jɛ Mumɔŋ
    Buu-Mɔɔ Eetswa Yehowa Maŋtsɛyeli He Adafi—1992
  • “Mibi ni Misumɔɔ kɛ Anɔkwafo yɛ Nuŋtsɔ lɛ Mli”
    Buu-Mɔɔ Eetswa Yehowa Maŋtsɛyeli He Adafi—2015
  • Timoteo—Paulo Yelikɛbualɔ Hee
    Mi-Wolo Ni Gbaa Biblia Mli Saji
  • Luka Naanyo Nitsulɔ Ni Asumɔɔ
    Buu-Mɔɔ Eetswa Yehowa Maŋtsɛyeli He Adafi—2007
Kwɛmɔ Ekrokomɛi Hu
Buu-Mɔɔ Eetswa Yehowa Maŋtsɛyeli He Adafi—1993
w93 6/1 bf. 3-4

Te Biblia Mli Yinɔsane Ja Ha Tɛŋŋ?

BIBLIA ŋmalɔ ko wie yɛ wolo ni eŋma emaje enaanyo obalaŋta ko lɛ mli akɛ: ‘Anɔkwale miwieɔ lɛ, mimaleee.’ (1 Timoteo 2:⁠7) Wiemɔi tamɔ enɛɛmɛi ni yɔɔ Paulo woji lɛ amli lɛ bafeɔ mpoatswaa nɔ kɛhaa mɛi ni wieɔ shiɔ Biblia lɛ.a Nɔ ni fe afii 1,900 eho, kɛjɛ be mli ni Paulo ŋmala nakai woji lɛ. Kɛjɛ nakai be lɛ sɛɛ fɛɛ nɛɛ, mɔ ko kwraa ejieko ehiɛ ni ekɛ omanyeyeli aaama oti kome po ni ejaaa yɛ ewoji lɛ amli lɛ nɔ mi.

Biblia ŋmalɔ Luka hu tsɔɔ bɔ ni esusuɔ ja ni niŋmaa lɛ aaaja jogbaŋŋ lɛ he ehaa. Eŋma sane ko yɛ Yesu shihilɛ kɛ esɔɔmɔ nitsumɔ lɛ he, ni no sɛɛ lɛ eŋma esane ni atsɛɔ lɛ Bɔfoi lɛ Asaji lɛ. Luka ŋma akɛ: “Mitao nibii fɛɛ naa fitsofitso kɛjɛ shishijee.”​—Luka 1:⁠3.

Bɔ ni Eja ha lɛ He Odaseyelii

Mɛi ni wieɔ shiɔ Biblia lɛ, ni hi shi yɛ afii ohai 19 lɛ shishijee gbɛ lɛ tswa bɔ ni Luka niŋmaa ja ha akɛ yinɔsaneŋmalɔ lɛ mpoa. Kɛfata he lɛ, amɛkɛɔ akɛ afo yinɔsane ni yɔɔ Bɔfoi lɛ Asaji awolo lɛ mli lɛ atã yɛ Ŋ.B. afi ohai enyɔ lɛ teŋ gbɛ. Britanianyo blema nibii ahe nilelɔ Sir William Mitchell Ramsay ji mɔ ko ni heɔ enɛ eyeɔ. Shi beni etao gbɛi kɛ hei ni Luka tsi ta lɛ amli sɛɛ lɛ, lɛ diɛŋtsɛ ekpɛlɛ nɔ akɛ: “Atsɔ miyiŋ fiofio aahu akɛ bɔ ni atsɔɔ sane lɛ mli aha lɛ tsɔɔ anɔkwale ko ni yɔɔ naakpɛɛ yɛ emli saji lɛ fɛɛ mli.”

Beni Ramsay ŋma nɔ ni yɔɔ yiteŋgbɛ nɛɛ, no mli lɛ anako sane ni kɔɔ bɔ ni Luka sane lɛ ja ha lɛ he lɛ naa lolo. Ekɔɔ maŋtiasei ni bɛŋkɛ amɛhe kpaakpa, ni ji Ikoniom, Listra, kɛ Derbe he. Luka miitsɔɔ akɛ Ikoniom hiɛ ehe kwraa kɛjɛ Listra kɛ Derbe he, ni ewie sɛɛkpee maji lɛ ahe akɛ “Likaonia maji.” (Bɔfoi lɛ Asaji 14:⁠6) Ni kɛlɛ, taakɛ shikpɔŋ he mfoniri ni fata he lɛ tsɔɔ lɛ, Listra bɛŋkɛ lkoniom waa fe bɔ ni ebɛŋkɛ Derbe. Blema yinɔsaneŋmalɔi komɛi wieɔ Ikoniom he akɛ eji Likaonia fã; no hewɔ lɛ, mɛi ni wieɔ shiɔ lɛ tswaa Luka mpoa yɛ nakai ni ewieee lɛ hewɔ.

Kɛkɛ ni yɛ 1910 mli lɛ, Ramsay yana kaimɔ nɔ ko yɛ Ikoniom blema nibii lɛ amli ni miitsɔɔ akɛ wiemɔ ni awieɔ yɛ maŋ lɛ mli ji Frigia wiemɔ, shi jeee Likaonia wiemɔ. Dr. Merrill Unger wie yɛ ewolo Archaeology and the New Testament lɛ mli akɛ: “Niŋmaai krokomɛi babaoo ni jɛ Ikoniom kɛ ehe kpokpai anɔ lɛ maa anɔkwale ni eji lɛ nɔ mi akɛ yɛ hewolonɔ su naa lɛ, abaanyɛ atsɛ maŋ lɛ akɛ Frigiabii amaŋ.” Lɛlɛŋ, lkoniom ni hi shi yɛ Paulo gbii amli lɛ hiɛ Frigiabii akusum, ni esoro lɛ kwraa yɛ “Likaonia maji,” he ni gbɔmɛi lɛ wieɔ “yɛ Likaonia wiemɔ lɛ mli” lɛ he.​—Bɔfoi lɛ Asaji 14:​6, 11.

Mɛi ni wieɔ shiɔ Biblia lɛ jeɔ wiemɔ “politarchs” ni Luka kɛtsu nii kɛha Tesalonika maŋ lɛŋ onukpai lɛ hu he ŋwane. (Bɔfoi lɛ Asaji 17:​6, NW shishigbɛ niŋmaa) No mli lɛ aleee nɛkɛ wiemɔ nɛɛ yɛ Hela woji amli. Kɛkɛ ni ayana gbogbo ko yɛ blema maŋtiase lɛ mli ni aŋmala maŋ lɛ nɔyelɔi lɛ agbɛi yɛ nɔ, ni aawie amɛhe akɛ “politarchs”​—ni ji wiemɔ diɛŋtsɛ ni Luka kɛtsu nii lɛ pɛpɛɛpɛ. W. E. Vine tsɔɔ mli yɛ ewolo Expository Dictionary of Old and New Testament Words lɛ mli akɛ: “Wiemɔ nɛɛ ni akɛtsu nii lɛ ebu bɔ ni Luka sane lɛ ja ha lɛ bem.”‵

Luka Gbɛfaa Kɛtsɔ Ŋshɔ Hiɛ Lɛ

Lɛji akudɔmɔ he nilelɔi epɛi lɛlɛ ni yasha shi lɛ he saji ni atsɔɔ mli yɛ Bɔfoi lɛ Asaji yitso 27 lɛ mli waa. Taakɛ Luka tsɔɔ lɛ, lɛlɛ agbo ni ekɛ Paulo faa gbɛ yɛ mli lɛ kɛ kooyi-boka ahum ko kpe yɛ ŋshɔkpɔ bibioo ni atsɛɔ lɛ Klaudia lɛ masɛi, ni amlakui lɛ atsui fa akɛ ebaakpala amɛ eyawo shia futufutu ni yɔɔ Afrika kooyigbɛ ŋshɔ lɛ naa lɛ mli. (Bɔfoi lɛ Asaji 27:​14, 17, NW shishigbɛ niŋmaa) Shi amɛtsɔ amɛ hesaa akɛ amlakui lɛ nɔ, ni amɛbɔ mɔdɛŋ amɛkudɔ lɛlɛ lɛ kɛjɛ Afrika gbɛ kɛtee anaigbɛ moŋ. Ahum lɛ tee nɔ etswa aahu, ni yɛ naagbee lɛ, lɛlɛ lɛ yasha shi yɛ Melita ŋshɔkpɔ lɛ masɛi, yɛ be mli ni amɛnyiɛ aaafee shitoi 540 sɛɛ. Lɛji akudɔmɔ he nilelɔi buɔ akɔntaa akɛ ebaahe lɛlɛ agbo ni baabote ahum mli nakai lɛ fe gbii 13 dani ebaakpala lɛ kɛya shɔŋŋ nakai. Amɛ akɔntaabuu lɛ kɛ Luka sane lɛ kpaa gbee, ejaakɛ ekɛɔ akɛ lɛlɛ lɛ yasha shi yɛ gbi ni ji 14 lɛ nɔ. (Bɔfoi lɛ Asaji 27:​27, 33, 39, 41) Beni epɛi Luka ŋshɔ hiɛ gbɛfaa lɛ mli saji lɛ fɛɛ mli egbe naa lɛ, lɛlɛ kudɔlɔ James Smith mu naa akɛ: “Eji nibii ni ba diɛŋtsɛ lɛ ahe saji, ni mɔ ni ŋma lɛ diɛŋtsɛ ná mli gbɛfaŋnɔ . . . Mɔ ko ni ejeee amlaku nyɛŋ eŋma nibii ni ba yɛ ŋshɔ hiɛ gbɛfaa ko mli lɛ he saji jogbaŋŋ fitsofitso nɛkɛ, ja lɛ diɛŋtsɛ ena nibii lɛ kɛ ehiŋmɛi.”

Yɛ nɛkɛ nibii ni ana nɛɛ hewɔ lɛ, Nyɔŋmɔ jamɔ he nilelɔi komɛi miisumɔ akɛ amɛaafa Kristofoi a-Hela Ŋmalɛi lɛ ahe akɛ yinɔsane ni ja jogbaŋŋ. Shi yinɔsane ni tsɔ no hiɛ ni anaa yɛ Hebri Ŋmalɛi lɛ amli lɛ hu? Osɔfoi pii kpɛlɛɔ ŋmɛnɛŋmɛnɛ beaŋ jeŋ nilee nɔ, ni amɛwieɔ akɛ blema adesai yɛ mli. Shi, apɛi Biblia mli yinɔsane ni tsɔ hiɛ lɛ hu mli ni ama nɔ mi, ni akɛwo mɛi ni wieɔ shiɔ lɛ hiɛgbele. Akɛ nɔkwɛmɔ nɔ lɛ, susumɔ bɔ ni ayana Ashur Maŋtsɛyeli ni be ko lɛ hiɛ kpa nɔ kwraa lɛ ekoŋŋ lɛ he okwɛ.

[Shishigbɛ niŋmai]

a Kwɛmɔ Romabii 9:1; 2 Korintobii 11:​31; Galatabii 1:20 hu.

[Shikpɔŋ he mfoniri ni yɔɔ baafa 3]

(Kɛ́ ootao ona bɔ ni saji nɛɛ ji diɛŋtsɛ lɛ, no lɛ kwɛmɔ wolo lɛ mli)

FRIGIA

LIKAONIA

Ikonium

Listra

Derbe

MEDITERRANEAN ŊSHƆ

KIPRO

    Ga Woji (1980-2026)
    Shi Mli
    Botemɔ Mli
    • Ga
    • Kɛmaje
    • Bɔ Ni Misumɔɔ Lɛ Mihãa
    • Copyright © 2026 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania
    • Mlai Ni Yɔɔ He
    • Ohe Saji
    • Ohe Saji Lɛ Ahe Gbɛjianɔtoo
    • JW.ORG
    • Botemɔ Mli
    Kɛmaje