Granata Maŋtsɛtso ni Jɛ Yehowa We Lɛ?
SHITSALƆI ni kaseɔ blema nibii ahe nii yɛ Israel lɛ etsa maŋtsɛtsei, ni ji tsei ni mɛi ni yɔɔ gbɛhei wuji hiɛɔ lɛ pii (1 Mose 49:10: Ester 8:4; Ezekiel 19:14) Maŋtsɛtsei komɛi ni ana yɛ Lachish lɛ yitsei tamɔ granata tso yibii lɛ su. Nyɔŋmɔ webii le nɛkɛ tso yibii nɛɛ jogbaŋŋ—5 Mose 8:8; Salomo Lalai 4:13.
Ana granata tso ni egba afofro, ni su tamɔ shwuɔwu, ni yɔɔ abɛku gbɛ lɛ etsɛko tsɔ. Ekwɔlɛ Ji waotalɔi 1.68, ni bu ni yɔɔ eshishigbɛ lɛ tsɔɔ akɛ eji maŋtsɛtso ko fã. Kadimɔ niŋmaai ni aŋmala yɛ mra be mli Hebri niŋmaa gbɛ nɔ ni abuɔ akɛ eyɛ aaafee afii ohai kpaanyɔ D. Ŋ. B. lɛ.
Aku shwuɔwu lɛ fa ko yɛ blema beaŋ tɔ̃ɔ, no hewɔ lɛ niŋmaa okadii lɛ ekomɛi elaaje, aloo efai komɛi pɛ yɔɔ nɔ. Ni kɛlɛ nilelɔi ni he esa waa yɛ blema niŋmaai amli lɛ esaa amɛkɛ nɔ ni atɛŋ yɛ shishigbɛ lɛ eba ekoŋŋ. (Edamɔ Biblical Archaeologist nɔ) Gbɛ́i ni yɔɔ niŋmaa okadii lɛ ateŋ, ni bɛ pɛpɛɛpɛ lɛ eha akane niŋmaa lɛ yɛ gbɛi titrii enyɔ nɔ. French woloŋlelɔ Andre Lemaire kɛ niŋmaa lɛ kanemɔ ha akɛ “[Nuŋ]tsɔ [Yawweh] Sɔlemɔ [tsu lɛ]ni yɔɔ krɔŋkrɔŋ kɛha osɔfoi lɛ nɔ ni.” Nahman Avigad kɛ ekanemɔ nɛɛ ha akɛ “Nikeenii krɔŋkrɔŋ kɛha osɔfoi ni yɔɔ (yɛ) Yahweh We lɛ.”
Amɛ, kɛ woloŋlelɔi krokomɛi muɔ sane naa akɛ kɛjɛ shishijee lɛ, Hebri niŋmaa okadii ejwɛ ni damɔ shi kɛha Nyɔŋmɔ diɛntsɛ gbɛi—Yehowa lɛ yɛ maŋtsɛtso lɛ nɔ. No hewɔ lɛ, kulɛ ebaatsĩ “Yehowa we lɛ,” ni ji wiemɔ kuku ko ni akɛfɔɔ nitsumɔ yɛ Biblia lɛ mli lɛ tã.—2 Mose 23:19;1 Maŋtsɛmɛi 8: 10,11.
Mɛi pii nuɔ he lolo akɛ ekolɛ osɔfo ko ni yɔɔ sɔlemɔ tsu ni Salomo ma lɛ mli maŋtsɛtso kpɔ ni, aloo nɔ ni akɛbake sɔlemɔ we lɛ. Miishɛɛ sane ji akɛ, afɔɔ granata yibii lɛ namɔ yɛ Nyɔŋmɔ sɔlemɔ we lɛ mli.—2 Mose 28:31-35; 1 Maŋtsɛmɛi 7:15-20.
[He ni Mfoniri ni yɔɔ baafa 32 lɛ Jɛ]
Israel Museum, Jerusalem