Nɔ Kroko Ni Yɔɔ Sɔrɔto Ni Ana Yɛ Bahamas
OOOKƐƐ tɛi ni anyiɛɔ nɔ akɛfoɔ ŋshɔ ni hiɛ tamɔ bluu ni kpɛlɛɔ kaŋkaŋ ni ka Florida kɛ Cuba teŋ lɛ, je lɛŋ adafitswaa woji gbala jwɛŋmɔ kɛtee Bahamas nɔ yɛ 1992 mli. Mɛni hewɔ? Ejaakɛ woloŋlelɔi pii susuɔ Bahamas he akɛ he ni Christopher Columbus kpeleke yɛ, yɛ egbɛfaa ni fee yinɔsane lɛ mli yɛ 1492, beni ekpa shi ena Amerika klɛŋklɛŋ kwraa lɛ. Columbus kpelekemɔ lɛ sɛɛ afii ohai enumɔ (500) namɔ lɛ he gbijurɔ ni aye yɛ October 12 lɛ gbala majimaji pii ajwɛŋmɔ.
Ni kɛlɛ, afii ohai enumɔ miishɛɛnamɔ nɛɛ baaa ni nɔ ko ni baa lɛ shi bɛ mli. Yɛ be mli ni ewieɔ etsɔɔ National Conference of Black Lawyers lɛ kpee ni ji 23 nɔ̃ lɛ, akɛɛ John Carew, (majimaji ateŋ nikasemɔ he nilelɔ kpanaa lɛ) wie akɛ Columbus “ji mɔ ni kɛ gbele ba Caribbean Ŋshɔkpɔi lɛ anɔ bii babaoo nɔ.”—The Nassau Guardian.
Ŋmɛnɛ, shikwɛɛ bii 250,000 ni yɔɔ Bahamas lɛ ateŋ mɔ ko bɛ ni baanyɛ atsɔɔ ewekukpaa kɛya shikpɔŋ lɛ nɔ bii ni sumɔɔ toiŋjɔlɛ ni Columbus kɛ amɛ kpe ni etsɔɔ bɔ ni amɛji akɛ, “gbɔmɛi ni yɔɔ gbɔmɔtsei kpakpai, kɛ gbɔmɔtsei kɛ hiɛŋtsei fɛfɛji” lɛ anɔ. Mɛni ba nakai ŋshɔkpɔ lɛ nɔ bii lɛ anɔ? A History of the Bahamas lɛ haa hetoo: “Yɛ afi 1500 kɛ 1520 teŋgbɛ lɛ, anyɛ Bahamas bii ayifalɛ ni shɛɔ aaafee Lucayobii 20,000 lɛ fɛɛ nɔ akɛ amɛ tee” akɛ nomii koni amɛyatsu nii yɛ Spania shikatsaa bui ni yɔɔ Hispaniola lɛ amli.
Akɛni gbɔmɛi bɛ shikpɔŋ lɛ nɔ dɔŋŋ hewɔ lɛ, “akpa shi abana” Bahamas ekoŋŋ, ni klɛŋklɛŋ lɛ Ŋleshi bii bana shikpɔŋ nɛɛ, ni yɛ sɛɛ mli lɛ, “anɔkwafoi” akui babaoo. Nɛkɛ sɛɛkpee bii nɛɛ ji okwaafoi ni feɔ ŋmɔji wuji titri ni jɛ Amerika Kooyigbɛ shihemɔ maji lɛ amli. Akɛni amɛyeɔ Ŋleshi Maŋtsɛ lɛ anɔkwa hewɔ lɛ, amɛjo heyeli he tawuu ni miihe aje shishi yɛ shikpɔŋ wulu lɛ nɔ lɛ naa foi. Ŋmɛnɛŋmɛnɛ beaŋ Bahamasbii lɛ ji shihemɔ bii lɛ kɛ amɛnyɔji lɛ aseshibii titri. Beni aha nyɔji lɛ ye amɛhe lɛ, amɛteŋ mɛi pii ŋɔ amɛ tsutsu nuŋtsɔmɛi lɛ agbɛi amɛha amɛhe.
Nɔ Kroko Ni AKpa Shi Ana
Eka shi faŋŋ akɛ Columbus na ehe akɛ maŋsɛɛ sanekpakpa shiɛlɔ sɔrɔto ko. Abɔ amaniɛ akɛ ekɛɛ: “Nyɔŋmɔ fee mi ŋwɛi hee kɛ shikpɔŋ hee lɛ bɔfo. . . . Etsɔɔ mi he ni mana shikpɔŋ hee lɛ yɛ.” Shi, nibii ahiɛ ni ekpata lɛ etsɔɔɔ nakai kwraa. Ehe bahia ni jalɛ ‘ŋwɛi hee kɛ shikpɔŋ hee’ ni Nyɔŋmɔ wo shi yɛ he lɛ amɛ kɛyashi aaakpa shi ana enɛ yɛ gbɛ kroko nɔ.—2 Petro 3:13.
Yɛ 1926 mli lɛ, Edward McKenzie kɛ eŋa bashɛ Bahamas. Akɛ mɛi ni tamɔɔɔ tsutsu bii ni bana shikpɔŋ lɛ, nɛkɛ Jamaica gbalashihilɛ mli hefatalɔi heshibalɔi nɛɛ ba ni amɛbatao gbɔmɛi ni yɔɔ tsuijurɔ ni amɛbaanyɛ amɛkɛ jwetri ko aha amɛ. Amɛji klɛŋklɛŋ bii ni kɛ Nyɔŋmɔ Maŋtsɛyeli lɛ he sanekpakpa lɛ ba Bahamas. (Mateo 13:44; 24:14) Yɛ sɛɛ mli yɛ nakai afi lɛ mli lɛ, Jamaica bii enyɔ, ni ji Clarence Walters kɛ Rachel Gregory bafata amɛhe. Beni shɛɔ afi 1928 lɛ, no mli lɛ Maŋtsɛyeli shiɛlɔi kpawo yɔɔ Bahamas. Amɛkɛ afii ejwɛ tsu nii waa amɛkɛshiɛ sanekpakpa lɛ amɛtsɔɔ ŋshɔkpɔ lɛ nɔ bii lɛ.
Kɛkɛ ni E. P. Roberts, shiɛlɔ ko ni yɔɔ ekaa ni jɛ Trinidad ba. Emaŋshiɛmɔi ni eha yɛ asai kɛ kpeehei ni ehe gbɛi amli lɛ jie apasa hemɔkɛyelii babaoo kɛjɛ gbɔmɛi lɛ ajwɛŋmɔ mli, ni Biblia mli anɔkwale lɛ sa mɛi pii atsui he. Mɔ ni yɔɔ toibolɔi lɛ ateŋ yɛ kpeei nɛɛ ekome shishi ni naa ekpɛ ehe waa ji Donald Oscar Murray, ni abale lɛ jogbaŋŋ yɛ sɛɛ mli akɛ D. O. lɛ. Yɛ naagbee lɛ ebafee hiɛnyiɛlɔ yɛ nɛkɛ nitsumɔ nɛɛ mli.
Maŋsɛɛ sanekpakpa shiɛlɔ Nancy Porter kaiɔ bɔ ni D. O. Murray wie esɔlemɔ ni mli wa koni abaye abua lɛ yɛ shiɛmɔ nitsumɔ lɛ mli lɛ he lɛ. Yɛ 1947 mli lɛ, Nancy kɛ ewu, George, kɛ mɛi krokomɛi enyɔ bafee klɛŋklɛŋ maŋsɛɛ sanekpakpa shiɛlɔi ni Buu Mɔɔ Asafo lɛ tsu amɛ kɛtee Bahamas. Ekaiɔ akɛ: “Klɛŋklɛŋ kpee ni wɔtee shishi lɛ ji nɔ ko ni misusuuu akɛ wɔhiɛ baakpa nɔ gbi ko. Aaafee mɛi nɛɛhu loo nyɔŋma yɔɔ jɛmɛ. Nyɛminuu Murray ji sɛinɔtalɔ ni ekɛ sɔlemɔ je shishi, ni eda Yehowa shi yɛ maŋsɛɛ sanekpakpa shiɛlɔi ni amɛba lɛ hewɔ. Ekɛɛ akɛ yelikɛbuamɔ he miihia, ‘ni wɔkɛ be kakadaŋŋ esɔle kɛha yelikɛbuamɔ.’ Asafo lɛ wo shi akɛ ebaatsu ni abaye abua, ni agbɛnɛ yelikɛbuamɔ lɛ eba. Henumɔ yɛ sɔlemɔ lɛ mli aahu akɛ eha wɔnu akɛ wɔmiisumɔ ni wɔhi shi shi jeee ni wɔshi amɛ.” Agbɛnɛ, yɛ afii 45 sɛɛ nɛɛ, yɛ ewu gbele lɛ fɛɛ sɛɛ lɛ, Nyɛmiyoo Porter ka he ekɛ Maŋtsɛyeli sane ni shɛjeɔ mɔ mii lɛ miiha ŋshɔkpɔ lɛ nɔ bii lɛ lolo.
Kɛjɛ 1947 titri ni be-fɛɛ sɔɔlɔi kɛ mɛi krokomɛi ni kɛ lɛji ba ŋshɔkpɔ lɛ nɔ lɛ ahe ba sɛɛnamɔ kɛha Maŋtsɛyeli-shiɛmɔ nitsumɔ lɛ. Bei pii lɛ, ehe bahiaa ni amɛkudɔ lɛlɛ lɛ kɛtsɔ shia ni yɔɔ nui lɛ amli ni oshara yɔɔ he lɛ amli kɛkpeleke shi kɛtsɔ nui lɛ amli kɛya ŋshɔ lɛ naa koni akɛ sanekpakpa lɛ ayaha akrowai ni yɔɔ shɔŋŋ lɛ. Nakai mra be mli mɔdɛŋbɔi lɛ miiwo yibii bianɛ po.
Ashɛ be ko ni he hiaa he yɛ 1950. Yɛ nakai afi lɛ December mli lɛ, Nathan H. Knorr, ni no mli lɛ eji Buu Mɔɔ Asafo lɛ sɛinɔtalɔ lɛ kɛ ewoloŋmalɔ, Milton G. Henschel, basara Bahamas klɛŋklɛŋ kwraa. Knorr wie etsɔɔ mɛi 312 ni amɛbua amɛhe naa yɛ Mother’s Club Hall, ni no mli lɛ eji tsu bibioo ko ni akɛ tsei ma ni yɔɔ Jail Alley gbɛjegbɛ lɛ nɔ lɛ mli. Gbɔmɛi ni ale amɛ jogbaŋŋ lɛ ateŋ mɛi saŋŋ ba nɛkɛ kpee nɛɛ shishi, ní mlawoo gwabɔɔ lɛ kɛ adafitswaa wolo ko ŋmalɔ hu fata amɛhe. Nyɛminuu Knorr tswa Asafo lɛ nitsumɔ he nine ni abaato yɛ Bahamas lɛ he adafi nakai gbɛkɛ lɛ.
Naanyobɔɔ Su ni Ŋshɔkpɔ lɛ nɔ Bii Kɛhere Nɔ
Bahamasbii ni jieɔ naanyobɔɔ su kpo lɛ boɔ Maŋtsɛyeli lɛ he sane toi jogbaŋŋ be fɛɛ be. Ni kɛlɛ ewa akɛ nine aaashɛ amɛ fɛɛ nɔ. Mɛni hewɔ eyɔɔ nakai? Ojogbaŋŋ, eyɛ mli akɛ gbɔmɛi lɛ ateŋ mɛi pii yɛ maŋtiase, ni ji Nassau, kɛ Grand Bahama ni bɛŋkɛ lɛ amli moŋ, shi mɛi krokomɛi egbɛ eshwa ŋshɔkpɔi wuji 15 lɛ kɛ ŋsɔkpɔi bibii 700 ni feɔ ŋshɔkpɔ kuu nɛɛ lɛ anɔ.
Akɛni Odasefoi ni yɔɔ maŋ nɛɛ mli lɛ ena hiamɔ lɛ hewɔ lɛ, amɛteŋ mɛi pii ni jɛ maŋ lɛ mli lɛ kɛ hei krokomɛi efa kɛtee ŋshɔkpɔi bibii lɛ anɔ koni amɛyaye amɛbua yɛ shiɛmɔ nitsumɔ lɛ mli. Amɛsa yijiemɔ, ejaakɛ amɛfee nakai yɛ nibii pii ni amɛkɛsha afɔle hewɔ. Shi awo amɛ mɔdɛŋbɔɔ nɛɛ he nyɔmɔ babaoo.
Obalaŋtai enyɔ ko ni amɛbote gbalashihilɛ mli fa kɛtee ŋshɔkpɔ wulu ko ni ji Andros lɛ nɔ. Gbi ko beni amɛshiɛɔ yɛ shia kɛ shia lɛ, amɛkɛ nuu ko ni efa kɛjɛ Haiti ni ebahi jɛmɛ lɛ kpe. Haiti bii aŋkroaŋkroi akpei abɔ yɛ Bahamas. Nuu lɛ kpɛlɛ shia Biblia mli nikasemɔ nɔ amrɔ nɔŋŋ. Amɛje ekome shishi nakai gbɛkɛ lɛ ni amɛkɛ Ŋleshi kɛ French Obaanyɛ Ohi Shi Kɛya Naanɔ yɛ Paradeiso yɛ Shikpɔŋ Nɔ woji lɛ fee. Enɔ gbɛkɛ lɛ, nuu nɛɛ ba eklɛŋklɛŋ Kristofoi akpee shishi. Etsɛɛɛ ni nuu nɛɛ kpa tawa shɛremɔ, etee hiɛ oyayaayai, ni eje shishi akɛ ekɛ ehe aaawo shiɛmɔ nitsumɔ lɛ mli.
Nɛkɛ nuu nɛɛ nine shɛ shɛɛ saji ni amɔmɔ awo kpaa nɔ kɛjɛ eweku ni yɔɔ Haiti lɛ ŋɔɔ, yɛ gbi ni abaabaptisi lɛ lɛ leebi mli, eyɛ mli akɛ afii enumɔ sɔŋŋ nɛ ni enuko amɛhe. Mɛni amɛyɔɔ kɛɛmɔ? Amɛgba lɛ bɔ ni fee ni amɛbatsɔmɔ Yehowa Odasefoi. Amɛkɛɛ lɛ akɛ enyɛmi yoo ebatsɔ daa gbɛgbalɔ, loo be-fɛɛ shiɛlɔ momo, ni amɛwo lɛ ŋaa ni etao Odasefoi lɛ ni ekɛ amɛ akase Biblia lɛ. Abaptisi nuu nɛɛ yɛ nakai gbi lɛ nɔ kɛ hekɛnɔfɔɔ ni yeɔ emuu akɛ eefee nɔ ni ja.
Bɔ ni akɛ miishɛɛ here sane lɛ nɔ nɛkɛ lɛ eha Odasefoi ni yɔɔ maŋ lɛ mli lɛ ena miishɛɛ babaoo. Amɛteŋ mɛi pii kɛ amɛhe ewo sɔɔmɔ lɛ mli akɛ be-fɛɛ sanekpakpa shiɛlɔi, ni enɛ eha amɛshwere babaoo. Ni nakai eji akɛ yɛ 1988 mli lɛ, Maŋtsɛyeli jajelɔi ni yɔɔ Bahamas lɛ ayifalɛ yashɛ 1,000. Ni ŋmɛnɛ, Maŋtsɛyeli shiɛlɔi aaafee 1,300 yɔɔ asafoi 19 ni yɔɔ ŋshɔkpɔi wuji lɛ fɛɛ eko nɔ lɛ amli.
Amɛsaa Amɛhe Amɛha Wɔsɛɛ Be
Yɛ amɛyifalɛ ni yaa nɔ be fɛɛ be lɛ hewɔ lɛ, ewa kɛha Odasefoi lɛ akɛ amɛaana kpee hei ni dara bɔ ni sa kɛha amɛ daa afi kpeei lɛ. Ehe bahia ni afee kpeei sɔrɔtoi enyɔ yɛ ŋshɔkpɔi sɔrɔtoi anɔ koni akɛtsu gbɔmɛi babaoo lɛ ahe nii. No hewɔ lɛ, ato gbɛjianɔ koni ama Kpee Asa kɛ nitsumɔ he nine tsu hee. Aje emaa shishi yɛ December 1989. Majimaji ateŋ nitsulɔi ni amɛtu amɛhe amɛha kɛ maŋ lɛ diɛŋtsɛ mli nitsulɔi ‘jɛ amɛsusuma muu lɛ fɛɛ mli’ amɛtsu tsumaa lɛ he nii tamɔ ‘Yehowa amɛtsuɔ amɛhaa.’—Kolosebii 3:23.
Ŋwanejee ko bɛ he akɛ, Odasefoi ni yɔɔ Bahamas lɛ anaabuamɔ ni da fe fɛɛ ni miishɛɛ yɔɔ mli fe fɛɛ eko ni afee pɛŋ lɛ ba yɛ be mli ni ajɔɔ nitsumɔ he nine tsu hee lɛ kɛ Kpee Asa lɛ nɔ yɛ February 8, kɛ 9, 1992 lɛ. Gbɛkpamɔ kɛ miishɛɛ tee hiɛ yɛ be mli ni nyɛmimɛi ni yɔɔ ŋshɔkpɔ lɛ nɔ he fɛɛ he lɛ saa amɛhe kɛhaa be ni tamɔ nɛkɛ lɛ. Kɔɔyɔŋ jɔ ŋanii, ejaakɛ nu nɛ gbɛkɛ ni enɔ jetsɛremɔ nɔjɔɔmɔ he gbɛjianɔtoo lɛ ba nɔ lɛ. Shi nɔ ko bɛ ni baanyɛ afite asafo babaoo ni amɛ yifalɛ shɛɔ 2,714 ni kɛ miishɛɛ boɔ John E. Barr, Yehowa Odasefoi a-Nɔyeli Kuu lɛ mlinyo lɛ toi, beni ehaa tsu lɛ nɔjɔɔmɔ wiemɔ, ni eyitso ji, “Teokrase Nɔyaa Lala” lɛ.
Tsuii yimɔ obɔbɔ kɛ shidaa kɛha ŋwɛi Tsɛ, Yehowa Nyɔŋmɔ, yɛ miishɛɛ kɛ mlifilimɔ be ni tamɔ nɛkɛ hewɔ. Mɛi ni ba lɛ fɛɛ tswa amɛfai shi babaoo akɛ amɛkɛ amɛhewalɛ fɛɛ baawo mumɔŋ tsɔsemɔ nitsumɔ ni eha nɔyaa ni tamɔ nɛkɛ eba lɛ mli.
Kɛji akɛ nɔ ni Columbus kpa shi ena nɛɛ ji tsakemɔ be kpakpa kɛha ŋshɔkpɔ lɛ nɔ bii lɛ ahilɛ lɛ baafee nɔ ni abaaya nɔ aje he ŋwane. Ni kɛlɛ, Yehowa Odasefoi ni yɔɔ Bahamas lɛ efee ekome yɛ shidaa ni amɛkɛhaa Nyɔŋmɔ yɛ Maŋtsɛyeli jajelɔi ni amɛ he-kɛ-afɔleshaa mumɔ lɛ tsirɛ amɛ ni amɛya he ni amɛleee koni amɛkɛ anunyam sanekpakpa lɛ aya nui ni aleee yɛ mumɔŋ lɛ anɔ lɛ mli. Nɔ ni ejɛ amɛnitsumɔ kɛ nɔ ni ‘amɛkpa shi amɛna’ lɛ mli eba ji mumɔŋ ninamɔ babaoo ni anyɛŋ akɛ nɔ ko ato he, kɛha mɛi fɛɛ ni yɔɔ Bahamas ni taoɔ anɔkwale lɛ.
[Shikpɔŋ he mfoniri/Mfonirii ni yɔɔ baafa 24, 25]
(Kɛ́ ootao ona bɔ ni saji nɛɛ ji diɛŋtsɛ lɛ, no lɛ kwɛmɔ wolo lɛ mli)
Grand Bahama
Abaco
Andros
New Providence
Nassau
Eleuthera
Cat Island
Great Exuma
Rum Cay
San Salvador
Long Island
Crooked Island
Acklins Island
Mayaguana
Little Inagua
Great Inagua
CARIBBEAN SEA
FLORIDA
CUBA
[Mfonirii ni yɔɔ baafa 24]
Shiɛmɔ yɛ Straw Market
Anyiɛ nu mli kɛmiiya shikpɔŋ akɛ sanekpakpa lɛ aha
[Mfoniri ni yɔɔ baafa 25]
Nitsumɔ he nine lɛ yɛ gɔŋ nɔ, ni anyɛɔ ajɛɔ jɛmɛ anaa Kpee Asa lɛ