Ani Ekpakpa Baaye Efɔŋ nɔ Kunim Gbi ko Kɛ̃?
NƆ NI miihe ashɛ afii akpei enyɔ nɛ, ni akɛ nuu Yesu Kristo ni eye bem lɛ yadamɔ shi kɛha kojomɔ ni baanyɛ aha elaaje ewala. Gbɔmɛi fɔji miikpaŋ ni amɛkpata ehiɛ ejaakɛ ewieɔ anɔkwale. Akɛ maŋjwaa he amale naafolɔmɔ fɔ enɔ, ni gbɔmɛi babaoo ni yɔɔ jɛmɛ lɛ bolɔ akɛ agbe lɛ. Roma amralo, ni buɔ lɛ diɛŋtsɛ emaŋkwramɔŋ gbɛhe lɛ waa fe kapintɛfonyo heshibalɔ lɛ wala lɛ bu Yesu fɔ akɛ esa gbele yɛ yiwalɛ gbɛ nɔ. Kɛji akwɛ lɛ yɛ hiɛaŋhiɛaŋ lɛ, etamɔ nɔ ni efɔŋ lɛ eye kunim.
Shi, gbi gbɛkɛ ni tsɔ hiɛ dani ebaagbo lɛ, Yesu kɛɛ ekaselɔi lɛ akɛ: “Miye je lɛ nɔ kunim.” (Yohane 16:33) Mɛni etsɔɔ lɛ? Yɛ gbɛ ko nɔ lɛ, ekɛ efɔŋ ni yɔɔ je lɛŋ lɛ he mlila woko emli, aloo ni eeetɔ ehe owele yɛ nakai gbɛ nɔŋŋ nɔ. Je lɛ miako lɛ ewoko su fɔŋ ko mli. (Okɛto Romabii 12:2, Phillips he.) Beni egboɔ po lɛ, esɔle yɛ mɛi ni gbeɔ lɛ lɛ ahewɔ akɛ: “Ataa, ŋɔɔ ofa amɛ; shi amɛleee nɔ ni amɛfeɔ.”—Luka 23:34.
Yesu fee lɛ faŋŋ—kɛyashi egbele mli tɔŋŋ—akɛ abaanyɛ aye efɔŋ nɔ kunim. Ewo esɛɛnyiɛlɔi lɛ hewalɛ ni amɛ diɛŋtsɛ hu amɛwuu amɛshi efɔŋ. Te amɛbaafee enɛ amɛha tɛŋŋ? Kɛtsɔ Ŋmalɛ mli ŋaawoo ni kɛɔ akɛ “nyɛkaŋɔa efɔŋ nyɛtoa mɔ ko mɔ ko efɔŋ najiaŋ” lɛ toiboo nɔ, koni amɛkɛ “ekpakpa-feemɔ aye efɔŋ nɔ kunim,” taakɛ Yesu efee lɛ. (Romabii 12:17, 21) Shi ani gbɛ ni tamɔ nɛkɛ tsuɔ nii lɛlɛŋ?
Efɔŋ ni Awuu Ashi yɛ Dachau
Else ji German yoo ko ni awo lɛ tsuŋ yɛ Dachau, ni eha Russia gbekɛyoo ko ni eye afii 14 nikeenii ko ni jara wa waa, nikeenii ni ji hemɔkɛyeli kɛ hiɛnɔkamɔ.
Ale Dachau jogbaŋŋ akɛ gboklɛfoi aŋsraŋ he ni afee efɔŋ yɛ waa, ni agbe gbɔmɛi akpei abɔ ni awa mɛi ohai abɔ, ni Russia gbekɛyoo fioo nɛɛ fata he lɛ ayi kɛtsɔ amɛgbɔmɔtsei ni akɛ kaa tsofai akwɛɔ yɛ yiwalɛ gbɛ nɔ lɛ nɔ. Dachau bafee tamɔ efɔŋ fɛɛ shikwɛ̃ɛ he. Shi yɛ fɛɛ sɛɛ lɛ, ekpakpa kwɛ̃ kɛ̃, ni ewo yibii po, yɛ shikpɔŋ sũ ni tamɔ nɔ ni egbo kwraa nɛɛ mli.
Else ye awerɛho waa yɛ nɛkɛ gbekɛyoo fioo ni anyɛ enɔ hu ní ekwɛ beni SS bulɔi lɛ kɛ yiwalɛ to enyɛ kaabonaa nɛɛ he. Else kɛ lɛ diɛŋtsɛ ewala wo oshara mli, ni etaoɔ gbɛi ni eeetsɔ nɔ ekɛ nɛkɛ gbekɛyoo nɛɛ agba ekpakpa kɛ efɔŋ he sane, kɛ agbɛnɛ Ŋmalɛ mli hiɛnɔkamɔ ni ji gbohiiashitee lɛ hu. Etsɔɔ enaanyo fioo nɛɛ akɛ ena suɔmɔ moŋ eha mɛi fe nyɛɛ. Ni Russia gbekɛyoo nɛɛ yi na wala kɛje gbeyei nibii ni tee nɔ yɛ Dachau nɛɛ mli kɛtsɔ Else yelikɛbuamɔ nɔ.
Else fee nɔ ni efee nɛɛ ejaakɛ eesumɔ ni enyiɛ Kristo he-kɛhamɔ nɔkwɛmɔ nɔ lɛ sɛɛ. Ãkɛ Yehowa Odasefoi ateŋ mɔ ko lɛ, ekase akɛ ekɛ efɔŋ etoŋ efɔŋ najiaŋ, ni ehemɔkɛyeli lɛ tsirɛ lɛ koni eye ebua mɛi krokomɛi hu ni amɛfee nakai. Eyɛ mli akɛ ena amanehulu yɛ Dachau moŋ, shi eye yiwalɛ nɔyeli lɛ nɔ kunim yɛ jeŋba gbɛfaŋ. Ni jeee lɛ ekome pɛ.
Paul Johnson, ŋma yɛ ewolo A Hístory of christianity lɛ mli akɛ “[Yehowa Odasefoi] kpoo akɛ amɛkɛ Nazi maŋ, ni amɛbuɔ lɛ fɔ akɛ eji nɔyeli fɔŋ lɛ naŋ nɔ ko feemɔ kwraa. . . . Amɛmli oha mlijaa nyɔŋmai nɛɛhu kɛ kpawo na amanehulu yɛ gbɛ kome loo gbɛ kroko nɔ.” Ani hepelemɔ ni hiɛnɔkamɔ ko bɛ mli nɛ? Polandnyo adesai ashihilɛ he nilelɔ Anna Pawelczynska wie Odasefoi ahe yɛ ewolo Values and Violence in Auschwitz lɛ mli akɛ: “Nɛkɛ gboklɛfoi akuu bibioo nɛɛ ji susumɔi amli hewalɛ ko ni ma shi shiŋŋ, ni amɛye ta ni amɛwuu amɛshi Nazi nɔyeli lɛ mli kunim.”
Shi, yɛ wɔteŋ mɛi pii agbɛfaŋ lɛ, wɔmiiwuu ta titri wɔmiishi efɔŋ henumɔi ni yɔɔ wɔdiɛŋtsɛ wɔmli gbɛ lɛ moŋ fe efɔŋ henumɔi ni naa wɔnɔ hewalɛ kɛjɛɔ sɛɛ gbɛ lɛ.. Eji nɔmɔ ko ni wɔkɛ wɔ diɛŋtsɛ wɔhe miinɔ.
Efɔŋ ni Yɔɔ Wɔmli lɛ nɔ Kunimyeli
Bɔfo Paulo tsɔɔ bɔ ni nɛkɛ nɔmɔ nɛɛ ji ha lɛ mli akɛ: “Jeee ekpakpa ni mitaoɔ mafee lɛ diɛŋtsɛ mifeɔ; efɔŋ ni mitaooo akɛ mafee lɛ moŋ miyaa nɔ mifeɔ.” (Romabii 7:19, The New Testament, ni William Barclay tsɔɔ shishi lɛ) Taakɛ Paulo le jogbaŋŋ lɛ, ekpakpa feemɔ baaa trukaa kɛkɛ be fɛɛ be.
Eugenioa ji Spain obalanyo ko ni kɛ afii enyɔ sɔŋŋ wuu eshi lɛ diɛŋtsɛ ehenumɔi fɔji. Etsɔɔ mli akɛ: “Ehe bahia po ni mafee shɛii yɛ mi diɛŋtsɛ minɔ. Kɛjɛ migbekɛbiiashi tɔŋŋ ni mibɔi jeŋba shara henumɔi komɛi namɔ yɛ mimli. Ákɛ obalanyo ni yeko afii nyɔŋmai enyɔ lɛ, mi diɛŋtsɛ mikɛ mihe yawo hii-kɛ-hii ayakayaka shwɛmɔi amli, ni kɛji mawie faŋŋ lɛ, mina nakai shihilɛ lɛ he miishɛɛ waa.” Mɛni ha naagbee mli lɛ esumɔ akɛ etsake agbɛnɛ lɛ?
Eugenio wie akɛ: “Miisumɔ ni masa Nyɔŋmɔ hiɛ, ni mikase kɛjɛ Biblia lɛ mli akɛ ekpɛlɛɛɛ mishihilɛ gbɛ nɛɛ nɔ. No hewɔ lɛ mikpɛ miyiŋ akɛ mafee gbɔmɔ sɔrɔto ko kwraa agbɛnɛ, ni mahi shi yɛ Nyɔŋmɔ gbɛtsɔɔmɔi anaa. Daa gbi lɛ, ebiɔ ni mawuu mashi susumɔi gbohii ni esaaa, ni baa mijwɛŋmɔ mli babaoo be fɛɛ be lɛ. Mitswa mifai shi akɛ maye nɛkɛ ta nɛɛ mli kunim, ni mitee nɔ misɔle be fɛɛ be kɛha Nyɔŋmɔ yelikɛbuamɔ. Afii enyɔ sɛɛ lɛ, nɛkɛ efɔŋ nɛɛ fɛɛ sɛɛ fo, eyɛ mli akɛ mitee nɔ mihiɛ mihe shɛii lolo. Shi ta ni miwuu nɛɛ sa jogbaŋŋ. Amrɔ nɛɛ mina bulɛ miha mihe, kɛ gbalashihilɛ kpakpa, kɛ nɔ ni fe fɛɛ lɛ, mikɛ Nyɔŋmɔ teŋ wekukpaa kpakpa. Mile kɛjɛ mi diɛŋtsɛ miniiashikpamɔ mli akɛ abaanyɛ atsĩ susumɔi fɔji anaa kwraa dani amɛwo yibii—kɛ oje gbɛ okɛ mɔdɛŋbɔɔ diɛŋtsɛ tsu he nii.”
Ekpakpa yeɔ efɔŋ nɔ kunim be fɛɛ be ni wɔkpooɔ susumɔ fɔŋ, kɛ be fɛɛ be hu ni wɔkɛ efɔŋ etooo efɔŋ najiaŋ. Ni kɛlɛ, eyɛ mli akɛ kunimyelii nɛɛ ahe miihia moŋ, shi amɛjieee efɔŋ jɛɛhe titrii enyɔ lɛ kɛjɛɛɛ jɛmɛ. Bɔ fɛɛ bɔ ni wɔɔbɔ mɔdɛŋ waa wɔha po lɛ, wɔnyɛŋ wɔye gbɔjɔmɔi ni wɔna yɛ wɔfɔmɔ mli lɛ anɔ kunim kɛmɔ shi, ni Satan yaa nɔ enaa adesai anɔ hewalɛ fɔŋ lolo. No hewɔ lɛ, ani nɛkɛ shihilɛ nɛɛ baatsake gbi ko kɛ̃?
Abonsam Hiɛkpatamɔ Kwraa
Anɔkwayeli ni Yesu hiɛ mli kɛtee gbele mli lɛ ji Satan nɔ kunimyeli titri fe fɛɛ. Abonsam yeee omanye yɛ ka ni eka akɛ eeeku Yesu emuuyeli mli lɛ mli, ni nakai enine ni nyɛ shi lɛ bafee Satan naagbee nibaa lɛ shishijee. Taakɛ Biblia lɛ tsɔɔ mli lɛ, Yesu sa enaa gbele koni “etsɔ gbele nɔ ekpata . . . Abonsam lɛ hiɛ.” (Hebribii 2:14) Yesu kɛɛ ekaselɔi lɛ yɛ eshitee lɛ sɛɛ akɛ: “Aŋɔ hegbɛ fɛɛ aha mi yɛ ŋwɛi kɛ shikpɔŋ nɔ.” (Mateo 28:18) Ni ekɛ nɛkɛ hegbɛ nɛɛ baatsu nii ni ekɛbaafite Satan nitsumɔi lɛ fɛɛ.
Kpojiemɔ wolo lɛ wieɔ gbi ni Yesu kɛbaafa Satan kwraa kɛjɛ ŋwɛi eshɛ efɔ lɛ he. Abaatsĩ Efɔŋfeelɔ kpele fe fɛɛ nɛɛ, kɛ edaimonioi lɛ anaa yɛ shikpɔŋ nɛɛ niiaŋ. Yɛ nɔ ni baajɛ mli aba lɛ hewɔ lɛ, Biblia lɛ bɔɔ kɔkɔ akɛ efɔŋ baafa babaoo: “Kpoo ha mɛi ni yɔɔ shikpɔŋ lɛ nɔ kɛ ŋshɔ hiɛ lɛ, ejaakɛ Abonsam lɛ ekpeleke shi kɛba nyɛŋɔɔ, egiri naakpa, ni ele akɛ be fioo kɛkɛ eyɔɔ.”—Kpojiemɔ 12:7-9, 12.
Biblia gbalɛ tsɔɔ akɛ nɛkɛ nifeemɔ ni sa kadimɔ jogbaŋŋ nɛɛ eba mli momo—aaafee be mli ni awuu Klɛŋklɛŋ Jeŋ Ta lɛ.b No tsɔɔ efɔŋ ni etee hiɛ babaoo, ni wɔye he odase yɛ wɔbe nɛɛ mli lɛ shishi. Shi etsɛŋ ni abaatsĩ Satan naa kwraa bɔni afee ni ekana mɔ ko nɔ hewalɛ dɔŋŋ.—Kwɛmɔ Kpojiemɔ 20:1-3.
Mɛni enɛɛmɛi fɛɛ baatsɔɔ kɛha adesai?
“Amɛfeŋ Efɔŋ”
Ákɛ Nyɔŋmɔ Maŋtsɛyeli lɛ nɔ Maŋtsɛ lɛ, etsɛŋ ni Yesu kɛ ‘hegbɛ ni eyɔɔ yɛ shikpɔŋ lɛ nɔ’ lɛ baatsu nii koni ekɛto mumɔŋ tsɔsemɔ kroko he gbɛjianɔ. “Je lɛŋ bii lɛ kaseɔ jalɛ.” (Yesaia 26:9) Sɛɛnamɔi ni baajɛ mli aba lɛ baafee faŋŋ ni mɔ fɛɛ mɔ baana. Biblia lɛ maa nɔ mi kɛhaa wɔ akɛ: “Amɛfeŋ efɔŋ [ “amɛfeŋ nɔ fɔŋ ko,” Interlinear Hebrew/Greek English Bible ni Green tsɔɔ shishi lɛ] ni amɛfiteŋ nii ejaakɛ shikpɔŋ lɛ nɔ aaayi obɔ kɛ Yehowa he ni lee lɛ, tamɔ bɔ ni nu ha ŋshɔ shishi lɛ.”—Yesaia 11:9.
Amrɔ nɛɛ po wɔbaanyɛ wɔye wɔhenumɔi fɔji lɛ babaoo nɔ kunim. Kɛji daimonioi ahewalɛ bɛ dɔŋŋ lɛ, eka shi faŋŋ akɛ ebaafee mlɛo kwraa akɛ ‘aaawii efɔŋ ni afee ekpakpa.’—1 Petro 3:11.
Wɔyɛ yiŋtoo ni wɔɔdamɔ nɔ wɔna hekɛnɔfɔɔ akɛ ekpakpa baaye efɔŋ nɔ kunim kɛ̃ ejaakɛ Nyɔŋmɔ hi, ni kɛtsɔ eyelikɛbuamɔ nɔ lɛ, mɛi ni sumɔɔ ni amɛfee ekpakpa lɛ baanyɛ aye efɔŋ nɔ, taakɛ Yesu tsɔ lɛ diɛŋtsɛ enɔkwɛmɔ nɔ lɛ nɔ ema nɔ mi lɛ. (Lala 119:68) Mɛi ni sumɔɔ ni amɛwuu amɛshi efɔŋ amrɔ nɛɛ baanyɛ akpa gbɛ akɛ amɛbaahi shikpɔŋ ni nɔ tse nɔ, nɔ ni Nyɔŋmɔ Maŋtsɛyeli lɛ, ni ji nɔyeli ni etswa efai shi akɛ ebaa jie efɔŋ kɛya naanɔ kwraa lɛ yeɔ nɔ. Lalatsɛ lɛ tsɔɔ nɔ ni baajɛ mli aba lɛ mli akɛ: “Mɔbɔnalɛ kɛ anɔkwale ebakpe, jalɛ kɛ hejɔlɛ eshwɔshwɔɔ amɛhe naa. Anɔkwale lɛ, shikpɔŋ ekwɛ̃ɔ kɛjɛɔ, ni jalɛ jɛɔ ŋwɛi gbooɔ ehiɛ shi ekwɛɔ.”—Lala 85:11, 12.
[Shishigbɛ niŋmai]
a Jeee egbɛi diɛŋtsɛ nɛ.
b Kɛ ootao emlitsɔɔmɔ babaoo lɛ, kwɛmɔ Obaanyɛ Ohi Shi Kɛya Naanɔ yɛ Paradeiso yɛ Shikpɔŋ Nɔ wolo ni Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc. fee lɛ baafai 20-2.