Mɛni Hewɔ Nijiaŋwujee Efa Babaoo Nɛkɛ?
HIƐNƆKAMƆ kɛha shihilɛ kpakpa—eba mli kɛ̃! Mɛi ni yɔɔ he ni tsutsu ko lɛ atsɛɔ jɛmɛ East Germany lɛ ateŋ mɛi pii he enɛ amɛye beni akumɔ Berlin Gbogbo lɛ yɛ November 1989 mli lɛ. Shi, yɛ nɔ ni fa fioo fe afi sɛɛ lɛ, amɛbɔi wiemɔ akɛ “amɛmiina akɛ maŋbii anɔyelii ni bɔɔ jwetri amɛhaa amɛhe Iɛ ajeŋ ni mli eŋɔɔɔ lɛ mli shihilɛ wa fe shihilɛ ni Berlin Gbogbo lɛ buɔ he lɛ.” Mɛni ejɛ mli eba? Yiŋfutumɔ kɛ nijiaŋwujee ni yaa nɔ etaa babaoo.
Shia kɛ akutso mli awuiyeli hu miinyɛ gbɔmɛi anɔ ni amɛshi amɛshiai kɛyatao hei ni yɔɔ shweshweeshwe, shi mɛi fioo pɛ yanaa he ko. Ní ekolɛ, mɛi komɛi yagbeɔ naa yɛ mɛi ni bɛ shihilɛ hei, ni amɛwɔɔ maŋtiasei amli gbɛjegbɛi anɔ lɛ ateŋ. Yɛ maji komɛi anɔ lɛ, mɛnɛɛmɛi ateŋ mɛi pii yajeɔ mla he nitsumɔi ni yɔɔ haŋtsii amli. Akɛni amɛnyɛɛɛ amɛna shia amɛhi mli yɛ nitsumɔ ni amɛbɛ hewɔ lɛ, amɛnyɛɛɛ amɛna nitsumɔ hu ejaakɛ amɛbɛ shia kɛ ehe adrɛs ni fata he. Nɔyeli lɛ nitsumɔ hei ni kwɛɔ maŋbii ashihilɛ kpakpa nɔ lɛ bɔɔ mɔdɛŋ akɛ amɛaaye amɛbua, shi eheɔ be babaoo dani anyɛɔ akɛjieɔ naagbai lɛ kwraa. No hewɔ lɛ etsɛɛɛ kɛkɛ lɛ nijiaŋwujee eba sane lɛ mli.
Yei pii yɛ ni nijiaŋwujee tsirɛɔ amɛ ni ehaa amɛkɛ amɛhe yawoɔ shihilɛ ni haa mɔ he jɔ̃ɔ ehe mli. Mla tsɔɔlɔ Dr. Susan Edwards tsɔɔ mli yɛ amaniɛbɔɔ wolo, Women and Crime in the 1990s lɛ mli akɛ: “Obalayei ni darako, ni kɛ amɛhe woɔ [ahoshwibɔɔ] mli lɛ jɛɔ shika gbɛfaŋ hiamɔ shihilɛ ni amɛkɛkpeɔ lɛ hewɔ titri, shi jeee amɛhe nɔ ni amɛnyɛɛɛ amɛye aloo nɔ ni jɛ amɛweku mli subaŋ ko hewɔ.” Nakai nɔŋŋ hu, bei pii lɛ, obalahii ni shiɔ shia akɛ amɛyaatao nitsumɔ lɛ eyanaaa nitsumɔ lɛ eko. Kɛkɛ lɛ, nijiaŋwujee haa amɛteŋ mɛi komɛi tsɔmɔɔ ‘gbekɛbii hii ni ahaiɔ,’ ni amɛkɛ amɛhe haa hii ni kɛ hii feɔ yakayaka nii lɛ koni amɛkɛna niyenii kɛ shihilɛ he, ni amɛtsɔmɔɔ dɛŋdadei kɛhaa efɔŋfeelɔi, ni amɛkɛ amɛ tsuɔ amɛyiŋtoi fɔji lɛ ahe nii.
Maŋkwramɔŋ shihilɛi ni mli wa waa, awuiyeli, kɛ shika gbɛfaŋ naagbai, enɛɛmɛi fɛɛ nyɛɔ ekɛ nijiaŋwujee sɔrɔtoi baa. Mɛi ni etee skul wuji ni amɛkase nibii ni amɛkɛmiitsu nii lɛ po yeee amɛhe yɛ mli ejaakɛ esa akɛ amɛbɔ mɔdɛŋ ni amɛhi shihilɛ ni nɔ kwɔ mli daa, beni amɛkpeeɔ shika gbɛfaŋ naagbai ni yaa nɔ emli waa be fɛɛ be lɛ anaa lɛ. Ni mɛni jɛɔ mli baa? Taakɛ Maŋtsɛ Salomo ni hi shi yɛ blema lɛ kɛɛ lɛ, “wieyeli haa nilelɔ yeɔ sɛkɛ”!a (Jajelɔ 7:7) Lɛlɛŋ, nijiaŋwujee haa mɛi babaoo kɔɔ gbɛ ni mli wa fe fɛɛ kɛhaa amɛnaagbai lɛ anaa tsabaa namɔ—he gbee.
Gbɛ ni Mli Wa Fe Fɛɛ Lɛ
Obalaŋtai babaoo ni gbeɔ amɛ diɛŋtsɛ amɛhe lɛ tsɔɔ akɛ amɛ hu nijiaŋwujee naagbaa lɛ miisa amɛhe waa. Britain adafitswaa wolo mli niŋmalɔ ko bi akɛ: “Mɛni kwraa yɔɔ wɔbe nɛɛ he ni haa obalaŋtai ni yeko afi nyɔŋmai enyɔ lɛ anijiaŋ jeɔ wui waa nakai lɛ?” Beni asusu gbekɛbii ni eye kɛjɛ afii 8 kɛyashi 16 ni ahe amɛ ashwie helatsamɔ hei, ebɔɔ ni amɛka akɛ amɛkɛaagbe amɛhe lɛ hewɔ asane lɛ he sɛɛ lɛ, Dr. Eric Taylor ni jɛ Institute of Psychiatry yɛ London lɛ bɔ amaniɛ akɛ: “Nɔ kome ni je kpo faŋŋ ji bɔ ni gbekɛbii lɛ ateŋ mɛi pii anijiaŋ eje wui ni amɛbɛ nibii amli hiɛnɔkamɔ ko kwraa lɛ.” Britain akɔntaabuu tsɔɔ akɛ mɛi aaashɛ 100,000 jeɔ gbɛ amɛnuɔ ebɔɔ daa afi akɛ amɛkɛmiigbe amɛhe, tsɛbelɛ amɛgboiii moŋ, yɛ nɔ ni amɛsusuɔ akɛ ebaaha mɛi anu he akɛ yelikɛbuamɔ he ehia amɛ lɛ hewɔ.
Britain kuu ko ni keɔ ohaifoi anii lɛ je tafaa nitsumɔ ko shishi akɛ amɛkɛ mlihilɛ baabo mɛi ni nijiaŋ miije wui lɛ anaagbai atoi. Emli ŋaawolɔi lɛ wie akɛ amɛbaanyɛ amɛtsɔ nɛkɛ gbɛ nɔ amɛna “gbɛi krokomɛi ni baaye gbele najiaŋ.” Shi kɛlɛ, amɛkpɛlɛɔ nɔ akɛ amɛnyɛɛɛ amɛna naagbai ni haa gbɔmɛi anijiaŋ jeɔ wui lɛ anaa tsabaa.
Adafitswaa wolo ni atsɛɔ lɛ The Sunday Correspondent lɛ wie akɛ bɔ ni mɛi ni gbeɔ amɛ diɛŋtsɛ amɛhe lɛ yaa nɔ amɛyi faa be fɛɛ be lɛ tsɔɔ “bɔ ni gbɔmɛi amligbalamɔ, kɛ ekomefeemɔ ni bɛ amɛshihilɛ mli kwraa lɛ etee hiɛ waa eha.” Mɛni hewɔ ni mɛi pii gbeɔ amɛhe ŋmɛnɛ nakai lɛ? Adafitswaa wolo lɛ tsi “shiai ni anaaa awɔ mli, daanumɔ shɛii, bɔ ni Aids hela lɛ woɔ mɛi ahe gbeyei kɛ jwɛŋmɔŋ helai atsamɔ hei ni aŋamɔɔ” lɛ atã akɛ nibii ni tsirɛɔ mɛi ayisɛɛ kɛyawoɔ nijiaŋwujee ni mli wa nakai mli, ni no hewɔ lɛ amɛsusuɔ akɛ amɛ diɛŋtsɛ amɛhe ni amɛaagbe lɛ ji amɛnaagbai nɛɛ anaa tsabaa koome pɛ ni yɔɔ.
Ani hiɛnɔkamɔ ko yɛ ni baanyɛ ajie nijiaŋwujee? Hɛɛ! Yesu tsɛmɔ ni ekɛhaa mɛi fɛɛ ji: “Nyɛkwɛa ŋwɛi ni nyɛholea nyɛyitsei anɔ”! (Luka 21:28) Mɛni ji nɔ ni ewiemɔi nɛɛ tsɔɔ? Mɛɛ hiɛnɔkamɔ yɔɔ?
[Shishigbɛ niŋmai]
a Taakɛ Theological Wordbook of the Old Testament ni Harris, Archer, kɛ Waltke fee lɛ tsɔɔ lɛ, wiemɔ ni atsɔɔ shishi akɛ “nɔnyɛɛ” lɛ shishijee shishiumɔ diɛŋtsɛ kɔɔ “jatsu ni akɛtereɔ mɔ, mɔ nɔ naamɔ, kɛ mɛi ni baa shi yɛ gbɛhe mli lɛ amĩamɔ” he.