Goajiro Indiabii lɛ Kɛ Miishɛɛ Kpɛlɛ Sane lɛ Nɔ
YOO onukpa ni wo atade diŋ yuu ni ta tso agbo lɛ hɔɔŋ shishi lɛ tamɔ mɔ ko ni esoro amɛkusum nifeemɔ kwraa. Ewie yɛ wiemɔ ko ni wɔnuuu shishi kwraa hu mli. Ekɛ miishɛɛ kɛɛ, “Nyɛkua nyɛsɛɛ nyɛbaa ekoŋŋ.” Ni yɛ be mli ni ekɛ enine tsɔɔ emaŋbii lɛ ateŋ mɛi 50 ni tara shi kɛbɔle ehe lɛ, ekɛfata he akɛ: “Wɔ fɛɛ wɔmiisumɔ ni nyɛba ekoŋŋ. Nyɛbaa daa otsi!”
Namɛi ji nɛkɛ gbɔmɛi nɛɛ? Mɛni hewɔ amɛsumɔɔ waa ni wɔku wɔsɛɛ wɔba ekoŋŋ eyɛ mli akɛ amɛkɛ wɔ ekpeko da lɛ? Ŋmɛɛ wɔ gbɛ ni wɔgba bo gbi kome ni wɔye yɛ Goajiro Indiabii ni yɔɔ La Guajira Ŋshɔnine ni yɔɔ Colombia kooyi-bokagbɛ kɛ Venezuela kooyia-naigbɛ lɛ ateŋ lɛ he sane.
Klɛŋklɛŋ Nii ni Wɔyoo yɛ Amɛhe
Wɔje shishi kɛjɛ Venezuela maŋtiase ni ji Caracas mli, ni he ni wɔyawa yɛ klɛŋklɛŋ ji Maracaibo. Beni wɔtara tsɔne mli kɛyaa maŋ lɛ mli lɛ, wɔna obalayei etɛ ko ni wo atade yuu ni hiɛ sui sɔrɔtoi. Amɛ gbɔmɔtso su yɛ sɔrɔto yɛ Venezuelabii ahe—amɛkadaai yɛ ŋwɛi fioo ni amɛhewolo tamɔ asra su, kɛ yitsɔi diji kakadaji. Bɔ ni amɛnyiɛɔ kɛ hefɛo lɛ ha wɔnya Guajiro Indiabii nɛɛ ahe beni wɔna amɛ klɛŋklɛŋ kwraa lɛ.
Je tsɛre ni jeŋ tse jogbaŋŋ kɛha gbi ni wɔbaafa gbɛ kɛya La Guajira Ŋshɔnine lɛ nɔ lɛ. Dani leebi hulu lɛ naa aaawa tsɔ lɛ, wɔ mɛi 50 lɛ bote bɔs ko mli, ni wɔna miishɛɛ akɛ wɔna maŋ muu fɛɛ tafaa krɛdɛɛ ni haa wɔkɛ Biblia mli shɛɛ sane lɛ yaa hei ni yɔɔ banee yɛ Venezuela biɛ lɛ mli gbɛfaŋnɔ. Wɔmiiya maŋ ko ni atsɛɔ lɛ Paraguachón, ni yɔɔ Colombia husui anaa lɛ mli.
Beni wɔshi Maracaibo maŋ lɛ yɛ wɔsɛɛ lɛ, wɔtsɔ maji bibii kɛ akrowai amli, ni eko fɛɛ eko yɛ jarawoo hei kɛ agbai bibii, ni aahɔɔ tokotai ni alo kɛ atadei kakadaji yuu kɛ esui sɔrɔtoi ni atsɛɔ lɛ mantas. Akrowa fɛɛ akrowa yɛ gwabɔɔ he ni jɛmɛ tse, kɛ sɔlemɔtsui ni atɛŋ mfonirii yɛ eglasei amli, ni haa jɛmɛ feɔ fɛo diɛŋtsɛ. Gbɔmɛi lɛ agbɔmɔtso su tamɔ Indiabii. Eyɛ mli akɛ amɛyɛ sɔrɔto moŋ, shi ehe bahia ni wɔkai wɔhe akɛ mɛnɛɛmɛi ji Venezuela shikwɛɛ bii diɛŋtsɛ lɛ ateŋ mɛi komɛi.
Shiai Ataomɔ
Yɛ naagbee lɛ wɔbashɛ he ni wɔyaa lɛ. Wɔ bɔs lɛ wa yɛ gbɛ lɛ toi yɛ afabaŋ kpitioo ko he yɛ tso kusuu ko ni eniji elɛɛ lɛ hɔɔŋ shishi. Nɔ ni yɔɔ afabaŋ lɛ sɛɛ gbɛ ji akrowa lɛ skul—amɛbaaa ejaakɛ Hɔgbaa ni.
Wɔjara wɔmli wɔfee kui enyɔ kɛtee afai sɔrɔtoi enyɔ ni wɔmiitao shiai. Esa akɛ wɔfɔ nine wɔtsɛ mɔ fɛɛ mɔ kɛba Biblia mli wiemɔ ni abaaha yɛ Goajiro wiemɔ mli yɛ shwane ŋmɛji etɛ mli yɛ skul lɛ mli lɛ shishi. Evelinda, ni ji Goajiro Indianyo lɛ ji wɔ hefatalɔ. Wɔyɛ hiɛnɔkamɔ akɛ abaahere wɔ hiɛmɛɛ, ejaakɛ eyɛ mli akɛ wɔwieɔ Spanish moŋ, shi wɔleee Goajiro wiemɔ lɛ he nɔ ko kwraa.
Kɛ wɔna wɔshi akrowa lɛ pɛ lɛ, wɔbaanyiɛ babaoo kɛya shiai amli. Beni wɔnyiɛ gbɛ trɔmɔɔ kakadaŋŋ ko ni ehe fɛɛ etsa lɛ nɔ kɛyaa lɛ, gbekɛ nuu fioo ko ni eye aaafee afii nyɔŋma bafata wɔhe yɛ nyiɛmɔ lɛ mli ni ekwɛ wɔ gãa kɛ naakpɛɛ. Evelinda ŋmɔ etsɔɔ lɛ ni egba lɛ nɔ hewɔ ni wɔba jɛmɛ lɛ yɛ Goajiro wiemɔ mli. Egbɛi ji Omar, kɛkɛ ni egba shi kɛtee yɛ be mli ni wɔfɔ lɛ nine akɛ eba maŋshiɛmɔ lɛ shishi lɛ.
Wɔgba kɛjɛ gbɛ lɛ nɔ kɛyaje nanegbɛ ko nɔ kɛ enɔ ŋmɔtɔ yɛ nyɛsɛɛ nugbɔnɛmɔ lɛ hewɔ. Wɔna wɔle akɛ mɛi ni kɛ guɔyeli nibii juɔ shi yɛ Colombia kɛ Venezuela teŋ lɛ anane gbɛ nɛ. Kɔɔyɔŋ eyi obɔ kɛ kwɛɛnii amli ŋma. Eyɛ mli akɛ kɔɔyɔŋ dɔlɛ lɛ ha latsaa tsa wɔ waa moŋ, shi no fiteee miishɛɛ ni wɔna lɛ. Shi etsɛɛɛ ni wɔhiɛ kpa wɔnaagbai lɛ fɛɛ nɔ beni koo mli gbɛ nɛɛ yapue trukaa yɛ he ko shwaŋŋ—weku shia ni tsui sɔrɔtoi ebɔle he lɛ mli lɛ.
Wɔkɛ Goajirobii lɛ Kpe Hiɛ kɛ Hiɛ
Abotiai aaafee nyɔŋma kɛ enyɔ, kɛ amɛhewolo sui eyɛji, ediji, kɛ asara su fɛfɛji bumɔ shi yɛ hɔɔŋ ko mli amɛmiita nii kɛ tsui ni nyɔɔ mɔ mli. Yoo ko ni miiha ebi fufɔ ka ahimaŋka mli yɛ tsei enyɔ ateŋ. Gbekɛbii bibii komɛi miishwɛ yɛ amɛmasɛi gbɛ. Yoo nɛɛ yɛ tsei kɛ dadei ni akɛfo afabaŋ abɔle sũ kɛ tsei ashia ko ni akɛ jwɛi eha yiteŋ lɛ sɛɛ. Agbai bibii komɛi hu yɛ jɛmɛ. Eka shi faŋŋ akɛ ekome baanyɛ afee kpatashi, he ni ashɛre la ko ni miitso yɛ shikpɔŋ yɛ kukwɛi wuji komɛi ateŋ. Aka abotiai ahe woji komɛi yɛ jɛmɛ koni egbi.
Beni nuu ko ni damɔ agbo lɛ naa lɛ na ni wɔmiiba lɛ, ejo foi kɛtee ehiɛ ni eyahole sɛii enyɔ emamɔ shi eha wɔ yɛ he ni yoo lɛ ka ahimaŋka lɛ mli yɛ lɛ. Evelinda ŋa nuu lɛ kɛ yoo lɛ yɛ amɛwiemɔ mli, ni ekɛ wolo bibioo ni mfonirii yɔɔ mli, Na Wala Mli Ŋɔɔmɔ yɛ Shikpɔŋ nɔ Kɛya Naanɔ! lɛ tsu nii ekɛtsɔɔ Ŋmalɛ mli hiɛnɔkamɔ kɛha wɔsɛɛ be lɛ mli etsɔɔ amɛ. Toiŋjɔlɛ shihilɛi ni yɔɔ nɛkɛ hei nɛɛ ha wɔyoo akɛ maji wuji amli haomɔi ni yaa hiɛ loo gbɔmɛi ayifalɛ kɛ shika ni anaaa kɛ ojotswaa ni yaa nɔ lɛ ahe wiemɔ ebafeŋ saneyitsei ni sa. Odasefonyo ko ni fata kuu lɛ he lɛ etsɔɔ mli akɛ akɛni Goajiro Indiabii lɛ etsɔɔɔ amɛjwɛŋmɔ mra yɛ amɛbɔɔ su naa hewɔ lɛ, ehe miihia akɛ ooojie miishɛɛ diɛŋtsɛ kpo yɛ amɛhe kɛjɛ shishijee. Ekɛɛ: “Wɔfɔɔ bɔ ni weku lɛ gbɔmɔtsoŋ hewalɛnamɔ yɔɔ, bɔ ni amɛnikpamɔ lɛ ba ha, kɛ́ nugbɔ enɛ nyɛsɛɛ nɛɛ, kɛ nibii krokomɛi ahe saji bimɔ. Enɛ gbeleɔ gbɛ kɛhaa wɔ koni wɔgba amɛ Nyɔŋmɔ Maŋsɛyeli lɛ he saji ni wɔtsɔɔ amɛ akɛ etsɛŋ ni Yehowa baajie piŋmɔi fɛɛ kɛ Satan Abonsam ni amɛsheɔ lɛ gbeyei waa lɛ kɛya.”
Beni Evelinda wieɔ lɛ, etoibolɔi lɛ kpɛlɛ nɔ, ni etsɛɛɛ ni yoo ko kɛ gbekɛbii babaoo bafata wɔhe. Wɔtsɔ hiɛ wɔle akɛ Goajiro mla ŋmɛɔ nuu gbɛ koni ena ŋamɛi fe ekome. Ani eeenyɛ efee nakai yɛ biɛ? Enɛ ha wɔsusu Yenny, Goajiro obalayoo fɛfɛo ko ni eye afii 21 ni yɔɔ Maracaibo lɛ he. Goajiro nuu niiatsɛ ko kɛ shika babaoo ha akɛ egbala nii. Shi efɔlɔi ni jeee Odasefoi lɛ amli egba ni amɛhiɛ jwɛŋmɔi sɔrɔtoi. Eyɛ mli akɛ Yenny nyɛ kpɛlɛ gbala lɛ nɔ moŋ, shi etsɛ kɛɛ dabi. Nuu nɛɛ kɛ Yenny nyɛmi yoo ebote gbalashihilɛ mli momo!
Beni Evelinda gbe ewiemɔ lɛ naa lɛ, nuu lɛ he wolo bibioo ko. Yoo ni damɔ esɛɛ lɛ hu bi ni aha lɛ ekome, ni wɔkɛ miishɛɛ ha lɛ eko. No mli lɛ wɔnanemɛi Odasefoi lɛ eho wɔhe kɛtee. No hewɔ lɛ wɔfɔ nine wɔtsɛ weku lɛ koni amɛba shwane maŋshiɛmɔ lɛ, ni wɔshi amɛ ejaakɛ wɔsumɔɔɔ ni wɔlaaje yɛ akrowai ni wɔleee mli nɛɛ amli.
Odasefonyo ko ni yɔɔ kuu lɛ mli lɛ gba nɔ ni ba enɔ. Nuu ko ni ka ahimaŋka nɛɛ eko mli bo toi jogbaŋŋ beni eŋa taoɔ nɔ ko ni amɛbaanu—chicha ni akɛ abele ni agbɛlɛ fee lɛ glasei enyɔ. Wɔnyɛmi nuu lɛ kɛ bulɛ he ni enu. Yɛ sɛɛ mli lɛ, enaanyo Magaly, Goajironyo ni fata ehe lɛ tsɔɔ bɔ ni afee dãa lɛ aha. Akɛ nyanyɔji fɔɔ abele lɛ gbɛlɛmɔ! Yoo nɛɛ shwie shi kɛ ŋmɔlɔ beni ena bɔ ni enyage ehiɛ eha lɛ.
Indianyo kroko ni buɔ ehe ni hiɛ sɔ bɔ ni wɔnyɛmi nuu lɛ bɔ mɔdɛŋ ni ekɛ Biblia mli sane lɛ aba eshia lɛ yi shi kɛjɛ ahimaŋka ni eka mli lɛ mli. Ekɔ eŋwɛi atade ewo, ni lɛ diɛŋtsɛ enyiɛ ehiɛ kɛtee akrowai nɛɛ eko ni efee tamɔ etee ehe ni anaaa lɛ mli.
Beni wɔhoɔ kɛtsɔɔ he kroko ni ka shi shwaŋŋ ni wɔnanemɛi lɛ kɛ weku lɛ mli onukpai gbaa sane lɛ, wɔna gbekɛbii bibii pii ni nyiɛ yayai kɛ amɛmũsũi agboi ni damɔ shi diŋŋ yɛ tso ko shishi. Wɔna wɔle akɛ shihilɛ nɛɛ jɛ kwashiorkor kɛ helai krokomɛi. Gbɔmɛi nɛɛ ateŋ mɛi pii hiɔ shi akɛ mɛi ni bɛ paip kɛ sarawa hewalɛ kanei. Enɛ hu tsɔɔ akɛ amɛbɛ friigi, fan, loo kanei.
Yifalɛ ni Ba Kpee lɛ Shishi ni Akpaaa gbɛ
Leebi lɛ ho oyayaayai. Beni wɔkuɔ wɔsɛɛ kɛyaa bɔs lɛ he koni wɔyaye shwane niyenii lɛ, wɔsusu mɛi abɔ ni baaba ababo shwane Biblia mli shiɛmɔ wiemɔ lɛ toi lɛ ahe.
Beni atswa shwane 2:45 lɛ, wɔsusu akɛ ani wɔ mɛi ni wɔkɛ bɔs lɛ ba lɛ pɛ baabo wɔnyɛmi Goajironyo ni esaa minitii 45 wiemɔ yɛ maŋ lɛ mli wiemɔ mli lɛ toi lo. Shi dabi! Klɛŋklɛŋ weku fioo ko kɛ hiɛ ni gboɔ nii ba skul lɛ mli. Amɛnaa baakpɛ amɛhe diɛŋtsɛ beni mɔ fɛɛ mɔ here amɛ hiɛmɛɛ lɛ. Babaoo pue yɛ minitii fioo ni nyiɛ sɛɛ ba lɛ amli, ni eka shi faŋŋ akɛ amɛteŋ mɛi pii enyiɛ gbɛ kakadaŋŋ. Weku ni yɔɔ he ko shwaŋŋ kɛ abotiai nyɔŋma kɛ enyɔ lɛ hu ba! Kwɛ bɔ ni yoo ni ka ahimaŋka lɛ mli lɛ he efee fɛo ha yɛ emanta diŋ lɛ mli! Omar bibioo lɛ po, ni wɔkɛ lɛ wie yɛ gbɛ teŋ lɛ hu ba, eka shi faŋŋ akɛ ekome too pɛ eba. Beni mɛi krokomɛi lɛ baa lɛ, agbɛnɛ kɔnkret kpoku kakadaŋŋ kome ni yɔɔ skul lɛ mli ni wɔkɛfee sɛi lɛ nɔ bayi obɔ. Kɛkɛ ni wɔnaanyo ni kudɔɔ bɔs lɛ bɔi bɔs lɛ mli sɛii lɛ ajiemɔ koni gbɔmɛi lɛ atara nɔ beni ahaa maŋshiɛmɔ lɛ.
Goajiro Indiabii 55 tara shi ni amɛbo toi beni Eduardo haa Biblia mli wiemɔ lɛ. Shi amɛtaraaa shi diŋŋ kɛkɛ. Kɛ amɛkɛ oti ni wielɔ lɛ wieɔ he lɛ kpaa gbee lɛ, amɛshiɔ amɛsɛŋ kɛtsɔɔ enɔkpɛlɛmɔ. Beni ewie yiwalɛ naagbee ni baa lɛ he lɛ, yoo onukpa ni wɔtsi eta kɛjɛ shishijee lɛ bafata he. Ewie waa ni mɛi fɛɛ nu akɛ: “Hɛɛ, yiwalɛ efa. Gbɔmɛi gbohii komɛi tara wɔteŋ amrɔ nɛɛ. No hewɔ lɛ miheɔ miyeɔ akɛ amɛmiibo toi!” Nyɛmi nuu Eduardo kɛ ŋaalee kpɛlɛ ewiemɔ lɛ nɔ kɛkɛ ni etsa emaŋshiɛmɔ lɛ nɔ.
Beni egbe ewiemɔ lɛ naa lɛ, wɔkuu lɛ mlibii lɛ ateŋ mɔ ko sha kuu lɛ mfoniri. Goajirobii lɛ miisumɔ, ni amɛbi akɛ amɛbaahole amɛ Na Wala Mli Ŋɔɔmɔ woji bibii lɛ anɔ kɛya ŋwɛi ni asha amɛ mfoniri lɛ ekoŋŋ. Kɛkɛ ni amɛteŋ mɛi komɛi bɔi jɛmɛ shimɔ fiofio, shi aaafee fa kpotoo hi shi ni amɛkwɛ wɔyisɛɛ kɛyashi be mli ni wɔtara bɔs lɛ mli dani amɛtee. Amɛha wɔwo shi akɛ wɔbaaba ekoŋŋ, kɛkɛ ni amɛdamɔ shi ni amɛfɔ wɔ nine aahu kɛyashi bɔs lɛ yisɛɛ mua.
Bɔ ni wɔnu he, beni wɔyaa lɛ nɔŋŋ ji akɛ, eji hegbɛ ni wɔna akɛ wɔkɛ Nyɔŋmɔ Maŋtsɛyeli lɛ he sanekpakpa lɛ aaayaha nɛkɛ gbɔmɛi nɛɛ. Hei pii yɛ ni klɛŋklɛŋ be ni amɛnuɔ sane lɛ nɛ. Odasefoi ni yɔɔ Maracaibo lɛ eje shishi amɛmiiwie jɛmɛ ni amɛaayasara ekoŋŋ lɛ he. Ani nɔ ko baajɛ sane nɛɛ mli aba?
Nɔ Ni Jɛ Mli Ba ni Ye Omanye
Nyɛmimɛi lɛ ku amɛsɛɛ no sɛɛ otsii enyɔ. Amɛkɛ Biblia kasemɔ he woji babaoo ha, amɛfee sɛɛsaramɔi yɛ mɛi ni yɔɔ wiemɔ lɛ he miishɛɛ lɛ anɔ, ni aje Biblia kasemɔi ashishi. Agbɛnɛ hu Indiabii 79 ba maŋshiɛmɔ ni ji enyɔ ni aha yɛ kpo nɔ lɛ shishi. No mli ni nyɛmimɛi lɛ tsɔɔ akɛ amɛbaaku amɛsɛɛ amɛba no sɛɛ otsii etɛ shi jeee otsii enyɔ yɛ kpokpaa nɔ kpee ni baa lɛ hewɔ. Indiabii lɛ anaa kpɛ amɛhe. Amɛteŋ mɔ kome kɛɛ: “Wɔbaagboi dani be nɛɛ baashɛ!” Amɛbi nɔ ni kpokpaa nɔ kpee ji. Eŋɔɔ amɛnaa aahu akɛ amɛkpɛ amɛyiŋ akɛ amɛ hu amɛmiisumɔ ni amɛba! Ato gbɛjianɔ, ni amɛteŋ mɛi 34 nyɛ amɛba kpee lɛ yɛ Maracaibo, ni Goajiro nyɛmimɛi lɛ ye bua amɛ koni amɛnu Spanish wiemɔ he gbɛjianɔtoo lɛ shishi.
Yehowa suɔmɔnaa nii ji akɛ “gbɔmɛi sɔrɔtoi fɛɛ . . . ashɛ anɔkwale lɛ he anɔkwa nilee he.” (1 Timoteo 2:3, 4, New World Translation) Mɛɛ miishɛɛ eji nɛkɛ akɛ aaana bɔ ni Indiabii ni taoɔ anɔkwale lɛ hereɔ sane lɛ nɔ amɛhaa yɛ La Guajira Ŋshɔnine lɛ nɔ!
[Akrabatsa ni yɔɔ baafa 26]
Biblia Mli Anɔkwale Haa Shihilɛ Yaa Hiɛ
Iris kɛ Margarita, Gaajiro obalaŋtai enyɔ na miishɛɛ beni amɛna Na Wala Mli Ŋɔɔmɔ yɛ Shikpɔŋ nɔ Kɛya Naanɔ! wolo bibioo lɛ. Shi amɛyɛ naagba ko. Amɛleee nikanemɔ. Odasefonyo ni basara amɛ lɛ kɛɛ ebaaye ebua amɛ kɛtsɔ wolo bibioo, Learn to Read and Write lɛ nɔ. Etsɛɛɛ ni obalayei bibii nɛɛ na miishɛɛ akɛ amɛnyɛ amɛmiiŋma ni amɛmiitsɛ Yehowa gbɛi lɛ yɛ gbɛ ni ja nɔ.
Beni amɛyaa amɛhiɛ lɛ, amɛnaa kpɛ amɛhe yɛ hiɛnɔkamɔ ni yɔɔ naakpɛɛ ni akɛha yɛ Biblia lɛ mli lɛ he. Shiwoo akɛ adesai fɛɛ baana heyeli mli ŋɔɔmɔ lɛ na amɛnɔ hewalɛ waa diɛŋtsɛ. Amɛtsɔɔ mli akɛ: “Shihilɛ yɛ mɔbɔ kɛha wɔ obalaŋtai lɛ yɛ biɛ. Ahaa wɔkɛ hefatalɔ ni ana aha wɔ lɛ boteɔ gbalashihilɛ beni wɔdarako kwraa, ni kabonaatoo ji oshara kɛha wɔ be fɛɛ be.”
Miishɛɛ ni fe fɛɛ ni Iris kɛ Margarita na ji kpokpaa nɔ kpee ni amɛtee yɛ Maracaibo lɛ. Miishɛɛ ni amɛna yɛ amɛtsui mli lɛ je kpo yɛ amɛhiɛ, titri lɛ beni alaa lalai lɛ. Be fɛɛ be ni Odasefonyo lɛ aaaba kɛha amɛ Biblia kasemɔ lɛ, ebaana ni amɛmiimɛ yɛ amɛshinaa naa, ni maŋshiɛmɔ ni ahaa yɛ amɛ akrowa lɛ hooo amɛhe. Nɛkɛ obalayei bibii nɛɛ nuɔ he akɛ Yehowa Nyɔŋmɔ kɛ eyiŋtoo he nilee eha amɛshihilɛ etee hiɛ loo efee nɔ ni hi.