Hefɛo Baanyɛ Afee Hiɛaŋhiɛaŋ Nɔ Pɛ
HAWA, klɛŋklɛŋ mɔ kɛ mɔ pɛ ni Nyɔŋmɔ bɔ lɛ lɛ baanyɛ afee yoo ni he yɔɔ fɛo fe yei fɛɛ ni amɛhi shi. Shi lɛ kɛ ewu, Adam, tse atua amɛshi Yehowa. No hewɔ lɛ Hawa laaje wekukpaa ni bɛŋkɛ ni ka ekɛ Nyɔŋmɔ teŋ lɛ ni ena haomɔi ni yɔɔ gbeyei ni akɛba adesai aweku lɛ nɔ lɛ mli gbɛfaŋnɔ. Yɛ sɛɛ mli lɛ, eka shi faŋŋ akɛ ehe baanyɛ afee fɛo moŋ, shi ehefɛo lɛ bafee hiɛaŋhiɛaŋ nɔ pɛ.
Hefɛo ji nikeenii ni jɛ Nyɔŋmɔ ŋɔɔ, ni mɛi komɛi ena babaoo fe mɛi krokomɛi. Mɛi komɛi na ni kulɛ amɛhe yɛ fɛo fe bɔ ni amɛji nɛɛ, ni amɛfiteɔ be kɛ shika bɔni afee ni amɛha amɛhe afee fɛo. Shi taakɛ Hawa nɔkwɛmɔ nɔ lɛ tsɔɔ lɛ, yɛ naagbee lɛ, sɛɛnamɔ ko bɛ hefɛo he, ja sui krokomɛi fata he. Mɛɛ sui nɛkɛ? Niiashikpamɔ ko ni ba yɛ Maŋtsɛ Salomo gbii lɛ amli lɛ yeɔ ebuaa wɔ koni wɔha enɛ hetoo.
Nɔ Ko Ni Fe Hefɛo Kwraa
Biblia mli wolo ni ji Salomo Lalai lɛ gbaa wɔ akrowa gbekɛyoo fɛfɛo ko, Shulamitnyo ko, ni suɔmɔ ka ekɛ obalanyo tookwɛlɔ ko teŋ lɛ he sane. Ehefɛo lɛ gbala maŋtsɛ lɛ jwɛŋmɔ, ni eha akɛ lɛ ba Yerusalem, kɛ hiɛnɔkamɔ akɛ eeetsɔ eŋa. Mɛɛ hegbɛ obalayoo nɛɛ ena nɛkɛ! Ebaanyɛ etsu ehefɛo lɛ he nii yɛ jɛmɛ ni ena shika, hewalɛ, kɛ gbɛi yɛ maŋtsɛyeli lɛ mli. Shi obalayoo fioo nɛɛ kpoo maŋtsɛ lɛ naadɔkɔmɔi lɛ. Etsɔ esɛɛ eha Yerusalem nibii ni kpɛlɛɔ kɛ ninamɔ lɛ, ni ehi shi akɛ anɔkwafo eha etookwɛlɔ lɛ. Yɛ egbɛfaŋ lɛ, hefɛo ji nɔ ko babaoo ni fe hiɛaŋhiɛaŋ nɔ. Ejeee mɔ ni diɔ nɔ ni ehiŋmɛi naa lɛ sɛɛ, mɔ ni taoɔ hegbɛ, aloo hiɛjoolɔ. Shi moŋ, ehiɛ mligbɛ hefɛo ko ni eblema seshinyo Hawa bɛ eko lɛ.—Salomo Lalai 1:15; 4:1; 8:4, 6, 10.
Tsɔne Ni Gbɔmɔtsoŋ Hefɛo Tsɔɔ
Yɛ be mli ni gbɔmɔtsoŋ hefɛo ji nɔ ko ni asumɔɔ lɛ, ebaanyɛ ekɛ naagbai ni mligbɛ hefɛo eteŋ amɛ shi lɛ aba. Akɛ nɔkwɛmɔ nɔ lɛ, aaafee afii 4,000 ni eho nɛ, ni blematsɛ Yakob fɔ biyoo ko ni atsɛɔ lɛ Dina ni ŋwanejee ko bɛ he akɛ ehe yɛ fɛo waa. Beni ekɛ “shikpɔŋ lɛ nɔ biyei” yabɔ yɛ gbɛ ni nilee bɛ mli nɔ lɛ, obalanyo ko ni atsɛɔ lɛ Shekem yasumɔ lɛ waa akɛ ekɛ lɛ bɔ ajwamaŋ.—1 Mose 34:1, 2.
Kɛfata he lɛ, kponɔgbɛ hefɛo ni mligbɛ hefɛo fataaa he lɛ baanyɛ aha mɔ ni hiɛ enɛ lɛ awo ehe nɔ. Maŋtsɛ David yɛ binuu ko ni atsɛɔ lɛ Absalom, ni wɔkaneɔ yɛ ehe akɛ: “Shi nuu ko nuu ko bɛ Israel fɛɛ ni ajieɔ eyi yɛ ehefɛo hewɔ tamɔ Absalom.” (2 Samuel 14:25) Shi Absalom kponɔgbɛ hefɛo lɛ ha mligbɛ taŋ nii ko nɔ: Eji hepupuulɔ, hiɛnyam taolɔ, mɔ ni yi wa. Obalanyo nɛɛ tsɔ ehefɛo lɛ nɔ ekɛbua Israelbii anaa koni amɛnyiɛ esɛɛ ni ekɛtsɔ ŋaa eshi etsɛ ni ji maŋtsɛ lɛ. Yɛ naagbee lɛ agbe lɛ, shi obalanyo fɛfɛo nɛɛ gbala maŋ muu lɛ ewo maŋ ta mli dani egbo.
Nuu Hefɛo
Taakɛ Absalom sane lɛ tsɔɔ lɛ, Biblia lɛ wieɔ hii kɛ yei ni he yɔɔ fɛo he. Nɔkwɛmɔ nɔ ko ni kɔɔ nuu ni egbɔmɔtsoŋ hefɛo etsɔɔɔ lɛ tsɔne ji Yosef, Dina tsɛ bi lɛ. (1 Mose 30:20-24) Beni eji obalanyo fioo lɛ, yɛ awuŋayeli hewɔ lɛ, Yosef nyɛmimɛi hii lɛ hɔɔ lɛ akɛ nyɔŋ koni akɛ lɛ aya Mizraim. Asraafoia onukpa ko ni atsɛɔ lɛ Potifar he lɛ, ni akɛni eji nuu enɔkwafo kɛ mɔdɛŋbɔlɔ hewɔ lɛ, ebafee Potifar shia lɛ nɔkwɛlɔ. Beni be shwieɔ mli lɛ, “Yosef bafee mɔ ni ehe yɛ fɛo ni ehiɛ hu yɛ fɛo.”—1 Mose 39:6.
Potifar ŋa lɛ na suɔmɔ ko kɛha Yosef ni ebɔ mɔdɛŋ ni elaka lɛ ni hiɛgbele bɛ mli. Shi obalanyo lɛ tsɔɔ akɛ eye mligbɛ hefɛo ko kɛ agbɛnɛ kponɔgbɛ hefɛo hu. Ekpoo akɛ eeefee esha eshi enuŋtsɔ, Potifar, ni ejo foi kɛjɛ yoo lɛ he. Nɔ ni jɛ mli ba ji akɛ, awo lɛ tsuŋ. Mɛni hewɔ? Potifar ŋa ni hiɛnɔkamɔ efee yaka lɛ male ni efolɔ enaa akɛ eebɔ mɔdɛŋ ni ekɛ lɛ ana bɔlɛ! Niiashikpamɔ ni jooɔ nɛɛ fiteee Yosef jwɛŋmɔ, shi moŋ, enɔkwɛmɔ nɔ ni nɔ bɛ yɛ shihilɛ ni mli wawai ashishi lɛ ewo gbɔmɛi ni yɔɔ tsuijurɔ lɛ ahewalɛ kɛjɛ nakai bei lɛ amli aahu kɛbashi bianɛ.
Taakɛ nɛkɛ nɔkwɛmɔ nii nɛɛ tsɔɔ lɛ, mligbɛ hefɛo—hefɛo ni gbɔmɔ lɛ su kɛ baŋ hiɛ titri lɛ, kɛ́ edamɔ Nyɔŋmɔ mli hemɔkɛyeli nɔ lɛ—ehe hiaa kwraa fe kponɔgbɛ loo gbɔmɔtsoŋ hefɛo. Ehe miihia ni obalaŋtai ni miisusu gbalashihilɛ he lɛ ahiɛ ahi enɛ nɔ. Nitsumɔtsɛmɛi ni miitao nitsulɔi akai enɛ. Esa akɛ wɔ fɛɛ wɔkai akɛ kɛji akɛ akɛ gbɔmɔtsoŋ hefɛo ejɔɔ wɔ aloo jeee nakai hu lɛ, wɔbaanyɛ wɔtao nɔ ni he hiaa ni ji mligbɛ hefɛo lɛ. Shi mɛni yɔɔ enɛ mli? Ni te wɔɔfee tɛŋŋ wɔna enɛ? Wɔbaasusu enɛ he yɛ sane ni nyiɛ sɛɛ lɛ mli.