Mɛni Hewɔ Osɔleɔ Yɛ Nyɔŋmɔ Maŋtsɛyeli Lɛ He Lɛ?
“WƆ TSƐ ni yɔɔ ŋwɛi, ha ogbɛi lɛ atse. Ha omaŋtsɛyeli lɛ aba. Ha afee nɔ ni osumɔɔ yɛ shikpɔŋ lɛ nɔ hu, taakɛ bɔ ni afeɔ yɛ ŋwɛi lɛ.”—Mateo 6:9, 10, NW.
Nɔ ni miihe ashɛ afii 2,000 nɛ ni Kristofoi anɔkwafoi kɛ nɛkɛ wiemɔi nɛɛ etsu nii akɛ nɔkwɛmɔ nɔ kɛha amɛ diɛŋtsɛ amɛsɔlemɔi ni amɛkɛfɔɔ Nyɔŋmɔ hiɛ Iɛ. Klɛŋklɛŋ mɔ ni wie ji Yesu Kristo, ni ale enɛ akɛ Nuŋtsɔ lɛ Sɔlemɔ, aloo Wɔ-Tsɛ ni Yɔɔ Ŋwɛi.
Shi mɛi pii kɛ Nuŋtsɔ lɛ Sɔlemɔ lɛ tsuuu nii dɔŋŋ ŋmɛnɛ. Ní amɛkɛ amɛhiɛ aaafɔ Nyɔŋmɔ Maŋtsɛyeli lɛ nɔ moŋ lɛ, amɛkɛ amɛhiɛ fɔɔ adesa nɔyelii, shika helɛtemɔ gbɛjianɔtoi jeŋ nilee mli nifeemɔi aloo Jeŋmaji Ekomefeemɔ lɛ nɔ koni no aha amɛ hiɛnɔkamɔ kɛha wɔsɛɛ. Ani ofeɔ nakai? Kɛji nakai ofeɔ lɛ, belɛ ani okɛ jwɛŋmɔ diɛŋtsɛ miitsu nii?
Naagbai Lɛ
Mɛi komɛi buɔ ŋmɛnɛŋmɛnɛ hiŋmɛigbelemɔ lɛ akɛ nɔ ni eshwere fe fɛɛ yɛ yinɔsane mli. Shi eyɛ shihilɛ ni bɛ shweshweeshwe mli. Nibii pii ni ehiii ji nɔ ni woɔ hiŋmɛigbelemɔ wɔsɛɛ be he gbeyei, kɛ wala diɛŋtsɛ wɔsɛɛ be yɛ shikpɔŋ nɔ. Bo lɛ susumɔ nibii ni yɔɔ gbeyei nɛɛ ekomɛi ahe okwɛ.
Nuklea Tawuu Nii
Hewalɛ ni tawuu nii nɛɛ hiɛ bianɛ Iɛ shɛɔ nɔ ni fe TNT tɔn etɛ kɛha nuu fɛɛ nuu, yoo fɛɛ yoo, gbekɛ fɛɛ gbekɛ ni yɔɔ shikpɔŋ nɔ. Yɛ sane ko ni Canada adafitswaa woloŋmalɔ David Lancashire Ŋma ni egbɛi ji ‘Okplɛm Lɛ—Anyɛɛɛ Nɔ Aye?’ lɛ mli lɛ, ekɛɛ akɛ “akɛni tawu nii heei sɔŋŋ baa hewɔ lɛ, eha oshara ni baanyɛ atee tawuu shi kɛtsɔ kɔmpiuta tɔmɔ nɔ lɛ efa babaoo diɛŋtsɛ.” Ni etsɛ sane ko kɛjɛ nikasemɔ ko ni Jeŋmaji Ekomefeemɔ lɛ fee lɛ mli akɛ: “Yinɔsane tsɔɔ akɛ kɛji akɛ afee tawuu nii ko agbe naa ni aka akwɛ lɛ, bɔ fɛɛ bɔ ni eji Iɛ akɛbaatsu nii. Enɛ efeko anɔkwale yɛ nuklea tawuu nii ahe, ja hei enyɔ yɛ [Hiroshima kɛ Nagasaki] shi nɔmimaa ko bɛ ni tsɔɔ akɛ ebaanyɛ ehi nakai.”
Je Lɛŋ Ohia
Yɛ be mli ni Ŋmɛnɛ maji komɛi ashihilɛ nɔ kwɔ waa diɛŋtsɛ lɛ, ekomɛi miiye ohia diɛŋtsɛ. Niŋmalɔ ni ŋmaa saji yɛ New Scientist wolo tɛtrɛɛ lɛ mli wie akɛ kɛji akɛ egbɔ ni shihilɛ yeee ŋmɛnɛ lɛ tee nɔ nakai lɛ, “bɔ fɛɛ bɔ ni eji lɛ nɔ ni baajɛ mli aba ji bei” Shi kɛji akɛ amɛkɛ bei po baaa lɛ, nɛkɛ egbɔ ni ayeee nɛɛ baanyɛ ekɛ oshara diɛŋtsɛ aba. Yɛ mɛɛ gbɛ nɔ?
Maji ni yeɔ ohia lɛ hiɛ nyɔmɔ babaoo. Yɛ 1981 mli lɛ, adafitswaa woloŋmalɔ John Madele tsɔɔ mli akɛ: “Enɛ etsi je lɛŋ shikatoo hei kɛ shika nitsumɔi ahe gbɛjianɔtoo lɛ kɛyashɛ gɔŋ ko toi tuuntu aloo kɛyashɛ shigbeemɔ mli fe bɔ ni je lɛ ena tsutsu. Kɛji akɛ shishijee tsakemɔi baaa amrɔ nɔŋŋ yɛ je lɛŋ shikahelɛtemɔ gbɛjianɔtoo mli koni maji ni kpaako amɛnaa nɔyaa ana hegbɛ ni amɛna nɔ ko fioo lɛ, [ebaanyɛ eba akɛ] amɛnyɛŋ amɛwo nyɔmɔ lɛ yɛ ebe naa pɛpɛɛpɛ ni ebaatee nibii ni kɛ shigbeemɔ baaba shi.” (World Press Review) Shika he gbɛjianɔtoo lɛ ehi shi yɛ shihilɛ ko ni ehiii kwraa mli yɛ shikpɔji babaoo nɔ.
Kɔɔyɔɔ Ni Mli Ewo Muji
Be saŋŋ nɛ ni adesai eshi ebɔɔ amɛwo kɔyɔɔ mli ni amɛbooo nɔ ko nɔ ko toi kwraa. Agbɛnɛ taakɛ Chicago Tribune lɛ tsɔɔ lɛ, “jeŋ nilelɔi babaoo miishe gbeyei akɛ atsi kɔɔyɔɔ ni ebɔle shikpɔŋ lɛ kɛtee shɔŋŋ kɛyashɛ heni etsɔ tamɔ toofu ni miihe afɛ, ni efɛmɔ kɛ osharai ni abua naa ato baaba . . . Osharai nɛɛ ekomɛi eba wɔnɔ momo po ni ekomɛi baaba oya fe bɔ ni wɔsusuɔ.” Mɛni Hewɔ Osɔleɔ yɛ Nyɔŋmɔ Maŋtsɛyeli lɛ he lɛ?
Nui Ni Awo Mli Muji
Adesai efite shikpɔŋ lɛ mli nui lɛ yɛ hei babaoo. Akɛ nɔkwɛmɔ nɔ lɛ, yɛ U. S. Amerika nɛkɛ lɛ, abɔ amaniɛ akɛ: “Loi ni yɔɔ Biscayne Bay lɛ etsɔmɔ loi ni he miiye ni kɛ okwɛ amɛ lɛ, eyɛ gbeyei naakpa. Yɛ New Orleans, he ni ana tsofai sɔrɔtoi 112 yɛ nui ni anuɔ lɛ amli lɛ hewɔ lɛ, eha heloo mli fala ni anaa lɛ miifa babaoo. Ŋshɔ naa fɛɛ Ŋshɔ naa ni oootsɔ lɛ ooona ni gbɔmɛi kɛ kooloi fɛɛ miina nɔ diɛŋtsɛ yɛ wɔnui kpakpa, wɔ ŋshɔ mli kɛ wɔnui ni hoɔ yɛ ododobɛŋi amli ni afiteɔ lɛ aloo awoɔ mli muji lɛ hewɔ.”—New Times.
Enɛɛmɛi ji naagbai ni yɔɔ gbeyei ni woɔ wɔ wɔsɛɛ be he gbeyei lɛ ateŋ fioo ko. Nɔ ni fata enɛɛmɛi ahe ji shikpɔŋ lɛ mli nibii ni atsaa, gbɔmɛi ayifalɛ lɛ fɛmɔ, kooi ni afiteɔ lɛ, ŋa kɛ shiaŋa ni gbɛɔ shwaa, kɛ nu kpakpa ni aaanu ni taa lɛ. Ekolɛ eeenyɛ eba akɛ awo nɛkɛ nibii ni yɔɔ gbeyei nɛɛ ekomɛi ahe tsɔ. Shi, ani oheɔ oyeɔ yɛ anɔkwale mli akɛ awo fɛɛ he tsɔ? Kɛji akɛ oosusu naagbai lɛ fɛɛ he lɛ, ani osusuɔ akɛ gbɔmɔ baanyɛ ana tsabaa aha enɛ? Kɛji akɛ anaaa tsabaa aha enɛ hu lɛ, mɛɛ wɔsɛɛ be hu yɔɔ kɛha adesa weku lɛ? Ni mɛni hewɔ naagbai babaoo ni etamɔ nɔ ni anyɛɛɛ ana tsabaa aha amɛ haoɔ wɔ nɛkɛ?
Mɛni Hewɔ Naagbai Lɛ Baa?
Ojogbaŋŋ, nɛkɛ naagbai nɛɛ yeɔ shishijee anɔkwale ko he odase: Gbɔmɔ nyɛŋ aye lɛ diɛŋtsɛ ehe nɔ yɛ omanyeyeli mli. Adesa nɔyeli ko bɛ ni yɔɔ nilee, ni ejeee pɛsɛmkunya tsɛ, aloo eyɔɔ hewalɛ ni ekɛaaye adesai anɔ kɛha adesai fɛɛ asɛɛnamɔ ni fe fɛɛ. Biblia lɛ kɛɔ wɔ akɛ: “Gbɔmɔ gbɛ bɛ lɛ diɛŋtsɛ edɛ, ni adesa ni nyiɛ nɛɛ, bɔ ni eeetsɔ ejaje enajifamɔi eha lɛ, ebɛ edɛ.” (Yeremia 10:23) Abɔɔɔ gbɔmɔ koni eye lɛ diɛŋtsɛ ehe nɔ.
Nɔ kroko hu yɛ, ekome ni ewa kɛha mɛi pii akɛ amɛaakpɛlɛ nɔ yɛ nɛkɛ heloo gbɛfaŋ nibii asɛɛdii yinɔ nɛɛ mli. Jeee adesai pɛ yeɔ gbɔmɔ nɔ lɛ. Beni Yesu yɔɔ shikpɔŋ nɔ lɛ, bɔɔ nɔ ko ni yɔɔ hewalɛ fe adesa, Satan, kɛ jeŋ maŋtsɛyeli hei fɛɛ ha lɛ. Ni yɛ sɛɛ mli lɛ, Yesu sɛɛnyiɛlɔ Paulo tsɛ Satan akɛ “nibii agbɛjianɔtoo nɛɛ nyɔŋmɔ.” (2 Korintobii 4:4; Mateo 4:8, 9) Te aaafee tɛŋŋ ni Satan aaafee je nɛŋ nɔyelɔ, yɛ be mli ni mɛi pii heee enɔ amɛyeee dɔŋŋ? Ejaakɛ mɛi pii hu yɛ—kɛji akɛ amɛleee po lɛ—ni amɛkpɛlɛɛɛ Nyɔŋmɔ nɔyeli nɔ, no hewɔ lɛ Satan ŋaatsɔɔ lɛ ji nɔ ni amɛhaa eshwereɔ lɛ.—Mateo 12:30.
Satan shihilɛ lɛ efite kwraa kɛjɛ Yesu gbii lɛ amli kɛbaa nɛɛ. Biblia lɛ jieɔ lɛ kpo akɛ ŋmɛnɛ, Satan “mli efu naakpa, ejaakɛ ele akɛ be fioo kɛkɛ eyɔɔ.” (Kpojiemɔ 12:12) Etsɔ tamɔ Hitler yɛ nyɛsɛɛ jeŋ ta nɛɛ naagbee, Satan efee yeyeeye yɛ efaishitswaa akɛ “eeeye nɔ aloo eeefite nii” lɛ mli. Akɛni be kakadaŋŋ ni ekɛye nɔ lɛ fɛɛ efee efolo ni eyeee omanye lɛ, eka shi faŋŋ akɛ Satan Abonsam etswa efai shi akɛ ebaakpata adesa weku lɛ hiɛ. Ani ejeee hiɛdɔɔ sane akɛ wɔɔle akɛ hewalɛ ko ni sumɔɔ ni efee adesai efɔŋ ni tamɔ nɛkɛ yɛ? Titri lɛ, kɛji akɛ nakai nuklea okpɛlɛmii ni abaa naa lɛ fɛɛ efee nɔ ni “adesai nyɛɛɛ nɔ aye” lɛ! Mɛni ji nɔ ni enɛɛmɛi fɛɛ tsɔɔ yɛ Nyɔŋmɔ Maŋtsɛyeli lɛ he?
Maŋtsɛyeli Lɛ He Miihia Wɔ
Akɛni wɔnaagbai lɛ jɛ nyɛ ni adesa nyɛŋ aye lɛ diɛŋtsɛ ehe nɔ, kɛ agbɛnɛ nɔ ni jɛ hewalɛ ko ni nɔ kwɔ fe adesa nɔ̃ ni ehiii kwraa lɛ hewalɛ fɔŋ ni enaa yɛ mɛi anɔ Iɛ hewɔ lɛ, tsabaa lɛ jeee nɔ ni yɔɔ adesa weku lɛ hewalɛ mli. Enɛ hewɔ ni Nyɔŋmɔ Maŋtsɛyeli lɛ he hiaa wɔ waa lɛ. Maŋtsɛyeli nɛɛ ji nɔyeli diɛŋtsɛ. Shi eji nɔ ni kwɔ fe adesa nɔ, ŋwɛi nɔ, ni eyɛ hewalɛ ni ekɛaaye Satan nɔ. Akɛni no ji Nyɔŋmɔ Maŋtsɛyeli lɛ hewɔ lɛ, eyɛ nilee, nyɛmɔ kɛ hewalɛ ni ekɛaato yiŋ yɛ gbɛ ni ja nɔ ni eye nɔ yɛ omanyeyeli mli.
No hewɔ lɛ, wɔbaanyɛ wɔna miishɛɛ akɛ Biblia lɛ kɛɔ wɔ akɛ: “Ni nɛkɛ maŋtsɛmɛi nɛɛ [ŋmɛnɛŋmɛnɛ beaŋ nɔyelɔi] ayinɔ lɛ, Nyɔŋmɔ ni yɔɔ ŋwɛi lɛ aaatee maŋtsɛyeli ko shi ama shi ni efiteŋ dɔŋŋ kɛaatee naanɔ, ni ashiŋ maŋtsɛyeli nɛɛ ahaŋ maŋ kroko; eeejwara maŋtsɛyelii nɛɛ fɛɛ wɔtsɔwɔtsɔ ni eeekpata amɛhiɛ, shi lɛ diɛŋtsɛ lɛ eeedamɔ shi kɛaatee naanɔ.” (Daniel 2:44) Nakai Maŋtsɛyeli lɛ mli Maŋtsɛ ji Yesu Kristo, mɔ ni awie ehe yɛ gbalɛ mli akɛ: “Jalɔ aaafrɔke yɛ egbii lɛ amli; ni hejɔlɛ aaafa kɛyashi beyinɔ ni nyɔŋtsere bɛ dɔŋŋ. Eeeye nɔ kɛaajɛ ŋshɔ nɔ kɛaatee ŋshɔ nɔ, ni kɛaajɛ faa lɛ naa kɛyashi shikpɔŋ lɛ naagbee hei lɛ.”—Lala 72:7, 8.
[He ni Mfoniri ni yɔɔ baafa 4 lɛ Jɛ]
U.S. National Archives
[He ni Mfoniri ni yɔɔ baafa 4 lɛ Jɛ]
WHO photo