Israel Yɛ David Kɛ Solomon Gbii Lɛ Amli
NYƆŊMƆ wo shi akɛ ekɛ shikpɔŋ ni kã shi “kɛjɛ Ejipt faa lɛ naa kɛyashi . . . Yufrate faa lɛ naa” lɛ baahã Abram seshi lɛ. (1Mo 15:18; 2Mo 23:31; 5Mo 1:7, 8; 11:24) Be ni Yoshua tee Kanaan lɛ, aaafee afii 400 ho dani Israelbii lɛ anine shɛ Shiwoo Shikpɔŋ lɛ fɛɛ nɔ.
Maŋtsɛ David ye Aram maŋtsɛyeli ni yɔɔ Zoba lɛ nɔ kunim; maŋtsɛyeli nɛɛ yashɛɔ Yufrate lɛ naa yɛ Siria kooyigbɛ.a Filistibii lɛ anɔ kunim ni David ye lɛ hã shikpɔŋ ni eyeɔ nɔ lɛ yashɛ Ejipt husu lɛ naa yɛ wuoyigbɛ.—2Sa 8:3; 1Kr 18:1-3; 20:4-8; 2Kr 9:26.
No hewɔ lɛ, Solomon ye nɔ “kɛjɛ [Yufrate] Faa lɛ naa kɛtee Filistibii lɛ ashikpɔŋ lɛ nɔ, aahu kɛyashi Ejipt husu lɛ naa,” ni enɔyeli lɛ feɔ Mesia lɛ nɔyeli ni toiŋjɔlɛ baahi mli lɛ he mfoniri. (1Ma 4:21-25; 8:65; 1Kr 13:5; La 72:8; Zak 9:10) Shi bei pii lɛ, akɛɔ akɛ Israel shikpɔŋ lɛ kã shi “kɛjɛ Dan kɛyashi Beer-sheba.”—2Sa 3:10; 2Kr 30:5.
Maŋtsɛ Solomon gbo Nyɔŋmɔ nɔ toi ni ebua okpɔŋɔi kɛ ta shwiilii anaa ehã ehe. (5Mo 17:16; 2Kr 9:25) Ekolɛ ekɛ enɛɛmɛi tsɔ gbɛjegbɛi srɔtoi ni yɔɔ Israel lɛ anɔ. (Yos 2:22; 1Ma 11:29; Yes 7:3; Mat 8:28) Gbɛi nɛɛ ateŋ fioo ko pɛ ahe saji wɔle, tamɔ nɔ ni “kwɔɔ kɛjɛɔ Betel kɛyaa Shekem lɛ bokãgbɛ, kɛ Lebona wuoyigbɛ lɛ” nɛkɛ.—Koj 5:6; 21:19.
Wolo ko (The Roads and Highways of Ancient Israel) tsɔɔ mli akɛ: “Nɔ ni hãa ewaa akɛ abaana bɔ ni gbɛi yɔɔ yɛ blema Israel lɛ ji akɛ, awooo amɛnɔ nɔ ko yɛ [nakai beiaŋ], ni no hewɔ gbɛi ni yɔɔ be ni aŋmaa Kpaŋmɔ Momo lɛ ahe nɔ ko pɔtɛɛ eshwɛko ni baahã ana hei ni amɛkamɔ lɛ.” Shi bɔ ni shikpɔŋ lɛ shikamɔ yɔɔ, kɛ maji ni atsatsai shi ana lɛ, hãa anaa hei ni ekolɛ pii kamɔ.
Bei pii lɛ, hei ni gbɛi lɛ kamɔ lɛ ni tsɔɔ hei ni asraafoi baatsɔ kɛya ta. (1Sa 13:17, 18; 2Ma 3:5-8) Filistibii lɛ nyiɛ kɛjɛ Ekron kɛ Gat kɛtee he ko ni kã “Soko kɛ Azeka teŋ” koni amɛyatutua Israelbii lɛ. Saul asraafoi lɛ kɛ amɛ yakpe yɛ jɛmɛ, “yɛ Ela jɔɔ lɛ mli.” Be ni David gbe Goliat sɛɛ lɛ, Filistibii lɛ jo foi kɛtee Gat kɛ Ekron ekoŋŋ, ni David kwɔ kɛtee Yerusalem.—1Sa 17:1-54.
Lakish (E10), Azeka (E9), kɛ Bet-shemesh (E9) yɛ gbɛi ni ajeee gbɛ agbaaa, ní tsɔɔ Shefela lɛ nɔ kɛyaa Yudea gɔji lɛ anɔ lɛ anɔ. No hewɔ lɛ, maji nɛɛ ahe hiaa waa, ejaakɛ kɛ́ henyɛlɔi nyiɛ Maris Gbɛjegbɛ lɛ nɔ kɛmiiba Israel lɛ, abaanyɛ ajɛ jɛmɛ asa amɛnaa.—1Sa 6:9, 12; 2Ma 18:13-17.
[Shishigbɛ niŋmaa],[Shishigbɛ niŋmai]
a Ruben weku lɛ shikpɔŋ lɛ yashɛɔ Siria Shĩa Ŋa lɛ nɔ, ni Yufrate lɛ yɛ ebokãgbɛ.—1Kr 5:9, 10.
[Maps on page 17]
(For fully formatted text, see publication)
Shikpɔŋkuku Kɛ Gbɛjegbɛi Beni Maŋtsɛyeli Lɛ Efee Ekome
Husui (Salomo beaŋ)
Tifsa
Hamat
Tadmor
Berotai (Kun?)
Sidon
Damasko
Tiro
Dan
Yerusalem
Gaza
Aroer
Beer-sheba
Tamar
Ezion-geber
Elat (Elot)
[Fai kɛ nui ni hoɔ]
Yufrate
Ejipt Nujɔɔ
David and Solomon (gbɛjegbɛi)
B10 Gaza
D8 Yopa
D9 Ashdod
D10 Ashkelon
D11 Ziklag
D12 PARAN ŊA
E5 Dor
E6 Hefer
E8 Afek
E8 Rama
E9 Shaalbim
E9 Gezer
E9 Makaz
E9 Ekron
E9 Bet-Shemesh
E9 Gat
E9 Azeka
E10 Soko
E10 Adulam
E10 Keila
E10 Lakish
E11 Yatir
E12 Beer-sheba
Ɛ2 Tiro
Ɛ4 Kabul
Ɛ5 Yokneam (Yokmeam?)
Ɛ5 Megido
Ɛ6 Taanak
Ɛ6 Arubot
Ɛ7 Piraton
Ɛ8 Lebona
Ɛ8 Zereda
Ɛ8 Betel
Ɛ9 Bet-Horon Shishigbɛ
Ɛ9 Bet-Horon Yiteŋgbɛ
Ɛ9 Geba
Ɛ9 Gibeon
Ɛ9 Gibea
Ɛ9 Kiriat-Yearim
Ɛ9 Nob
Ɛ8 Baal-Perazim
Ɛ9 Yerusalem
Ɛ9 Betlehem
Ɛ10 Tekoa
Ɛ10 Hebron
Ɛ11 Zif
Ɛ11 Koo?
Ɛ11 Karmel
Ɛ11 Maon
Ɛ11 Eshtemoa
F5 En-Dor
F5 Shunem
F5 Yezreel
F6 Bet-Shean
F7 Tirza
F7 Shekem
F8 Zaretan
F8 Shilo
F8 Ofra?
F9 Yeriko
F11 En-Gedi
G2 Abel-Bet-Maaka
G2 Dan
G3 Hazor
G3 MAAKA
G5 Lo-Debar (Debir)
G5 Rogelim
G6 Abel-Mehola
G7 Sukot
G7 Mahanaim
H1 SIRIA
H4 GESHUR
H6 Ramot-Gilead
H8 Raba
H9 Medeba
H11 Aroer
H12 MOAB
I4 Helam?
I9 AMON
[Gbɛjegbɛi titrii]
D10 Via Maris
H6 Maŋtsɛ Gbɛjegbɛ
[Gɔji]
F5 Gilboa Gɔŋ
[Nui]
D8 Mediterenia Ŋshɔ (Ŋshɔ Wulu)
F10 Ŋoo Ŋshɔ (Ŋshɔ ni Egbo)
G4 Galilea Ŋshɔ
[Nubu]
Ɛ9 En-rogel
[Mfonirii ni yɔɔ baafa 16]
Ninejurɔgbɛ: Ela Jɔɔ ni kã Yuda gɔji ni yɔɔ bokãgbɛ lɛ ashishi lɛ
Shishigbɛ: Gbɛjegbɛi srɔtoi hã anyɛ afã gbɛ yɛ Shiwoo Shikpɔŋ lɛ nɔ