الف۳
کتاب مقدّس چطور تا زمان ما حفظ شده است؟
مؤلف کتاب مقدّس خداست و خودش ترتیبی داده که این کتاب حفظ شود. او کسی است که باعث شد این گفته نوشته شود:
«کلام خدای ما تا ابد باقی میماند.» —اِشَعْیا ۴۰:۸.
این گفته حقیقت دارد. امروزه هیچ نسخهٔ اصلیای از کتاب مقدّس وجود ندارد، چه از نوشتههای عبری و آرامیa چه از نوشتههای یونانی. با این حال میتوانیم مطمئن باشیم که محتوای کتاب مقدّسی که امروزه در دسترس است، واقعاً با نوشتههای اصلی الهامشده مطابقت دارد. اما چطور؟
کلام خدا از طریق نسخهبرداری حفظ شده است
در خصوص نوشتههای عبری، خدا در زمان باستان رسمی را پایهگذاری کرد و گفت که باید از روی آن نوشتهها نسخهبرداری شود.b برای مثال، یَهُوَه به پادشاهان اسرائیل فرمان داد که برای خودشان نسخهای از روی شریعت یا قوانین خدا بنویسند. (تَثنیه ۱۷:۱۸) او همچنین به لاویان این مسئولیت را داد که آن قوانین را محفوظ نگه دارند و آنها را به مردم تعلیم دهند. (تَثنیه ۳۱:۲۶؛ نِحِمیا ۸:۷) بعد از تبعید یهودیان به بابِل، گروهی به اسم سوفِریم تشکیل شد که نسخهبردار یا کاتب بودند. (عِزرا ۷:۶، پاورقی) به مرور زمان، آن کاتبان نسخههای زیادی از روی ۳۹ کتابی که نوشتههای مقدّس عبری را تشکیل میداد، نوشتند.
آن کاتبان، طی قرنها با دقت زیاد از روی این کتابها نسخهبرداری کردند. در قرون وسطی، گروهی از نسخهبرداران یهودی به اسم ماسوراییها رسم نسخهبرداری را حفظ کردند. قدیمیترین نسخهٔ کامل ماسورایی، کُدِکس لنینگراد است که قدمت آن به سال ۱۰۰۸/۱۰۰۹ میلادی برمیگردد. اما در اواسط قرن بیستم، حدود ۲۲۰ دستنوشته از کتاب مقدّس یا تکههایی از آن نوشتهها بین طومارهای دریای مرده پیدا شد که بیشتر از هزار سال قدیمیتر از کُدِکس لنینگراد بودند. مقایسهٔ طومارهای دریای مرده با کُدِکس لنینگراد نکتهٔ مهمی را ثابت میکند: این که هرچند بعضی کلمات طومارهای دریای مرده با کلمات کُدِکس لنینگراد فرق دارند، مفهوم خود پیام تغییر نکرده است!
در مورد ۲۷ کتاب نوشتههای مقدّس یونانی چه میتوان گفت؟ این کتابها را بعضی از رسولان عیسی مسیح و تعدادی از اولین شاگردان او نوشتند. مسیحیان قرن اول هم با پیروی از رسم کاتبان یهودی، از روی این کتابها نسخهبرداری کردند. (کولُسیان ۴:۱۶) امپراتور روم دیوکلِتیان و عدهای دیگر تلاش زیادی کردند که تمام نوشتههای مسیحی قرن اول را از بین ببرند، ولی هزاران دستنوشته و تکه از نوشتههای مقدّس تا زمان ما محفوظ مانده است.
نوشتههای مسیحی به زبانهای دیگر هم ترجمه شدند. اولین ترجمهها به بعضی از زبانهای باستانی از جمله ارمنی، قِبطی، حبشی باستان، گرجی، لاتین و سوری بودند.
ترجمه از روی نوشتههای عبری و یونانی
گاهی کلمهها و جملهبندیهایی که در دستنوشتههای باستانی کتاب مقدّس به کار رفتهاند با هم فرق دارند. پس از کجا بدانیم که متن اصلی چه بوده است؟
این موضوع را میتوان با یک مثال نشان داد. تصوّر کنید که یک معلّم از ۱۰۰ شاگرد میخواهد که فصلی از یک کتاب را رونویسی کنند. حتی اگر بعداً متن اصلی آن فصل گم شود، هنوز هم میتوان با مقایسهٔ ۱۰۰ نسخهای که رونویسی شده، تشخیص داد که متن اصلی چه بوده است. البته شاید هر کدام از آن شاگردان موقع رونویسی اشتباهاتی کند، ولی احتمال این که همهٔ آن شاگردان دقیقاً در یک مورد اشتباه کرده باشند خیلی کم است. به همین شکل، وقتی محققان هزاران دستنوشته و تکه از نوشتههای مقدّس را با هم مقایسه میکنند، میتوانند تشخیص دهند که نسخهبرداران چه اشتباهاتی کردهاند و متن اصلی چه بوده است.
«میتوان با اطمینان گفت که هیچ نوشتهٔ باستانی دیگری تا این حد دقیق به نسلهای بعدی نرسیده است.»
چرا میتوانیم مطمئن باشیم که پیام متن اصلی نوشتههای مقدّس به طور دقیق به ما رسیده است؟ محققی به اسم ویلیام گرین دربارهٔ نوشتههای مقدّس عبری میگوید: «میتوان با اطمینان گفت که هیچ نوشتهٔ باستانی دیگری تا این حد دقیق به نسلهای بعدی نرسیده است.» محقق دیگری به اسم فردریک بروس دربارهٔ نوشتههای مقدّس یونانی یا همان عهد جدید میگوید: «شواهدی که معتبر بودن عهد جدید را ثابت میکند خیلی بیشتر از شواهدی است که معتبر بودن نوشتههای باستانی دیگر را ثابت میکنند. با این حال هیچ کس جرأت نمیکند اعتبار آن نوشتههای باستانی را زیر سؤال ببرد.» او همین طور گفت: «اگر عهد جدید کتاب مقدّس مجموعهای از نوشتههای غیرمذهبی بود، کسی به اعتبار آنها شک نمیکرد.»
باب ۴۰ کتاب اِشَعْیا در طومار دریای مرده که قدمت آن به سالهای ۱۲۵ تا ۱۰۰ قبل از میلاد میرسد
متن این طومار در مقایسه با دستنوشتههای عبریای که ۱۰۰۰ سال بعد نوشته شدند، فقط تفاوتهای جزئی دارد و بیشتر آن تفاوتها املایی است.
باب ۴۰ کتاب اِشَعْیا در کودکس حَلَب که یکی از نسخههای ماسورایی است و قدمت آن به حدود سال ۹۳۰ میلادی میرسد
متن عبری: ترجمهٔ دنیای جدید نوشتههای عبری به زبان انگلیسی (۱۹۵۳-۱۹۶۰) بر اساس نسخهٔ بیبلیا هِبرائیکا از رودولف کیتِل بود. از آن موقع به بعد نسخههای بازنگری شدهٔ متن عبری یعنی بیبلیا هِبرائیکای اِشتوتگارتِنسیا و بیبلیا هِبرائیکای کوئینتا در دسترس قرار گرفت. این نسخهها بر اساس تحقیقات اخیر روی طومارهای دریای مرده و دستنوشتههای قدیمی دیگر تهیه شد. در این نسخههای تحقیقی، کُدِکس لنینگراد در متن اصلی گذاشته شد و عباراتی که در نسخههای دیگر است در پاورقی گذاشته شد؛ نسخههایی مثل: تورات سامری، طومارهای دریای مرده، سِپتواِجینْت یونانی، تارگومهای آرامی، وولگات لاتین و پشیتای سوری. بیبلیا هِبرائیکای اِشتوتگارتِنسیا و بیبلیا هِبرائیکای کوئینتا جزو منابعی بودند که در ترجمهٔ بازنگری شدهٔ دنیای جدید انگلیسی بررسی شدند.
متن یونانی: در اواخر قرن نوزدهم، بروک وِستکات و فِنتون هُرت، محققان کتاب مقدّس، برای تهیهٔ یک متن یونانی پایه، دستنوشتههای موجود از کتاب مقدّس و تکههایی از آن را مقایسه کردند. هدف آنها این بود که این متن پایه تا جای ممکن نزدیک به متن اصلی باشد. در اواسط قرن بیستم، کمیتهٔ ترجمهٔ کتاب مقدّس، ترجمهٔ دنیای جدید را بر اساس آن متن پایه تهیه کرد. پاپیروسهای قدیمی دیگری هم که قدمتشان به قرنهای دوم و سوم میلادی برمیگردد، برای ترجمهٔ دنیای جدید مورد استفاده قرار گرفتند. از آن موقع به بعد پاپیروسهای بیشتری در دسترس است. همین طور اخیراً با تحقیقات بیشتر، متنهای پایهٔ دیگری هم به زبان یونانی تهیه شدند؛ مثل متن نستله و آلاند و متن «انجمنهای متحد کتاب مقدّس.» بعضی از نتایج این تحقیقات در ترجمهٔ بازنگری شدهٔ دنیای جدید انگلیسی مورد استفاده قرار گرفتند.
بررسی متنهای یونانی پایه نشان داده است که بعضی از آیههای عهد جدید در ترجمههای قدیمی مثل ترجمهٔ کینگ جیمز، در واقع جزو نوشتههای الهامشده نبودهاند و بعدها توسط نسخهبرداران به متن اضافه شدهاند. این آیهها در ترجمهٔ دنیای جدید حذف شدهاند. ولی چون تقسیمبندی و شمارهگذاری آیههای کتاب مقدّس در قرن ۱۶ انجام شد، پاک کردن این آیهها در بیشتر ترجمهها فاصلهای در شمارهگذاری ایجاد کرد. مثلاً مَتّی ۱۷:۲۱؛ ۱۸:۱۱؛ ۲۳:۱۴؛ مَرقُس ۷:۱۶؛ ۹:۴۴، ۴۶؛ ۱۱:۲۶؛ ۱۵:۲۸؛ لوقا ۱۷:۳۶؛ ۲۳:۱۷؛ یوحنا ۵:۴؛ اعمال ۸:۳۷؛ ۱۵:۳۴؛ ۲۴:۷؛ ۲۸:۲۹ و رومیان ۱۶:۲۴. در این ترجمه، برای آیاتی که پاک شدهاند، یک پاورقی گذاشته شده است.
شواهد و مدارک نشان میدهد که آیههای دیگری هم در دستنوشتههای اصلی وجود نداشتند؛ یعنی مَرقُس ۱۶:۹-۲۰ و یوحنا ۷:۵۳ تا یوحنا ۸:۱۱. به همین دلیل این قسمتها در ترجمهٔ دنیای جدید حذف شدهاند.
در بعضی از آیات دیگر هم اصلاحاتی وارد شده تا آیات هماهنگ با متنی باشد که بیشتر محققان آن را به عنوان متن اصلی قبول دارند. مثلاً طبق بعضی از دستنوشتهها، مَتّی ۷:۱۳ میگوید: «از درِ تنگ داخل شوید، چون دری که به طرف نابودی باز میشود بزرگ و راهی که به نابودی ختم میشود پهن و وسیع است.» در نسخههای قبلی ترجمهٔ دنیای جدید به زبان انگلیسی، عبارت «دری که» وجود نداشت. اما تحقیقات بیشتر روی دستنوشتهها نشان داد که این عبارت در متن اصلی وجود داشته است. برای همین در نسخهٔ بازنگری شدهٔ ترجمهٔ دنیای جدید انگلیسی به متن اضافه شد. چند مورد دیگر هم از این تغییرات کوچک در نسخهٔ بازنگری شدهٔ انگلیسی دیده میشود. اما این اصلاحات خیلی جزئی هستند و تغییری در مفهوم کلام خدا ایجاد نمیکنند.
دستنوشتهای روی پاپیروس از متن دوم قُرِنتیان ۴:۱۳ تا ۵:۴ که قدمتش به سال ۲۰۰ میلادی میرسد
a در ادامهٔ این مقاله به جای عبارت «نوشتههای عبری و آرامی،» عبارت «نوشتههای عبری» آمده است.
b یک دلیل نسخهبرداری از نوشتههای اصلی این بود که آن نوشتهها روی موادی فاسدشدنی نوشته شده بود که به مرور زمان از بین میرفت.