درس ۹
تنوع در صدا
درست است که شما با شیوههای ابتدایی تأکید میتوانید مفهوم گفتههایتان را برای شنونده روشنتر سازید. اما برای این که سخنانتان در گوش شنوندگان خوشایندتر باشد، باید به بلندی صدا، سرعت بیان و زیر و بمی صدای خود نیز تنوع بدهید. به این طریق همچنین به شنوندگان نشان میدهید که در خصوص موضوع مورد بحث چه احساسی دارید و چه بسا این احساس در آنان نیز ایجاد شود. این امر نه تنها هنگام سخنرانی از روی سکو، بلکه حتی در خدمت موعظه نیز پراهمیت است.
اندامهای صوتی انسان، همچون سازی شگفتانگیز قادر به ایجاد صداهایی متنوع است. با استفادهٔ بجا از آن میتوانید به سخنرانیتان روح بخشید، به دل شنونده راه یابید، بر احساسات او تأثیر گذارید و او را به عمل وادارید. شاید برخی بخواهند برای تغییر بلندی صدا، سرعت بیان یا زیر و بمی صدای خود، روی متن سخنرانیشان علامتگذاری کنند. اما چنین کاری نتیجهٔ مطلوب نخواهد داد. اگر شما تنها با دیدن چنین علامتهایی صدای خود را تغییر دهید، گفتههایتان از دید شنونده غیرطبیعی به نظر خواهد رسید. در نتیجه بجای این که به سخنرانیتان روح و زیبایی بخشید، شاید شنوندهتان را معذّب سازید. زمانی تنوع صدایتان طبیعی خواهد بود که با احساس درونیتان هماهنگ باشد.
در تنوع دادن به صدای خود باید مراقب باشید که توجه حضار را به خود جلب نکنید. سخنرانی که با سنجیدگی به صدای خود تنوع میدهد، در واقع به شنوندگان کمک میکند که به روح کلام پی ببرند.
تغییر بلندی صدا. یک راهی که میتوانید به صدای خود تنوع دهید، تغییر بلندی صدایتان است. اما این بدین مفهوم نیست که به طور مرتب و یکنواخت صدای خود را بالا و پایین ببرید. این کار نه تنها سخنرانیتان را کسلکننده میکند، بلکه حتی در بعضی موارد مفهوم آنچه میگویید را تغییر میدهد. همچنین اگر طی سخنرانی یا خواندن متنی کلمات و عبارات زیادی را با صدای بلند ادا کنید، برای شنونده ناخوشایند خواهد بود.
بلندی صدای شما باید متناسب با مطلبی باشد که میخوانید. هنگام خواندن آیاتی همچون مکاشفه ۱۴:۶، ۷ و مکاشفه ۱۸:۴ که در آنها فرامینی حیاتی آمده است یا خروج ۱۴:۱۳، ۱۴ که در آن یکی از خادمان خدا اعتقاد راسخ خود را ابراز کرده است، بجاست صدای خود را کمی بالا ببرید. به همین شکل هنگام خواندن آیاتی همچون اِرْمیا ۲۵:۲۷-۳۸ که در آن مردم بهشدّت محکوم شدهاند، با تغییر بلندی صدا میتوانید عبارات مشخصی را برجسته کنید.
هدفتان را نیز مد نظر داشته باشید. آیا میخواهید شنوندهٔ خود را به عمل برانگیزید؟ آیا میخواهید نکات اصلی آنچه میخوانید یا بیان میکنید برجسته شود؟ اگر با سنجیدگی صدای خود را کمی بالا ببرید، میتوانید به این هدف برسید. اما به یاد داشته باشید که تنها با بالا بردن صدای خود شاید نتوانید به مقصودتان برسید. بجای آن، ممکن است لازم باشد که به سخنانتان گرمی و احساس بخشید. در درس ۱۱ این مطلب را بررسی خواهیم کرد.
حال اگر صدای خود را با سنجیدگی پایین بیاورید، چطور؟ این شیوهٔ بیان گاه کنجکاوی شنوندگان را برمیانگیزد. اما پس از آن معمولاً لازم است فوراً به صدای خود قدرت دهید. اگر بخواهید اندکی حالت نگرانی و ترس در شنونده القا کنید، میتوانید همزمان با پایین آوردن صدا به آن شور و هیجان دهید. همچنین با پایین آوردن صدا میتوانید نشان دهید که آنچه میگویید اهمیت کمتری نسبت به مطالب پیرامون آن دارد. البته به خاطر داشته باشید که اگر پیوسته صدایتان پایین باشد، شاید به نظر رسد که به آنچه میگویید، معتقد نیستید یا علاقهٔ چندانی ندارید. پس واضح است که در پایین آوردن صدا باید بصیرت و درایت به خرج دهید.
تغییر سرعت بیان. در گفتگوهای روزمره ما به شکلی راحت و طبیعی افکارمان را به زبان میآوریم. وقتی که هیجانزده میشویم، خودبهخود به سرعت بیان خود میافزاییم. اما وقتی میخواهیم مطلبی را بگوییم که شنوندهمان بهخوبی به خاطر بسپارد، شمردهتر صحبت میکنیم.
اما اکثر سخنرانان مبتدی سرعت بیان خود را تغییر نمیدهند. چرا؟ آنان بیش از حد به جملهبندیهای خود وابستهاند. مثلاً برخی ممکن است تمام متن سخنرانی خود را کلمه به کلمه بنویسند. برخی دیگر چنین نمیکنند، اما تمام جملات سخنرانی خود را از پیش به خاطر میسپارند. از این رو، کل سخنرانیشان را با سرعتی یکسان ارائه میدهند. اگر بیاموزید که از رئوس مطالب استفاده کنید، میتوانید بر این ضعف غالب آیید.
سرعت بیان شما نباید مانند موشی که به ناگاه با دیدن گربهای میدود، ناگهان بالا رود. همچنین نباید آنقدر بالا باشد که دیگران نتوانند گفتههایتان را تشخیص دهند.
منظور از تنوع دادن به سرعت گفتار این نیست که سرعت خود را در فواصل مشخص بالا و پایین ببرید. چنین کاری بجای کیفیت بخشیدن به سخنرانیتان از کیفیت آن میکاهد. سرعت بیان شما باید با هدفتان، سخنانتان و احساسی که میخواهید به شنونده انتقال دهید، متناسب باشد. پس، طی سخنرانیتان سرعت بیان خود را در مجموع متعادل نگاه دارید. زمانی که میخواهید شنونده را به شور و هیجان آورید، با سرعت بیشتری صحبت کنید؛ همان کاری که در زندگی روزمره میکنید. بالا بردن سرعت بیان همچنین برای اشاره به نکات کماهمیتتر یا نقل وقایعی که جزئیات آن اهمیت کمتری دارد، مناسب است. چنین کاری به سخنرانیتان تنوع میبخشد و آن را بیش از حد جدّی نمیسازد. اما اگر میخواهید نکات اصلی را برجسته سازید، نکتهای دشوار را توضیح دهید یا نقاط اوج سخنرانی را مشخص کنید، بجاست که با سرعت کمتری سخن بگویید.
زیر و بم کردن صدا. تصوّر کنید که نوازندهای برای یک ساعت تنها یک نُت را مینوازد؛ نخست با صدای بلند، سپس با صدای آهسته، گاهی با سرعت بالا و گاهی با سرعت پایین. در بلندی صدا و سرعت نواختن تنوع وجود دارد، اما در زیر و بمی صدا هیچ تنوعی نیست. پس آنچه نواخته شده است، طبعاً جذابیتی ندارد. مشابهاً اگر در زیر و بمی صدایمان تنوع ایجاد نکنیم، سخنانمان دلنشین و گوشنواز نخواهد بود.
البته باید توجه کرد که زیر و بم کردن صدا در زبانهای مختلف تأثیر یکسان ندارد. در زبانهای آهنگین همچون چینی، تغییر در زیر و بمی صدا هنگام ادای یک کلمه، ممکن است مفهوم آن را تغییر دهد. با این حال، حتی در چنین زبانهایی، شخص میتواند به صدای خود تنوع بیشتری بدهد. او میتواند از تُنهای بیشتری بهره گیرد، اما در عین حال ارتباط میان تُن کلمات را حفظ کند. آری، او میتواند صداهای زیر را زیرتر ادا کند و صداهای بم را بمتر.
حتی در زبانهایی که جزو زبانهای آهنگین نیستند، زیر و بم کردن صدا ممکن است تأثیری متفاوت در سخنانمان بگذارد. برای نمونه، در برخی زبانها با زیرتر کردن صدا و بلندتر کردن آن میتوان بر نکتهای تأکید کرد. در بعضی زبانها نیز با زیر یا بم کردن صدا میتوان اندازه یا فاصلهای را مشخص ساخت. در شماری از زبانها هنگام بیان جملات سؤالی، باید صدای خود را زیرتر کرد و در بعضی دیگر بمتر.
برای ایجاد شور و هیجان در گفتار، میتوان صدای خود را زیرتر کرد و برای ابراز غم و نگرانی، میتوان آن را بمتر ساخت. ابراز این احساسات سبب میشود که گفتههای سخنران بر دل شنوندگان بنشیند. اگر شما نیز میخواهید این احساسات را به شنوندهٔ خود منتقل سازید، تنها با اشاره به این احساسات به هدف خود نخواهید رسید. از صدای شما باید مشخص باشد که خود چنین احساسی دارید.
پایهریزی. برای تنوع بخشیدن به صدایتان در ابتدا باید چه قدمی بردارید؟ باید برای سخنرانی خود مطالبی مناسب انتخاب کنید. اگر بخواهید در سخنرانیتان تنها دلیل و برهان بیاورید یا به شنوندگان توصیههایی کنید، برای دادن تنوع به صدایتان فرصت چندانی نخواهید داشت. پس، رئوس مطالب خود را بررسی کنید و محتوای آن را به گونهای تنظیم کنید که بتوانید سخنرانیای آموزنده و در عین حال با روح و پراحساس ایراد کنید.
تصوّر کنید که طی سخنرانی خود متوجه میشوید که گفتههایتان برای شنوندگان خستهکننده شده است و لازم است به آن تنوع دهید. در چنین موقعیتی چه میتوان کرد؟ در نحوهٔ اجرای سخنرانیتان تغییر ایجاد کنید. چگونه؟ بجای این که به گفتههای خود ادامه دهید، میتوانید از شنوندگان بخواهید کتاب مقدّس خود را باز کنند و آیهای را از آن برایشان بخوانید. همچنین بجای این که مستقیماً به نکتهای اشاره کنید، میتوانید آن را به صورت سؤال مطرح کنید و با مکثی کوتاه بر آن تأکید کنید. راه دیگر آن است که نکتهٔ خود را با تشبیهی ساده توضیح دهید. اینها روشهایی است که سخنرانان باتجربه از آن بهره میگیرند. اما شما حتی اگر کمتجربه باشید، هنوز میتوانید از پیشنهادات فوق هنگام آماده کردن سخنرانی خود استفاده کنید.
گفته میشود که تنوع صدا چاشنی سخنرانی است. اگر از چاشنیِ درست به مقدار کافی استفاده کنید، میتوانید به سخنرانی خود رنگ و بو دهید و آن را برای شنوندگانتان جذاب و دلپذیر سازید.