Υποσημείωση
c Στην Ιουδαϊκή Εγκυκλοπαιδεία, έκδοσις 1971, Τόμος 7, στις στήλες 1235-1237, βρίσκομε ένα άρθρο με τίτλο «Χαμέζ . . ‘ένζυμο ζυμάρι’.» Στην στήλη 1237 κάτω από τον τίτλο «Η Ζύμη στην Ιουδαϊκή Σκέψι,» διαβάζομε τα εξής:
«Η ζύμη θεωρείται, ως ένα σύμβολο διαφθοράς και ελλείψεως καθαρότητος. Η ‘ζύμη μέσα στο ζυμάρι’ είναι ένα από τα πράγματα που ‘μας εμποδίζουν να εκτελούμε το θέλημα του Θεού.’ Αυτή η ιδέα είχε κυρίως αναπτυχθή στην Καμπάλα (Ιουδαϊκή θεοσοφία). Επίσης στην Καινή Διαθήκη γίνεται μνεία για ‘ζύμη κακίας και πονηρίας’ η οποία έρχεται σε αντίθεσι με τα ‘άζυμα ειλικρινείας και αληθείας’ (1 Κορ. 5:8). Μ’ έναν όμοιο τρόπο αυτή η λέξις εφηρμόζετο σε ό,τι εθεωρείτο ότι ήταν μια διεφθαρμένη δοξασία των Φαρισαίων και Σαδδουκαίων (Ματθ. 16:12· Μάρκ. 8:15).
«Εφηρμόζετο ιδιαιτέρως για να προσδιορίση την ανάμιξι ακαθάρτων στοιχείων καταγωγής μιας οικογενείας. Το (ένζυμο) ‘ζυμάρι’ ήταν εδώ σε αντίθεσι με τα συμφραζόμενα που μιλούν περί ‘καθαρού κοσκινισμένου αλεύρου.’ . . .»