Υποσημείωση

a Ο Μέγιστος Ποντίφιξ Ιούλιος Καίσαρ αύξησε τον αριθμό των ποντιφίκων στο κολλέγιο σε δέκα έξη. Η Βρεττανική Εγκυκλοπαιδεία, ενδεκάτη έκδοσις, Τόμος 22ος, σελίς 66β, λέγει, κάτω από τη λέξι ΠΟΝΤΙΦΙΞ: «Το όνομα αυτό προκύπτει σαφώς από το πονς [γέφυρα] και φάσερε [κάνω], αλλ’ αν αυτό πρέπει να εκληφθή ότι υποδεικνύει κάποια ειδική σχέσι με την ιερή γέφυρα πάνω από τον Τίβεριν (Πονς Σουμπλίτσιους), ή ποια πιθανόν μπορούσε να ήταν η αρχική σημασία, δεν μπορεί να καθορισθή τώρα. Το κολλέγιο υπήρχε υπό την μοναρχία [της Ρώμης], όταν τα μέλη του ήσαν πιθανόν τρία σε αριθμό· μπορούν με βεβαιότητα να θεωρηθούν ως νομικοί σύμβουλοι του ρεξ [βασιλέως] σε όλα τα ζητήματα της θρησκείας. Κάτω από τη δημοκρατία [της Ρώμης] επρόβαλλαν σε εξοχότητα από ένα πόντιφεξ μάξιμους [μέγιστο γεφυροποιό], ο οποίος ανέλαβε τα καθήκοντα του βασιλέως ως πρώτιστος επίτροπος του θρησκευτικού νόμου, . . . Όλοι υπηρετούσαν ισοβίως. Η τεραστία εξουσία του κολλεγίου είχε συγκεντρωθή στον μέγιστο ποντίφικα, οι δε άλλοι ποντίφικες αποτελούσαν το κονσίλιουμ ή συμβουλευτικό σώμα του. Τα καθήκοντά του ήσαν εν μέρει λειτουργικά ή τελετουργικά, αλλ’ αυτά ήσαν τα ολιγώτερο σπουδαία· η πραγματική εξουσία παρέμενε στη διαχείρισι του γιούς ντιβίνουμ [θείου δικαιώματος], . . . Είναι προφανές ότι ένα ιερατείο με τέτοια καθήκοντα, και με ισόβιο παραμονή στο αξίωμα, πρέπει ν’ αποτελούσε μεγάλη δύναμι στο κράτος, και κατά τους τρείς πρώτους αιώνες της δημοκρατίας είναι πιθανόν ο μέγιστος ποντίφιξ να ήταν πραγματικά το πιο ισχυρό μέλος. . . . Ο Ιούλιος Καίσαρ το διετήρησε τα τελευταία είκοσι χρόνια της ζωής του, ο δε Αύγουστος το παρέλαβε μετά το θάνατο του Λεπίδου το 12 π.Χ., οπότε έγινε αχώριστος από το αξίωμα του βασιλεύοντος αυτοκράτορος. Με την παρακμή της [Ρωμαϊκής] αυτοκρατορίας ο τίτλος πολύ φυσικά περιήλθε στους πάπας, των οποίων τα καθήκοντα ως επιτρόπων του θρησκευτικού νόμου ήσαν πολύ όμοια με τα καθήκοντα του αρχαίου Ρωμαϊκού ιερατείου, σ’ αυτό δε αποδίδεται η σύγχρονη χρήσις του ‘ποντίφιξ’ και ‘ποντιφικικός’.»