Μπραζίλια—Νέα, Διαφορετική και Γοργά Αναπτυσσόμενη

Από τον ανταποκριτή του Ξύπνα! στη Βραζιλία

ΣΕ ΠΟΙΟ μέρος του κόσμου θα μπορούσατε να τηλεφωνήσετε στο σχεδιαστή που εκπόνησε τα αρχικά σχέδια για την πρωτεύουσα της χώρας σας; Πού θα μπορούσατε να συναντήσετε τον αρχιτέκτονα που σχεδίασε και επέβλεψε την οικοδόμηση των πρώτων κυβερνητικών κτιρίων της πρωτεύουσας; Και σε ποια πρωτεύουσα μπορείτε να περπατήσετε και να ξέρετε με βεβαιότητα ότι όποιο άτομο βλέπετε πάνω από 40 ετών δεν γεννήθηκε εκεί; Στην Μπραζίλια, την πρωτεύουσα της Βραζιλίας—μια νέα, μοναδική πόλη που αξίζει να τη δούμε από κοντά.a

Μακροσκελής Πρόλογος

Χρειάζεται περίπου μιάμιση ώρα για να πάει κάποιος με αεροπλάνο από το Σάο Πάολο στην Μπραζίλια. Άνετα λεωφορεία κάνουν το ταξίδι σε 12 ώρες περίπου. Προτίμησα το ταξίδι με το λεωφορείο. Έτσι είχα αρκετό χρόνο για να διαβάσω την ιστορία της πόλης.

Από τότε που οργανώθηκε η πρώτη εξέγερση εναντίον της πορτογαλικής διακυβέρνησης στα τέλη του 18ου αιώνα, υπήρχε η επιθυμία να οικοδομηθεί μια καινούρια πρωτεύουσα στη Βραζιλία. Λίγο μετά την ανεξαρτησία της Βραζιλίας το 1822, ο Βραζιλιάνος πολιτικός Ζοζέ Μπονιφάσιο ντε Αντράδα ε Σίλβα πρότεινε να ονομάσουν αυτή τη μελλοντική πρωτεύουσα Μπραζίλια, ένα όνομα το οποίο είχαν ήδη χρησιμοποιήσει οι χαρτογράφοι του 17ου αιώνα για να προσδιορίσουν ολόκληρη τη χώρα.

Το 1891, το νέο σύνταγμα της χώρας όριζε ότι έπρεπε να οριοθετηθούν 14.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα σαβάνας στο Κεντρικό Οροπέδιο. Εκεί, περίπου 1.000 χιλιόμετρα μακριά από την ακτή, επρόκειτο να οικοδομηθεί η νέα πρωτεύουσα. Οι πολιτικοί σκέφτηκαν ότι η μεταφορά της πρωτεύουσας από το Ρίο ντε Τζανέιρο στο εσωτερικό της χώρας θα επιτάχυνε την ανάπτυξη της αχανούς ενδοχώρας. Εντούτοις, πέρασαν άλλα 50 χρόνια χωρίς να γίνει καμιά κίνηση. Τελικά, το 1955 ολοκληρώθηκε ο μακροσκελής πρόλογος της Μπραζίλια, και επρόκειτο να γραφτεί το πρώτο κεφάλαιο το οποίο ήταν γεμάτο δράση.

Ο Διαγωνισμός και το Σχέδιο

Εκείνο το έτος, ο υποψήφιος πρόεδρος Ζουσελίνου Κούμπιτσεκ υποσχέθηκε ότι, αν εκλεγόταν, η νέα πρωτεύουσα θα γινόταν πραγματικότητα προτού τελειώσει η πενταετής προεδρική του θητεία. Τον Απρίλιο του 1956, ο Κούμπιτσεκ εξελέγη πρόεδρος.

Μερικούς μήνες νωρίτερα, η κυβέρνηση είχε προκηρύξει διαγωνισμό: Ζητήθηκε από αρχιτέκτονες, πολιτικούς μηχανικούς και πολεοδόμους στη Βραζιλία να συντάξουν μελέτες για το σχέδιο πόλης της νέας πρωτεύουσας. Μέσα σε λίγους μήνες, 26 υποψήφιοι έστειλαν τη δική τους εκδοχή για την ιδανική πρωτεύουσα. Το Μάρτιο του 1957, μια διεθνής επιτροπή ανακοίνωσε το νικητή: ο πολεοδόμος Λούσιο Κόστα.

Η συμμετοχή του Κόστα, ανόμοια με εκείνη των άλλων υποψηφίων, αποτελούνταν από μερικά σκαριφήματα και λίγες σελίδες με κείμενο γραμμένο πρόχειρα στο χέρι—μια ολόκληρη πόλη σε ένα χάρτινο φάκελο! Ζήτησε συγνώμη από την επιτροπή για την ελλιπή μελέτη, αλλά πρόσθεσε: «Αν δεν είναι κατάλληλο, τότε θα είναι εύκολο να το αποκλείσετε, και εγώ δεν θα έχω δαπανήσει άσκοπα ούτε το δικό μου χρόνο ούτε κανενός άλλου». Στην επιτροπή, όμως, άρεσε το σχέδιό του και έκρινε ότι ήταν «ξεκάθαρο, άμεσο και ουσιαστικά απλό». Τι πρότεινε το σχέδιό του και πώς μετατράπηκε σε μια τσιμεντένια πόλη;

Ένα «Αεροπλάνο» Μέσα στη Σκόνη

Ένας καλός τρόπος για να βρούμε την απάντηση είναι να επισκεφτούμε το Ζωντανό Μουσείο στη Μνήμη των Καντάνγκο (Museu Vivo da Memória Candanga). Εφόσον το μουσείο στεγάζεται εκεί όπου βρισκόταν το πρώτο νοσοκομείο της πρωτεύουσας, αυτό το κτίριο είναι στην κυριολεξία το λίκνο της Μπραζίλια. Τα πρώτα μωρά που γεννήθηκαν στην Μπραζίλια πριν από 40 χρόνια άρχισαν τη ζωή τους εδώ ακριβώς. Σήμερα, όμως, το πρώην νοσοκομείο αφηγείται την ιστορία της γέννησης και των παιδικών χρόνων της Μπραζίλια. Όπως λέει ένα έκθεμα στο μουσείο, είναι μια ιστορία «Σκόνης, Καναβάτσου και Τσιμέντου».

Η Λαουρέτι Μασάντου, που ανήκει στο προσωπικό του μουσείου, με ξεναγεί πρώτα στην περίοδο της «σκόνης». Κοντοστέκεται μπροστά σε μια φωτογραφία, τραβηγμένη το 1957, η οποία δείχνει δύο χωματόδρομους που τέμνουν τη σαβάνα σχηματίζοντας μια διασταύρωση στη μέση τού πουθενά. «Αυτή η φωτογραφία», λέει, «έχει συλλάβει το πρώτο βήμα σε ό,τι αφορά την κατασκευή της πόλης». Κατόπιν, κοιτάζοντας τα σκαριφήματα του Κόστα, βλέπουμε ποιο σχήμα έδωσε ο πολεοδόμος σε έναν από αυτούς τους δρόμους ώστε όταν οι εργάτες, οι οποίοι ονομάζονταν καντάνγκο,b αργότερα σχημάτισαν αυτή την καμπύλη στη σαβάνα, μέσα από τη σκόνη ξεπρόβαλε το σχέδιο ενός αεροπλάνου.

Αυτό το ξεχωριστό σχήμα παραμένει το σχέδιο πόλης της Μπραζίλια: Ένα αεροπλάνο του οποίου το πιλοτήριο δείχνει προς την ανατολή και τα καμπυλωτά φτερά του εκτείνονται προς το βορρά και προς το νότο. Τα κτίρια που στεγάζουν τους τρεις τομείς της κυβέρνησης καταλαμβάνουν το πιλοτήριο, η εμπορική περιοχή αποτελεί την άτρακτο και οι οικιστικές περιοχές σχηματίζουν τα φτερά.

Από το Καναβάτσο στο Τσιμέντο

Τα τμήματα του μουσείου που αναφέρονται στο «καναβάτσο» και στο «τσιμέντο» περιγράφουν πώς εργάτες από ολόκληρη τη Βραζιλία πούλησαν τα υπάρχοντά τους για να ταξιδέψουν μέχρι αυτό το εργοτάξιο. “Ο πατέρας μου αγόρασε ένα φορτηγό, στοίβαξε σε αυτό ολόκληρη την οικογένειά μας—πάνω από 20 άτομα—και οδήγησε 19 μέρες για να φτάσουμε εδώ”, θυμάται ένας εργάτης που έφτασε τον Αύγουστο του 1957. Άλλοι ήρθαν με λεωφορεία, βοϊδάμαξες ή κάνοντας οτοστόπ. Συνολικά, κατέφθασαν 60.000 εργάτες.

Αυτές οι στρατιές των εργατών, οι οποίοι ζούσαν σε σκηνές από καναβάτσο, ήταν απολύτως απαραίτητες επειδή είχε οριστεί ότι η ημερομηνία για τα εγκαίνια της πόλης θα ήταν η 21η Απριλίου 1960. Αυτό σήμαινε ότι οι πολιτικοί μηχανικοί, οι τεχνίτες και οι εργάτες της οικοδόμησης έπρεπε να δημιουργήσουν μια πρωτεύουσα μέσα σε 1.000 μέρες—ένα μνημειώδες έργο! Ωστόσο, όταν έφτασε η μέρα των εγκαινίων, οι εργάτες είχαν νικήσει το χρόνο. Η πιο νέα πρωτεύουσα του κόσμου είχε ξεπροβάλει από τη σκόνη της σαβάνας.

Η Πρώτη και Μοναδική

Ο θαυμασμός για την πόλη και τους κατασκευαστές της είναι ακόμα ολοζώντανος στο γραφείο της Εκπαιδευτικής, Επιστημονικής και Πολιτιστικής Οργάνωσης των Ηνωμένων Εθνών (UNESCO) στην Μπραζίλια. «Δεν υπάρχει άλλο σχέδιο πόλης που να εκτελέστηκε με τόση ακρίβεια όσο εκείνο του Κόστα», μου λέει η πολιτιστική ακόλουθος της Ουνέσκο, η Δρ Μπριάνι Ε. Μπίκα. «Αυτός είναι ένας λόγος για τον οποίο η Μπραζίλια είναι η πρώτη και μοναδική πόλη του 20ού αιώνα σε παγκόσμιο επίπεδο που έχει περιληφθεί στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO».c

Η Μπραζίλια είναι επίσης η μοναδική πόλη σε αυτόν τον κατάλογο η οποία βρίσκεται ακόμα υπό κατασκευή. Αυτό δημιουργεί μια πρόκληση, λέει η Δρ Μπίκα. «Πώς μπορούμε να διατηρήσουμε το αρχικό σχέδιο πόλης ενώ η πόλη αλλάζει;» Ενόσω ήταν ζωντανός, ο αρχιτέκτονας Λούσιο Κόστα, αν και είχε περάσει τα 90, εξακολουθούσε να αντιμετωπίζει αυτή την πρόκληση. Παρακολουθούσε τις καινούριες κατασκευές και βεβαιωνόταν ότι δεν “βεβήλωναν” το σχέδιο της πόλης του. Λόγου χάρη, όταν ο Κόστα πληροφορήθηκε ότι γίνονταν σχέδια για να κατασκευαστεί ένα αστικό σιδηροδρομικό δίκτυο στην Μπραζίλια, επέμεινε να κινούνται τα τρένα υπογείως.

Πανοραμική Θέα

Ήρθε η ώρα για να κάνουμε μια περιήγηση στην πόλη. Ακόμα και αν επισκέπτεστε την πόλη για πρώτη φορά, δεν θα δυσκολευτείτε και πολύ να προσανατολιστείτε. Υπάρχουν δύο κεντρικές λεωφόροι και ο σταθμός των αστικών λεωφορείων βρίσκεται εκεί που διασταυρώνονται αυτές οι λεωφόροι. Η μια λεωφόρος πηγαίνει από τα δυτικά προς τα ανατολικά (από την ουρά του «αεροπλάνου» προς το πιλοτήριο) και μέσω αυτής έχετε πρόσβαση σε ξενοδοχεία, θέατρα, τράπεζες και καταστήματα. Η άλλη πηγαίνει από βορρά προς νότο (από τη μια άκρη του ενός φτερού στην άλλη) και διασχίζει τις οικιστικές περιοχές.

Η καλύτερη τοποθεσία για να δείτε την Μπραζίλια είναι από τον Πύργο της Τηλεόρασης, ένα κτίριο ύψους 224 μέτρων, το οποίο βρίσκεται στην άτρακτο του αεροπλάνου πίσω ακριβώς από τα φτερά. Η δωρεάν διαδρομή με το ασανσέρ σάς ανεβάζει 75 μέτρα πάνω από το έδαφος και σας χαρίζει μια πανοραμική θέα του κέντρου της πόλης, που ονομάζεται Πλάνου Πιλότου. Καθώς ατενίζετε τις μεγάλες εκτάσεις με γκαζόν που υπάρχουν στην πόλη, οι οποίες είναι τόσο αχανείς και άδειες που νομίζετε ότι αγγίζουν τον ουρανό, μένετε έκθαμβοι από την ευρυχωρία που χαρακτηρίζει την Μπραζίλια. Μάλιστα, ο αρχιτέκτονας υπαίθριων χώρων Ρομπέρτου Μπούρλε-Μαρξ έχει δημιουργήσει τόσο πολλά πάρκα και εκτάσεις με γκαζόν στην Μπραζίλια ώστε η πόλη λέγεται ότι έχει περισσότερο πράσινο ανά κάτοικο από οποιαδήποτε άλλη πρωτεύουσα στον κόσμο.

Προς τα ανατολικά εκτείνεται ένας φαρδύς, κατάφυτος πεζόδρομος ο οποίος βρίσκεται ανάμεσα σε δύο δρόμους. Κατά μήκος των δρόμων βρίσκονται 17 πανομοιότυπα κτίρια. Καθένα από αυτά τα οικοδομήματα που έχουν σχήμα κουτιού στεγάζει μια διαφορετική κυβερνητική υπηρεσία. Στο τέλος του πεζόδρομου υψώνεται το χαρακτηριστικό σήμα της Μπραζίλια: δύο πανομοιότυποι θόλοι, ο ένας κάθετος και ο άλλος ανεστραμμένος, στη βάση των δύο 28όροφων κτιρίων που στεγάζουν το Εθνικό Κογκρέσο, το νομοθετικό σώμα της Βραζιλίας.

Το σχήμα που έχει το κτίριο του Εθνικού Κογκρέσου μπορεί να σας θυμίζει λίγο τα κεντρικά γραφεία των Ηνωμένων Εθνών στη Νέα Υόρκη—και δικαιολογημένα. Ένας από τους αρχιτέκτονες που συνέβαλαν στη μελέτη των κτιρίων του Ο.Η.Ε. ήταν ο Όσκαρ Νιμάγερ—ο ίδιος Βραζιλιάνος αρχιτέκτονας που σχεδίασε το Εθνικό Κογκρέσο και σχεδόν όλα τα άλλα βασικά κτίρια της Μπραζίλια. Μερικά από τα πιο όμορφα έργα του, όπως το Υπουργείο Εξωτερικών (Παλάσιου Ιματαρατί) και το Υπουργείο Δικαιοσύνης (Παλάσιου ντα Ζουστίσα), βρίσκονται κοντά στους δίδυμους πύργους του Εθνικού Κογκρέσου.

Γιατί Αποκλείεται να Χαθείτε

Ωστόσο, η Μπραζίλια δεν είναι απλώς ένα αρχιτεκτονικό πάρκο. Είναι επίσης μια καλοφτιαγμένη κατοικία για χιλιάδες ανθρώπους. Καθώς περνάμε με το αυτοκίνητο από το οικιστικό τμήμα της πόλης, ο Πάουλου, ένας δικηγόρος που ζει στην Μπραζίλια, λέει τα εξής: «Για τους περισσότερους ανθρώπους που μετακόμισαν στην Μπραζίλια αυτή η ευταξία ήταν ένα ευπρόσδεκτο διάλειμμα από το πολεομορφικό χάος που είχαν συνηθίσει σε άλλες πόλεις».

Οι κάτοικοι της Μπραζίλια ζουν σε πολυκατοικίες. Μια ομάδα τέτοιων κτιρίων συγκεντρωμένων γύρω από μια αυλή σχηματίζει ένα τεράστιο οικοδομικό τετράγωνο. Σειρές με τέτοια τεράστια οικοδομικά τετράγωνα γεμίζουν το βόρειο και το νότιο φτερό της πόλης. Είναι εύκολο να βρει κανείς τις διευθύνσεις των σπιτιών. Για παράδειγμα, η διεύθυνση «Β-102-Λ» βρίσκεται στο βόρειο φτερό της πόλης, στο οικοδομικό τετράγωνο 102 και στο κτίριο Λ. Και αν θυμάστε ότι οι αριθμοί των τετραγώνων μεγαλώνουν (από 102-116) καθώς πλησιάζετε προς την άκρη των φτερών, είναι σχεδόν αδύνατον να κάνετε λάθος.

Για να συνδυάσουν την ευταξία με την άνεση, τα κτίρια των κατοικιών δεν ξεπερνούν τους έξι ορόφους. Με αυτόν τον τρόπο, έλεγε ο σενιόρ Κόστα, ένα παιδί που παίζει στην αυλή μπορεί να ακούσει τη μητέρα του όταν του φωνάζει από το παράθυρο του διαμερίσματός της: «Μανουέλ, βέιμ κα!» (Μανουέλ, έλα εδώ!)

Τα Προβλήματα που Επιφέρει η Ανάπτυξη

Αν και η Μπραζίλια περηφανεύεται ότι είναι μια πόλη χτισμένη βάσει σχεδίου, η μελέτη της πόλης παρέβλεψε τους εργάτες που έχτισαν την Μπραζίλια. Θεωρήθηκε δεδομένο ότι, μετά τα εγκαίνια της πρωτεύουσας, οι εργάτες θα έπαιρναν τα σφυριά και τα μυστριά τους και θα επέστρεφαν στον τόπο τους. Αλλά η επιστροφή σε μια περιοχή χωρίς νοσοκομεία, σχολεία ή εργασία προφανώς δεν άρεσε στους εργάτες. Προτίμησαν να μείνουν στην Μπραζίλια—αλλά πού;

Δεν μπορούσαν να πληρώσουν τα υψηλά ενοίκια των διαμερισμάτων που είχαν χτίσει, έτσι εγκαταστάθηκαν γύρω από την πράσινη ζώνη της Μπραζίλια. Προτού περάσει πολύς καιρός, ξεφύτρωσαν αρκετές πόλεις μεγαλύτερες από την Μπραζίλια. Σήμερα, μόνο 400.000 άνθρωποι ζουν στην πόλη που έχει χτιστεί βάσει σχεδίου, ενώ πολλά διαμερίσματα παραμένουν ξενοίκιαστα· αλλά σχεδόν 2 εκατομμύρια κάτοικοι έχουν εγκατασταθεί στα περίχωρα που έχουν χτιστεί χωρίς σχέδιο. Παρά τις προθέσεις για κοινωνική ισότητα που φανέρωνε το σχέδιο πόλης, οι διαφορές στο εισόδημα έχουν τοποθετήσει τον πληθυσμό σε εντελώς ξεχωριστές πόλεις.

Η απρόβλεπτη, εκρηκτική αύξηση του πληθυσμού και οι ταξικές διαφορές υποδαυλίζουν, με τη σειρά τους, το έγκλημα καθώς και άλλα κοινωνικά και οικονομικά προβλήματα που είναι κοινά σε όλες τις πόλεις. Η νέα πρωτεύουσα της Βραζιλίας αντιμετωπίζει τα προβλήματα που επιφέρει η ανάπτυξη. Είναι σαφές ότι οι καλοσχεδιασμένοι δρόμοι και η πρωτότυπη αρχιτεκτονική δεν αρκούν για να αλλάξουν τις καρδιές και τη συμπεριφορά των ανθρώπων.

Η «Καρδιά της Βραζιλίας»;

Γιγαντοαφίσες που υπάρχουν κατά μήκος του περιφερειακού αυτοκινητόδρομου της Μπραζίλια υπενθυμίζουν στους ταξιδιώτες ότι πρόκειται να μπουν στην «Καρδιά της Βραζιλίας». Το σλόγκαν αυτό έχει κάποια βάση: Αν και η Μπραζίλια δεν βρίσκεται στο γεωγραφικό κέντρο της χώρας, απέχει σχεδόν εξίσου από όλες τις μεγάλες πόλεις της χώρας. Τι θα πούμε, όμως, για το βαθύτερο νόημα αυτού του σλόγκαν; Είναι η Μπραζίλια πράγματι βραζιλιάνικη στην καρδιά; Οι απόψεις διίστανται. Μόνο αν επισκεφτείτε αυτή τη μοναδική πόλη θα μπορέσετε να δώσετε τη δική σας απάντηση σε αυτό το ερώτημα. Να θυμάστε, όμως, ότι δεν πρέπει να βιαστείτε να κρίνετε την Μπραζίλια. Δώστε στην πόλη λίγο χρόνο για να αποκαλύψει τον εαυτό της επειδή, όπως παρατήρησε μια κάτοικος: «Η Μπραζίλια σε δελεάζει σιγά σιγά».

[Υποσημειώσεις]

[Εικόνα στη σελίδα 15]

Μια ιστορία «Σκόνης, Καναβάτσου και Τσιμέντου»

[Ευχαριστίες]

Arquivo Público do Distrito Federal

[Εικόνα στη σελίδα 15]

Παρέλαση των «καντάνγκο»

[Ευχαριστίες]

Arquivo Público do Distrito Federal

[Εικόνα στη σελίδα 16, 17]

Πανοραμική άποψη της Μπραζίλια

1. Υπουργεία

2. Κτίρια γραφείων του Κογκρέσου

3. Ανώτατο Δικαστήριο

4. Πλατεία των Τριών Πύργων

5. Διοικητικά γραφεία

[Ευχαριστίες]

Secretaria de Turismo, Brasília

[Εικόνα στη σελίδα 18]

Έχει περισσότερο πράσινο από τις άλλες πρωτεύουσες στον κόσμο