Γιατί Μερικά Παιδιά Είναι Τόσο Δύσκολα

«Οι γενετικές επιρροές, η χημεία του εγκεφάλου και η νευρολογική ανάπτυξη συμβάλλουν σε μεγάλο βαθμό στο ποιοι είμαστε ως παιδιά και στο τι γινόμαστε ως ενήλικοι».—ΔΡ ΣΤΑΝΛΕΪ ΤΟΥΡΕΚΙ.

ΚΑΘΕ παιδί μεγαλώνει με το δικό του μοναδικό, ξεχωριστό τρόπο. Τα παιδιά εκδηλώνουν πολλά χαρακτηριστικά και διαθέσεις που φαίνονται να είναι έμφυτα—χαρακτηριστικά στα οποία οι γονείς μπορεί να έχουν ελάχιστο ή καθόλου έλεγχο. Είναι αλήθεια ότι πάντοτε υπήρχαν παιδιά που ήταν απείθαρχα, ανήσυχα και που προκαλούσαν αναστάτωση. Οι καλύτεροι γονείς μπορεί να έχουν ένα παιδί που είναι δύσκολο να ανατραφεί.

Αλλά γιατί ορισμένα παιδιά είναι πολύ πιο δύσκολα και απαιτητικά ως προς την ανατροφή τους; Ο αριθμός των παιδιών που έχουν σοβαρά προβλήματα συμπεριφοράς αυξάνει. Υπάρχει γενική συμφωνία μεταξύ των γιατρών και των ερευνητών ότι το 5 ως 10 τοις εκατό όλων των παιδιών παρουσιάζουν υπερβολική ανησυχία και ότι η ανικανότητα αυτών των παιδιών να δίνουν προσοχή, να συγκεντρώνονται, να ακολουθούν κανόνες και να ελέγχουν τις παρορμήσεις δημιουργεί πολυάριθμες δυσκολίες για αυτά και για την οικογένειά τους, τους δασκάλους τους και τους συνομηλίκους τους.

Ο Δρ Μπένετ Σέιβιτς, καθηγητής παιδιατρικής και νευρολογίας στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου του Γέιλ, στρέφει την προσοχή σε μια πιθανή ρίζα του προβλήματος: «οι κληρονομημένες διαταραχές σε ορισμένες χημικές ουσίες στα συστήματα νευρομετάδοσης του εγκεφάλου», που ρυθμίζουν τη λειτουργία των κυττάρων του εγκεφάλου και διευκολύνουν τη ρύθμιση της συμπεριφοράς από τον εγκέφαλο. Ό,τι και αν είναι αυτό που κάνει δύσκολη την ανατροφή του παιδιού, οι γονείς πρέπει να δώσουν προτεραιότητα στο να γίνουν επιδέξιοι στον αποτελεσματικό χειρισμό της συμπεριφοράς του παιδιού τους, παρέχοντας ενθάρρυνση και υποστήριξη μάλλον παρά επίκριση και αποδοκιμασία.

Στους Βιβλικούς χρόνους, υπεύθυνοι για την εκπαίδευση και την εκγύμναση των παιδιών τους ήταν οι γονείς. Γνώριζαν ότι η διαπαιδαγώγηση και η διδασκαλία στους νόμους του Θεού θα έκαναν το παιδί τους σοφό. (Δευτερονόμιον 6:6, 7· 2 Τιμόθεο 3:15) Συνεπώς, η θεόδοτη ευθύνη των γονέων είναι να καταβάλλουν όσο το δυνατόν περισσότερη προσπάθεια, παρά το γεμάτο πρόγραμμά τους, ώστε να καλύπτουν τις ανάγκες του παιδιού, ιδιαίτερα αντιδρώντας με θετικό τρόπο στην αρνητική συμπεριφορά. Εφόσον όσα προβλήματα συμπεριφοράς παρουσιάζονται στην παιδιατρική σήμερα αφορούν παιδιά που είναι υπερδραστήρια, παρορμητικά ή απρόσεκτα, ίσως είναι υποβοηθητικό να εξετάσουμε τη Διαταραχή Ελαττωματικής Προσοχής (ADD) και τη Διαταραχή Ελαττωματικής Προσοχής με Υπερκινητικότητα (ADHD) ως παράγοντες για τα παιδιά που είναι δύσκολα στην ανατροφή τους.a

Στη δεκαετία του 1950, αυτές οι διαταραχές ονομάζονταν «ελάχιστη εγκεφαλική δυσλειτουργία». Αυτή η ορολογία έπαψε να χρησιμοποιείται, σύμφωνα με τον παιδίατρο νευρολόγο Δρ Γιαν Μάθισεν, όταν ευρήματα έδειξαν ότι «η ADD δεν αποτελεί σε καμία περίπτωση εγκεφαλική βλάβη». Ο Δρ Μάθισεν λέει: «Η ADD είναι ένα φαινομενικό ελάττωμα σε ορισμένες περιοχές του εγκεφάλου. Δεν είμαστε ακόμη βέβαιοι για το ποια ακριβώς νευροχημικά προβλήματα περιλαμβάνονται, αλλά πιστεύουμε ότι υπάρχει σχέση με μια χημική ουσία του εγκεφάλου που ονομάζεται ντοπαμίνη». Αυτός πιστεύει ότι το πρόβλημα περιλαμβάνει τη ρύθμιση της ντοπαμίνης. «Πιθανότατα δεν φταίει μόνο μία χημική ουσία, αλλά η σχέση μεταξύ αρκετών χημικών ουσιών», πρόσθεσε ο ίδιος.

Αν και εξακολουθούν να υπάρχουν πολλά αναπάντητα ερωτήματα σχετικά με την αιτία της ADD, οι ερευνητές γενικά συμφωνούν με τον Δρ Μάθισεν στο ότι η χρόνια ανεπαρκής ρύθμιση της προσοχής, της παρορμητικότητας και της κινητικής δραστηριότητας έχει νευρολογική προέλευση. Πρόσφατα μια μελέτη, την οποία διεξήγαγε ο Δρ Άλαν Ζαμέτκιν και ερευνητές στο Εθνικό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγείας στις Ηνωμένες Πολιτείες, απέδωσε την ADD για πρώτη φορά σε μια συγκεκριμένη ανωμαλία του μεταβολισμού του εγκεφάλου, αν και παραδέχτηκαν ότι «πρέπει να γίνει πολύ περισσότερη έρευνα για να φτάσουμε σε πιο οριστικές απαντήσεις».

Το Σχολείο Αποτελεί Πραγματική Πρόκληση

Το σχολείο είναι συνήθως πολύ δύσκολο για τα παιδιά που είναι μόνιμα απρόσεκτα, παρορμητικά, υπερβολικά δραστήρια ή αποσπούνται εύκολα, εφόσον οι απαιτήσεις για συγκέντρωση και για να κάθονται ήσυχα αυξάνονται πάρα πολύ στο περιβάλλον της σχολικής αίθουσας. Επειδή αυτά τα παιδιά δυσκολεύονται τόσο πολύ να παραμείνουν συγκεντρωμένα σε οτιδήποτε για μεγάλο χρονικό διάστημα, τι άλλο μπορούν να κάνουν από το να είναι εξοργιστικά υπερδραστήρια; Για μερικά, η έλλειψη προσοχής είναι τόσο σοβαρή ώστε δεν μπορούν να συνεχίσουν τη φυσιολογική μάθηση, είτε στο σπίτι είτε στο σχολείο. Δεν είναι ασυνήθιστο να δέχονται πειθαρχικές κυρώσεις επειδή είναι είτε οι ταραξίες είτε οι γελωτοποιοί της τάξης, αφού δυσκολεύονται να ελέγξουν τη συμπεριφορά τους και να υπολογίσουν τις συνέπειες των πράξεών τους.

Τελικά, αναπτύσσουν μια κακή εικόνα για τον εαυτό τους, ίσως χαρακτηρίζοντας τον εαυτό τους «κακό» και «ανόητο» και ενεργώντας ανάλογα. Επειδή όσο σκληρά και αν προσπαθούν παίρνουν χαμηλούς βαθμούς, αυτά τα παιδιά γίνονται επιρρεπή στη χρόνια αποτυχία που διαιωνίζεται.

Μπερδεμένοι, οι γονείς ανησυχούν πολύ και νιώθουν σύγχυση από τη συμπεριφορά του παιδιού τους που προκαλεί αναστάτωση. Μερικές φορές προκύπτει γαμήλια ασυμφωνία, καθώς ο ένας γονέας κατηγορεί τον άλλον για την κατάσταση. Πολλοί γονείς δαπανούν πολύ χρόνο επαναλαμβάνοντας θυμωμένοι τα άσχημα και ξεχνώντας τα καλά. Συνεπώς, οι αντιδράσεις τους στην αρνητική συμπεριφορά προκαλούν περισσότερη αρνητική αλληλεπίδραση. Έτσι η οικογένεια και, σε κάποιο βαθμό, οι άλλοι που βρίσκονται σε σχέση αλληλεπίδρασης με το παιδί παγιδεύονται σε έναν αγώνα δύναμης που είναι αποτέλεσμα του ότι δεν καταλαβαίνουν και δεν χειρίζονται με επιτυχία τη συμπεριφορά ενός δύσκολου παιδιού—ενός παιδιού με, ή χωρίς, Διαταραχή Ελαττωματικής Προσοχής.

Η Προσωπική Εμπειρία μιας Μητέρας με τον Ρόνι

«Από τη στιγμή που ο Ρόνι ήρθε στον κόσμο, ποτέ δεν ήταν χαρούμενος αλλά ήταν διαρκώς ευερέθιστος και έκλαιγε. Ήταν αλλεργικός, είχε δερματικά εξανθήματα, μολύνσεις στα αφτιά και διαρκή διάρροια.

»Ωστόσο, οι πρώτες κινητικές ικανότητες του Ρόνι αναπτύχτηκαν καλά, και πολύ γρήγορα κάθησε, στάθηκε και κατόπιν περπάτησε—ή μήπως πρέπει να πω έτρεξε; Έκανα όλες τις δουλειές του σπιτιού βιαστικά ενώ κοιμόταν, επειδή όταν ξυπνούσε ο μικρός μου ‘ανεμοστρόβιλος’ προσπαθούσα συνέχεια να μην τον αφήσω να χτυπήσει ο ίδιος, ούτε να καταστρέψει το σπίτι, καθώς έτρεχε παντού και έπιανε ό,τι του τραβούσε την προσοχή, και αυτό συνέβαινε με τα περισσότερα πράγματα!

»Είχε πολύ μικρό εύρος προσοχής. Τίποτα δεν τον απασχολούσε για πολύ. Δεν μπορούσε να κάτσει ήσυχα. Φυσικά, αυτό ήταν πρόβλημα όταν τον πηγαίναμε κάπου όπου έπρεπε να κάτσει ήσυχα—ιδιαίτερα στις εκκλησιαστικές συναθροίσεις. Δεν είχε νόημα να τον δέρνουμε επειδή δεν καθόταν ήσυχα. Απλώς δεν μπορούσε. Πολλά καλοπροαίρετα άτομα παραπονιούνταν ή μας συμβούλευαν, αλλά τίποτα δεν είχε επιτυχία.

»Ο Ρόνι ήταν έξυπνος· έτσι όταν ήταν περίπου τριών χρονών, αρχίσαμε ένα καθημερινό σύντομο πρόγραμμα ανάγνωσης μαζί του. Όταν έγινε πέντε χρονών μπορούσε να διαβάζει αρκετά καλά. Έπειτα πήγε στο σχολείο. Ύστερα από ένα μήνα περίπου, έλαβα μια πρόσκληση για να πάω να μιλήσω με τη δασκάλα. Αυτή μου είπε ότι όταν πρωτοείδε τον Ρόνι νόμιζε ότι έμοιαζε με άγγελο, αλλά αφού τον είχε στην τάξη της επί ένα μήνα, τώρα πίστευε ότι ήταν το αντίθετο! Με ενημέρωσε ότι διαρκώς πηδούσε, έβαζε τρικλοποδιές στα άλλα παιδιά, ή τα τραβούσε. Δεν ήταν φρόνιμος ούτε καθόταν καλά, και αναστάτωνε ολόκληρη την τάξη. Δεν είχε αυτοέλεγχο. Η δασκάλα πρόσεξε επίσης ότι αναπτυσσόταν μια στασιαστική στάση. Μου σύστησε να τον βάλουμε σε μια ειδική εκπαιδευτική τάξη και να τον πάμε στο γιατρό για να πάρουμε συνταγή για κάποιο φάρμακο που θα τον ηρεμούσε. Νιώσαμε συντριμμένοι!

»Τα φάρμακα δεν ήταν η κατάλληλη εκλογή για τον Ρόνι, αλλά ο παιδίατρος μας έδωσε μερικές πρακτικές υποδείξεις. Κατά τη γνώμη του ο Ρόνι ήταν έξυπνος και βαριόταν· γι’ αυτό, πρότεινε να τον κρατούμε απασχολημένο, να του δίνουμε πολλή-πολλή αγάπη και να είμαστε υπομονετικοί και θετικοί. Πίστευε ότι ο Ρόνι θα δημιουργούσε λιγότερα προβλήματα με το πέρασμα των ετών και με μια αλλαγή στο διαιτολόγιο.

»Συνειδητοποιήσαμε ότι έπρεπε να χειριστούμε το γιο μας προσεκτικά, ότι χρειαζόταν να τον βοηθήσουμε να μάθει να διοχετεύει την ενεργητικότητά του με θετικό τρόπο. Αυτό θα απαιτούσε πολύ χρόνο· έτσι, αλλάξαμε το καθημερινό μας πρόγραμμα και δαπανούσαμε πολλές ώρες ετοιμάζοντας μαζί του τα μαθήματα για το σχολείο, διδάσκοντάς τον και εξηγώντας του τα πράγματα υπομονετικά. Πάψαμε να χρησιμοποιούμε αρνητικές λέξεις ή να τον κατηγορούμε για την απερισκεψία του και τις σκανταλιές του. Ο σκοπός μας ήταν να ενισχύσουμε τη χαμηλή του αυτοεκτίμηση. Περισσότερο συζητούσαμε παρά διατάζαμε και απαιτούσαμε. Αν υπήρχαν κάποιες αποφάσεις στις οποίες περιλαμβανόταν, ζητούσαμε τη γνώμη του.

»Μερικά πράγματα που είναι φυσιολογικά για άλλα παιδιά δεν ήταν εύκολα για τον Ρόνι. Παραδείγματος χάρη, έπρεπε να μάθει να είναι υπομονετικός, να είναι ήρεμος, να κάθεται ήσυχα και να ελέγχει την υπερβολική σωματική του δραστηριότητα. Αλλά η κατάσταση ήταν υπό έλεγχο. Όταν κατάλαβε ότι έπρεπε να καταβάλλει συνειδητή προσπάθεια για να επιβραδύνει το ρυθμό του και να σκεφτεί τι έκανε, ή τι επρόκειτο να κάνει, άρχισε να τα καταφέρνει. Σε ηλικία 13 χρονών, η συμπεριφορά του ήταν φυσιολογική. Ευτυχώς, όλα κύλησαν ομαλά από τότε και έπειτα, ακόμη και στα συνήθως στασιαστικά εφηβικά χρόνια.

»Τα οφέλη που προέκυψαν από το ότι δώσαμε στον Ρόνι πολλή αγάπη και εξίσου πολύ χρόνο και υπομονή ήταν εξαιρετικά ανταμειφτικά!»

[Υποσημειώσεις]