Οι Ενοικιαστές της Γης Κάνουν τα Κακά Πράγματα Χειρότερα

Οι ερασιτεχνικοί πειραματισμοί τους όχι μόνο στρέφονται τελικά εναντίον τους, αλλά και πυροδοτούν καταστροφικές αλυσιδωτές αντιδράσεις που προξενούν εκατομμύρια θύματα

ΤΟ βαθύτατα συγκινητικό βιβλίο της Ράσελ Κάρσον Σιωπηλή Άνοιξη σημείωσε το σημείο-καμπή στο παγκόσμιο ενδιαφέρον για το περιβάλλον. Ήταν το βιβλίο της που, πρώτο, ενημέρωσε τον κόσμο για τον κίνδυνο από τα φυτοφάρμακα. Αλλ’ ο κόσμος, γενικά, δεν έδωσε προσοχή και το άσχημο αυτό πράγμα εξακολουθεί να χειροτερεύει.

Τα βλαβερά έντομα καταστρέφουν τις φυτείες. Για να σκοτώσουν τα έντομα, οι αγρότες ψεκάζουν με εντομοκτόνα. Τα έντομα πεθαίνουν κατά εκατομμύρια, ελάχιστα όμως απ’ αυτά διαθέτουν φυσική ανοσία και επιβιώνουν. Μεταβιβάζουν την ανοσία αυτή στους απογόνους τους και πολύ σύντομα μια νέα γενιά υπερεντόμων κατατρώει τις φυτείες. Η θεραπεία εδώ μετατρέπεται σε μπούμεραγκ. Ένα άσχημο πράγμα έγινε χειρότερο.

Αλλ’ εδώ έχει γίνει κάτι χειρότερο από το μπούμεραγκ. Έχει προκληθεί μια σειρά από αλυσιδωτές αντιδράσεις, που δημιουργούν νέες συμφορές και νέα θύματα. Τα εντομοκτόνα σκοτώνουν και τα χρήσιμα έντομα που τρώνε τα παράσιτα, η βροχή παρασύρει το δηλητήριο μέσα στο έδαφος, όπου καταστρέφονται τα βακτηρίδια, το νερό μεταφέρει τα δηλητήρια στις λίμνες και στους ωκεανούς, όπου καταστρέφονται οι μικροοργανισμοί και το πλαγκτόν και μολύνονται τα ψάρια. Τα αρπακτικά πουλιά τρώνε τα ψάρια και δεν μπορούν να γεννήσουν αυγά. Ο άνθρωπος τρώει τα ψάρια και τα εντομοκτόνα. Ή τα δηλητήρια μπαίνουν μέσα στον άνθρωπο από έναν άλλον κύκλο τροφής—τα εντομοκτόνα πέφτουν στο χορτάρι, οι γελάδες τρώνε το χορτάρι, τα δηλητήρια μπαίνουν στο γάλα και στο κρέας τους, τα οποία πίνουν ή τρώνε οι άνθρωποι.

Τα εντομοκτόνα δεν είναι παρά ένα μικρό μέρος του προβλήματος της μολύνσεως. Μονάχα οι μεγάλοι τίτλοι των εφημερίδων αποκαλύπτουν το παγκόσμιο φάσμα της ρυπάνσεως. Δεν είναι σκοπός μας να ανασκοπήσουμε εδώ αυτά που έχουν ήδη δημοσιευτεί πλατιά. Αλλά ολοένα και περισσότεροι άνθρωποι γνωρίζουν τη μεγάλη κρίση που ενεδρεύει, συγκεκριμένα: Την καταστροφή των προσχώσεων. Την καταστροφή των φυτών και των ζώων. Την απώλεια του ενδιαφέροντος για τους άλλους. Παρακαλούμε ρίξτε μια σύντομη ματιά στα παρακάτω.

Η χλωρίδα και η πανίδα αφανίζονται σ’ όλη τη γη, αλλά ας περιοριστούμε στις ΗΠΑ που ονομάζονται «ο σιτοβολώνας των πεινασμένων όλου του κόσμου». Τρία εκατομμύρια έηκερς καλλιεργήσιμης γης κάθε χρόνο ασφαλτοστρώνονται, πουλιούνται για οικόπεδα ή για εγκατάσταση βιομηχανίας. Τέσσερα εκατομμύρια έηκερς καταστρέφονται κάθε χρόνο από τη διάβρωση. Στο Ιλλινόις καταστρέφονται 181 εκατομμύρια τόνοι κάθε χρόνο—παράγονται δυο μπούσελς (8 γαλλόνια) μουχλιασμένα και ένα μπούσελ κανονικό στάρι. Έναν αιώνα πριν οι προσχώσεις στην Αϊόβα ήταν 16 ίντσες. Σήμερα είναι γύρω στις 8 ίντσες. Κάθε δευτερόλεπτο στις εκβολές του Μισσισσιπή Ποταμού εναποθέτονται 15 τόνοι προσχώσεις. «Οι καλύτερες προσχώσεις της Αϊόβα», λένε οι αγρότες, «μπορούν να βρεθούν στον Κόλπο του Μεξικού».

Και οι προσχώσεις που συγκρατιούνται καταστρέφονται κι αυτές. Το αμόλυντο έδαφος σφύζει από ζωή—άλγες, σκουλήκια, ζωύφια, βακτηρίδια, μύκητες, ευρώτες, ένζυμα, πρωτόζωα και άλλοι μικροοργανισμοί. Είναι αυτή η μεγάλη κοινότητα των ζωντανών οργανισμών—πέντε δισεκατομμύρια σ’ ένα κουταλάκι του γλυκού έδαφος της εύκρατης ζώνης, σύμφωνα με ορισμένους υπολογισμούς—που προξενεί την αποσύνθεση της οργανικής ύλης σε μαυρόχωμα (χούμο). Το μαυρόχωμα είναι ζωτικό. Είναι η διατροφή των φυτών και εμποδίζει τη διάβρωση.

Μια αυθεντία είπε: «Οι απώλειες του εδάφους αυξήθηκαν κατά 22% στην αρχή της δεκαετίας του 1970 με [τις απαρχές] της εντατικής αγροκαλλιέργειας.» Τα εμπορικά λιπάσματα δεν αντικαθιστούν την κοπριά. Όταν χρησιμοποιείται θειούχα αμμωνία, το θειικό άλας γίνεται βιτριόλι (θειικό οξύ), που σκοτώνει τους οργανισμούς του εδάφους που φτιάχνουν το μαυρόχωμα. Τα εντομοκτόνα προξενούν κι αυτά τις απώλειές τους στη ζωή του εδάφους. Το βαθύ όργωμα θάβει τους μικροοργανισμούς του εδάφους πολλούς πόντους κάτω από τη φυσική τους κατοικία—που είναι μέσα στα δέκα με δεκαπέντε εκατοστά από την επιφάνεια. Επίσης, εκθέτει την ξεσκεπασμένη βρωμιά στους διαβρωτικούς ανέμους και στα νερά. Τα αζωτούχα λιπάσματα δεν χρησιμοποιούνται όλα από τα φυτά—τα μισά απ’ αυτά αποπλένονται από το νερό και καταλήγουν στις λίμνες. Εκεί προξενούν υπερβολική ανάπτυξη στις άλγες, και όταν οι άλγες πεθαίνουν και αποσυντίθενται, το οξυγόνο στο νερό μειώνεται και τα ψάρια πεθαίνουν. Μ’ αυτό το τρόπο, δημιουργούνται οι νεκρές λίμνες.

Οι συνέπειες της καταχρήσεως του εδάφους είναι πολύ σημαντικές. Αλλ’ ακόμα πιο σημαντική είναι η απώλεια του φυσικού και του ζωικού γενετικού υλικού.

Οι παραλλαγές υψηλής παραγωγικότητας στις σοδειές των φυτών, που προορίζονται για τροφή και αναπτύχθηκαν στα τελευταία 20 χρόνια, προέρχονται από ποικιλίες που για χιλιάδες χρόνια φύτρωναν σαν άγρια. Τα άγρια φυτά είχαν από τη φύση τους αντοχή στις ασθένειες και στα παράσιτα, αλλά τα νέα υβριδικά φυτά του ανθρώπου, που καλλιεργούνται εντατικά σε μολυσμένο χώμα, πρέπει να προστατεύονται με παρασιτοκτόνα και εντομοκτόνα. Σε πολλές περιπτώσεις, οι άγριες ποικιλίες, που χρησιμοποιήθηκαν αρχικά για να δημιουργηθούν τα νέα υβρίδια, έχουν εκλείψει, παίρνοντας μαζί τους τις πιο ανεκτίμητες, ίσως, ουσίες στη γη, το βλαστόπλασμά τους. Χωρίς μεγάλα αποθέματα από το γενετικό αυτό υλικό των αγρίων φυτών, ο άνθρωπος δεν θα έχει την πρώτη ύλη για ν’ αναπτύξει νέα υβρίδια, ώστε να αντιμετωπίσει τις νέες προκλήσεις από τα υπερέντομα, τις ασθένειες των φυτών, τις καιρικές συνθήκες και τον ολοένα αυξανόμενο πληθυσμό.

Παραπάνω από το 95% της ανθρώπινης διατροφής προέρχεται από 30 οικογένειες φυτών και εφτά είδη ζώων. Υπάρχει κάποιος κίνδυνος από την εξάρτηση από τόσο λίγες πηγές τροφίμων, ιδιαίτερα ενόψει της εντατικής αγροκαλλιέργειας και της συγγενομιξίας, η οποία εξασθενίζει την αντίσταση στα παράσιτα, στις ασθένειες και στις κλιματικές αλλαγές. Ένα παράδειγμα της αξίας που έχουν τα άγρια είδη είναι το σινάπι. Απ’ αυτό αναπτύχθηκαν τα μπρόκολα, τα λάχανα των Βρυξελλών, τα γογγύλια, οι λαχανίδες, τα λάχανα και τα κουνουπίδια. Επίσης από ένα συγγενή του σταριού, ένα άγριο πολυετές φυτό, υπάρχει η ελπίδα ν’ αναπτυχθεί ένα γένος σταριού με υψηλή παραγωγή που θα είναι πολυετές και δεν θα χρειάζεται να φυτρώνει από το σπόρο κάθε χρόνο.

Από τη στιγμή που κάποιο φυτό ή ζώο θα εκλείψει, το γενετικό του υλικό χάνεται για πάντα. Και τούτο το πράγμα συμβαίνει σ’ όλο τον κόσμο σήμερα. Περισσότερα από 200 είδη ζώων έχουν εκλείψει μέσα στους τελευταίους τρεις με τέσσερις αιώνες. Περισσότερα από 800 είδη κινδυνεύουν αυτή τη στιγμή να εκλείψουν. Η μεγαλύτερη απειλή τόσο για τα ζώα όσο και για τα φυτά είναι η απώλεια του φυσικού περιβάλλοντός τους.

Κάθε χρόνο κάπου 27 εκατομμύρια έηκερς τροπικού δάσους αφανίζονται. Στις διακεκαυμένες ζώνες της γης υπάρχουν 1,5 εκατομμύριο είδη οργανισμών· τα τροπικά δάση περιέχουν 3 εκατομμύρια. Όλα τούτα μπορεί να συμβάλουν πάρα πολύ στην ανάπτυξη νέων φαρμάκων και νέων πηγών για τρόφιμα. Αλλά τα δάση αφανίζονται, και μαζί μ’ αυτά και το γενετικό τους απόθεμα. Ποτέ δεν θα μπορέσουμε να γνωρίσουμε αν υπήρχε κάποιο ασήμαντο φυτό στις Φιλιππίνες που θα μπορούσε να θεραπεύσει τον καρκίνο, ή κάποιος άγνωστος μύκητας στον Αμαζόνιο που θα μπορούσε να εμποδίσει τις καρδιακές προσβολές. Πέρα από τον πυρηνικό πόλεμο, η κρίση αυτή μπορεί να είναι η χειρότερη που έχει προκαλέσει ο άνθρωπος.

Και κάτι άλλο: Όταν τα τροπικά δάση αφανίζονται, οι βροχές διαβρώνουν το έδαφος, το οποίο έτσι κι αλλιώς είναι φτωχό και στο οποίο ούτε μπορεί να φυτρώσει αρκετή βλάστηση ούτε να θρέψει κοπάδια περισσότερο από λίγα χρόνια. Μετά οι αγροκαλλιεργητές και οι κτηνοτρόφοι συνεχίζουν και επαναλαμβάνουν τον κύκλο της καταστροφής. Η πρόγνωση είναι ότι εκεί που ήταν η ζούγκλα του Αμαζόνιου θα γίνει σε λίγο η έρημος του Αμαζόνιου. Κι ακόμα περισσότερο: Όταν καίγονται τα δάση, απελευθερώνονται μεγάλες ποσότητες διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα. Αυτές προσθέτονται στις τεράστιες ποσότητες που ήδη γεννάνε οι βιομηχανίες. Αφότου άρχισε η Βιομηχανική Επανάσταση στα τέλη του 17ου αιώνα, το διοξείδιο του άνθρακα αυξήθηκε στον αέρα από 15 μέχρι 25%. Το αυξανόμενο αυτό επίστρωμα του διοξειδίου του άνθρακα θα μπορούσε ν’ αλλάξει το κλίμα και να βάλει σε κίνδυνο την παραγωγή τροφίμων και την επιβίωσή μας.

Το 1980 ο ειδικός στην προστασία του περιβάλλοντος Νόρμαν Μέγιερς είπε σε μια παγκόσμια συνδιάσκεψη: «Από τα πέντε εκατομμύρια είδη που υπάρχουν στη γη, θα μπορούσαμε κάλλιστα να είχαμε χάσει τουλάχιστο ένα εκατομμύριο μέχρι το τέλος του αιώνα. Ήδη χάνουμε ένα είδος τη μέρα και, στο τέλος της δεκαετίας του 1980, θα μπορούσαμε να χάνουμε ένα είδος την ώρα. . . . Τα είδη και τα τροπικά δάση είναι τα μεγάλα υπνώττοντα θέματα στο τέλος του 20ου αιώνα. Είναι δύσκολο να φανταστούμε ότι υπάρχουν δυο θέματα με μεγαλύτερη διαχρονική σημασία για το ανθρώπινο γένος, κι όμως τούτο ελάχιστα αναγνωρίζεται από το πλατύ κοινό και τους πολιτικούς του αρχηγούς.»

Είτε οι πολιτικοί του κόσμου το αναγνωρίζουν αυτό είτε όχι, έχουν άλλες προτεραιότητες. Ο πρόεδρος Ρέγκαν αναφέρεται ότι αποκάλεσε τις διατάξεις για την προστασία του περιβάλλοντος, θηλιά γύρω από το λαιμό της Αμερικανικής βιομηχανίας. Ο τελικός του σκοπός είναι λιγότερες διατάξεις, μικρότερη επιβολή του νόμου, χαμηλότερα πρότυπα και μειωμένες ποινές. Ο υπουργός εσωτερικών Τζαίημς Βατ, καταπιάστηκε γρήγορα με την προστασία του περιβάλλοντος των φυτών, των ζώων, του αέρα, του νερού και του εδάφους—και των ανθρώπων. Κι άλλες χώρες ανασκευάζουν τις προτεραιότητές τους, ώστε να πάρει η οικονομία το πάνω χέρι σε σχέση με το περιβάλλον.

Κι όμως στην ετήσια έκδοση του Προγράμματος Περιβάλλοντος του ΟΗΕ «Παγκόσμια Έκθεση για την Κατάσταση του Περιβάλλοντος», υποστηριζόταν ότι οι βλάβες από τη μόλυνση στις αναπτυγμένες χώρες στοιχίζουν περισσότερα από την προστασία του περιβάλλοντος. Η αναφορά επισήμανε, επίσης, μία τάση—τη μεταφορά των βιομηχανιών που μολύνουν το περιβάλλον από τις αναπτυγμένες στις αναπτυσσόμενες χώρες. Λέει ότι αυτό το κάνουν οι Γιαπωνέζοι. Επίσης, οι Αμερικανικές βιομηχανίες που προξενούν βλάβη στο περιβάλλον μετακομίζουν στο Μεξικό, τη Βραζιλία και άλλες αναπτυσσόμενες χώρες.

Τούτο δεν δηλώνει μια πωρωμένη αναισθησία για την ευημερία του κόσμου; Απώλεια του ενδιαφέροντος για τους άλλους; Έλλειψη αγάπης για τον πλησίον, αγάπη μόνο για το χρήμα; Τοποθέτηση του χρήματος πάνω από τους ανθρώπους; Ενδεικτικό της περιφρόνησης αυτής προς τους άλλους είναι το Κουμπατάο της Βραζιλίας. Η ξένη βιομηχανία έχει βρωμίσει τόσο πολύ την πόλη, ώστε οι τέσσερις ποταμοί της είναι νεκροί. Τα ψάρια που αλιεύτηκαν από τον ωκεανό κοντά στις εκβολές είναι τυφλά ή παραμορφωμένα από τον υδράργυρο που κατάπιαν. Δεν υπάρχουν πουλιά, ούτε πεταλούδες, ούτε έντομα οποιουδήποτε είδους και όταν βρέχει ρίχνει οξύ αντί για νερό. Πολλά μωρά γεννιούνται παραμορφωμένα ή νεκρά, πολλά άλλα πεθαίνουν μέσα σε μία βδομάδα. Επειδή η σκανδαλώδης αυτή μόλυνση δεν επιτρέπεται στα αναπτυγμένα έθνη, ο διευθύνων σύμβουλος μιας από τις εταιρίες χάλυβα του Κουμπατάο είπε τελείως πωρωμένα ότι «η μεταλλοχοΐα είναι μια δραστηριότητα που ταιριάζει καλύτερα στις χώρες του τρίτου κόσμου.»

Χρειάζεται να επιστρέψουμε στις παλιές αξίες. Η αγάπη για τον πλησίον είναι η μόνη πρακτική πορεία. Η φροντίδα για το περιβάλλον είναι για την επιβίωσή μας. Πολύ συχνά, προτού δούμε τον κίνδυνο έχει γίνει η ζημιά. Και, ακόμα και όταν δούμε τον κίνδυνο, η ζημιά εξακολουθεί να γίνεται. Το δίχτυ της ζωής είναι πολύ στενά υφασμένο. Ο κίνδυνος των λίγων συνεπάγεται τον κίνδυνο των πολλών. Στην αρχή είναι λίγες πεταλούδες, μετά εμείς οι ίδιοι. Τελικά ο κόσμος όλος.

«Είναι πραγματικά απαραίτητο», ρωτάει ο Ρωμαίν Γκαρύ, «να συνεχίσουμε να λέμε ότι κανείς άνθρωπος δεν είναι αυθύπαρκτος; Πόσες προειδοποιήσεις χρειαζόμαστε; Πόσες αποδείξεις και στατιστικές, πόσους θανάτους, πόση ομορφιά χαμένη, πόσα ‘τελευταία δείγματα’ στους αξιοθρήνητους αυτούς ζωολογικούς κήπους; . . . Η καρδιά είτε μιλάει είτε όχι. Είναι παράλογο να συνωθούμαστε στα μουσεία τέχνης και να ξοδεύουμε δισεκατομμύρια για την ομορφιά και μετά ν’ αφήνουμε την ομορφιά να καταστρέφεται θεληματικά μαζί με το μεγαλείο της ζωής.»—Από την εισαγωγή στο βιβλίο Σπανίζοντα Είδη.

Αλλά το κεντρικό ερώτημα είναι: Τι θα κάνει ο Ιδιοκτήτης της γης για τη μόλυνση που προκαλείται στη γη του;

[Πρόταση που τονίζεται στη σελίδα 6]

«Οι καλύτερες προσχώσεις της Αϊόβα μπορούν να βρεθούν στον Κόλπο του Μεξικού»

[Πρόταση που τονίζεται στη σελίδα 8]

«Πόσους θανάτους, πόση ομορφιά χαμένη, ποσά ‘τελευταία δείγματα’ στους αξιοθρήνητους αυτούς ζωολογικούς κήπους;»

[Πρόταση που τονίζεται στη σελίδα 9]

Κάθε χρόνο κάπου 27 εκατομμύρια έηκερς τροπικού δάσους αφανίζονται

[Εικόνα στη σελίδα 7]

Από το σινάπι προέρχονται

Το μπρόκολο

Το λάχανο των Βρυξελλών

Το γογγύλι

Η λαχανίδα

Το λάχανο

Το κουνουπίδι