Ibet Mbemiso Christ

“Mmama ido fo didie! enye ke ntie n̄kere ofụri usen.”—PSALM 119:97.

1. Nso inọ mme edibotn̄kpọ eke heaven ndausụn̄ nte ẹsan̄ade?

TOTO ke uyen, eyedi Job ama esise mme ntantaọfiọn̄ ke enyọn̄ ye n̄kpaidem. Ekeme ndidi ete ye eka esie ẹma ẹkpep enye enyịn̄ ikpọ otu ntantaọfiọn̄ ye se mmọ ẹkediọn̄ọde ẹban̄a mme ibet oro ẹkarade edisan̄a n̄kanade eke mme ikpọ otu ntantaọfiọn̄ ẹmi ke ikpaenyọn̄. Kamse, mbon eset ẹkesida isan̄ emi ikpọ, nyanyama otu ntantaọfiọn̄ ẹmi ẹkesisan̄ade ẹkanade ke usụn̄ enyenede iwụk ẹfiọk nte mme ini ẹkpụhọrede. Edi ke ofụri ini oro enye ekesisede mmọ ke n̄kpaidem, Job ikọfiọkke n̄kpọsọn̄ odudu oro ẹkemụmde uyọ ntantaọfiọn̄ ẹmi ẹkama ọtọkiet. Ntem, ọkọsọsọn̄ enye ndibọrọ ke ini Jehovah Abasi okobụpde enye ete: “Nte afo ọmọfiọk mme ibet mme n̄kpọ ẹmi ẹdude ke enyọn̄?” (Job 38:31-33, The New Jerusalem Bible) Ih, mme ibet ẹnọ mme ntantaọfiọn̄ ndausụn̄—mme ibet oro ẹdide ata nnennen ẹnyụn̄ ẹwakde n̄kukọhọ tutu ntaifiọk eyomfịn ifiọkke mmọ ọyọhọ ọyọhọ.

2. Ntak emi ẹkemede ndidọhọ ke ibet ọnọ kpukpru edibotn̄kpọ ndausụn̄?

² Jehovah edi Akakan Ọnọ-ibet ke ekondo. Ibet akara kpukpru utom esie. Edima Eyen esie, “akpan ke otu kpukpru edibotn̄kpọ,” ama onịm ibet Ete esie ke edinam akpanikọ mbemiso ekondo oro ẹkụtde ke enyịn ekedide edidu! (Colossae 1:15, NW) Ibet ọnọ mme angel n̄ko ndausụn̄. (Psalm 103:20) Idem mme unam ẹdi se ibet ọnọde ndausụn̄ nte mmọ ẹsụkde ibuot ẹnọ mme ewụhọ eke ntụk oro Andibot mmọ okotịmde ọdọn̄ mmọ ke idem.—Mme N̄ke 30:24-28; Jeremiah 8:7.

3. (a) Ntak emi ubonowo oyomde ibet? (b) Jehovah ọkọnọ idụt Israel ndausụn̄ ebe ke nso?

³ Nso kaban̄a ubonowo? Okposụkedi ẹnọde nnyịn mme utọ enọ nte ifiọk, eti ido uwem, ye idaha eke spirit, nnyịn isụk iyoyom ndusụk udomo ibet Abasi man ẹda nnyịn usụn̄ ndida mme ukeme ẹmi nnam n̄kpọ. Akpa ete ye eka nnyịn, Adam ye Eve, ẹkedi mfọnmma, anam mmọ ẹkeyom ibat ibat ibet ndida mmọ usụn̄. Ima ẹnyenede ẹnọ Ete mmọ eke heaven ọkpọkọnọ mmọ ntak ekemde ndisụk ibuot ke idatesịt. Edi mmọ ẹma ẹsọn̄ ibuot. (Genesis 1:26-28; 2:15-17; 3:6-19) Nte utịp, nditọ mmọ ẹkedi mme anamidiọk edibotn̄kpọ ẹmi ẹkeyomde ediwak ibet efen efen man ọnọ ndausụn̄. Nte ini ebede, Jehovah ke ima ama ọnọ se ẹkeyomde emi. Enye ama ọnọ Noah mme akpan ibet oro enye ekenyenede ndinọ ubon esie. (Genesis 9:1-7) Ediwak isua ikie ke ukperedem, ebede ke Moses, Abasi ama ọnọ obufa idụt Israel Ibet oro ẹwetde-wet ke nde ke nde. Emi ekedi akpa ini oro Jehovah akakarade ofụri idụt ebe ke ibet Abasi. Ndidụn̄ọde Ibet oro eyen̄wam nnyịn ndifiọk akpan udeme oro ibet Abasi enyenede ke uwem mme Christian mfịn.

Ibet Moses—Uduak Esie

4. Ntak ekedide n̄kpọ-ata ọnọ mme andito ubon Abraham oro ẹkemekde ndisio Mfri oro ẹken̄wọn̄ọde ndi?

⁴ Apostle Paul, ifịk ifịk eyen ukpepn̄kpọ ke Ibet, ama obụp ete: “Nso ke ikpọdọhọ ndien iban̄a ibet?” (Galatia 3:19) Man ibọrọ, oyom nnyịn iti nte ke Jehovah ama ọn̄wọn̄ọ ọnọ ufan esie Abraham ete ke udịm ubon esie eyesio Mfri edi emi edidade ikpọ edidiọn̄ ọsọk kpukpru idụt. (Genesis 22:18) Mi ke n̄kpọ-ata odu: Idịghe kpukpru mme andito ubon Abraham oro ẹkemekde, kpa nditọ Israel, ẹkedi mme owo oro ẹmade Jehovah. Nte ini akakade, n̄wakn̄kan ke otu mmọ ẹma ẹsọn̄ obotitọn̄, ẹsọn̄ ibuot—ndusụk mmọ ẹma ẹkpere ndidi se owo mîkemeke ndikara! (Exodus 32:9; Deuteronomy 9:7) Ye utọ mbon oro, ndisịne ke otu ikọt Abasi ekedi n̄kukụre sia ẹkemanade do, idịghe sia mmọ ẹkemekde ndidu.

5. (a) Nso ke Jehovah ekekpep nditọ Israel ebe ke Ibet Moses? (b) Didie ke ẹketịm Ibet man otụk eduuwem mme andinịm enye?

⁵ Didie ke mme utọ owo oro ẹkpekeme ndisio Mfri oro ẹken̄wọn̄ọde ndi nnyụn̄ mbọ ufọn nto enye? Utu ke ndikara mmọ nte mme ukwakutom, Jehovah ama ekpep mmọ ebe ke ibet. (Psalm 119:33-35; Isaiah 48:17) Ke akpanikọ, ikọ Hebrew adade ọnọ “ibet,” toh·rahʹ, ọwọrọ “item.” Nso ke enye ekekpep? Ke ofụri ofụri enye ama ekpep nditọ Israel aban̄a ediyom emi mmọ ẹkeyomde Messiah, emi edifakde mmọ osio ke idaha idiọkn̄kpọ mmọ. (Galatia 3:24) Ibet n̄ko ama ekpep uten̄e Abasi ye n̄kopitem. Ke n̄kemuyo ye un̄wọn̄ọ Abraham, nditọ Israel ẹkenyene ndinam n̄kpọ nte mme ntiense Jehovah nnọ kpukpru idụt eken. Ntre Ibet ekenyene ndikpep mmọ n̄kokon̄, uku uku eduuwem oro editịmde owụt mbiet Jehovah; enye eyen̄wam Israel ndida san̄asan̄a n̄kpọn̄ mme oburobụt edinam eke mme idụt oro ẹkande ẹkụk.—Leviticus 18:24, 25; Isaiah 43:10-12.

6. (a) Ibet Moses esịne n̄kpọ nte ewụhọ ifan̄, ndien ntak emi owo mîkpekereke ke oro awak akaha? (Se ikọ idakisọn̄.) (b) Nso ifiọk ke nnyịn ikeme ndinyene ebe ke ndidụn̄ọde Ibet Moses?

⁶ Idịghe n̄kpọ n̄kpaidem, ndien, Ibet Moses ọdọn̄ọde ediwak ewụhọ—ẹwakde ẹbe 600.a Ewụhọ ẹwetde-wet mi ama ọnọ ndausụn̄ ke ndutịm utuakibuot, ukara, ido uwem, unenikpe, idem udia ye usanaidem. Nte oro, nte ededi, ọwọrọ ete ke Ibet ekedi sụk udịm udịm ndebe ndebe edumbet ye mme ewụhọ ifan̄? Ke akpanikọ ikedịghe! Ndidụn̄ọde Ibet emi anam ẹnyene ntotụn̄ọ ifiọk ẹban̄a ima ima edu Jehovah. Kere ban̄a ndusụk uwụtn̄kpọ.

Ibet Oro Okowụtde Mbọm ye Edikere Mban̄a In̄wan̄în̄wan̄

7, 8. (a) Didie ke Ibet okodori nsọn̄uyo ke mbọm ye edikere mban̄a? (b) Didie ke Jehovah akada Ibet anam n̄kpọ ye mbọm ke se iban̄ade David?

⁷ Ibet ama odori nsọn̄uyo ke mbọm ye edikere mban̄a, akpan akpan kaban̄a mme ubuene m̀mê mbon oro mînyeneke un̄wam. Ẹma ẹsio mme ebeakpa ye nditọakpa ẹnịm san̄asan̄a kaban̄a ukpeme. (Exodus 22:22-24) Ẹma ẹkpeme mme unam ẹkamade ẹnam utom ẹbiọn̄ọ ibak ibak ukama. Ẹma ẹwụt ukpono ẹnọ unen emi owo enyenede ke idem n̄kpọ esie. (Deuteronomy 24:10; 25:4) Ke adan̄aemi Ibet okoyomde ete ẹwot owotowo, enye ama anam ẹwụt mbọm ẹnọ uwotowo ke ndudue. (Numbers 35:11) Nte an̄wan̄ade, mme ebiereikpe ke Israel ẹma ẹnyene ifụre ndibiere orụk ufen ẹdinọde ke ndusụk idiọkn̄kpọ, ọkọn̄ọde ke edu anamidiọk oro.—Men Exodus 22:7 ye Leviticus 6:1-7 domo.

⁸ Jehovah ama onịm uwụtn̄kpọ ọnọ mme ebiereikpe ke ndinyene iwụk ke ndida Ibet nnam n̄kpọ ke ebiet oyomde edi ye mbọm ke ebiet ekededi oro ẹkemede. Ẹma ẹwụt Edidem David mbọm, oro ekesịnde efịbe onyụn̄ owotde owo. Iwọrọke ite ke owo ikọnọhọ enye ufen, koro Jehovah ikodịpke enye man enye okûbọ mme ubiak ubiak utịp ẹmi ẹtode idiọkn̄kpọ esie. Edi, ke ntak ediomi Obio Ubọn̄ ye ke ntak oro David ekedide owo mbọm ke eduuwem okonyụn̄ enyenede edu editua n̄kpọfiọk ntotụn̄ọ ntotụn̄ọ ke esit, owo ikowotke enye.—1 Samuel 24:4-7; 2 Samuel 7:16; Psalm 51:1-4; James 2:13.

9. Nso udeme ke ima ekenyene ke Ibet Moses?

⁹ Adianade do, Ibet Moses ama odori nsọn̄uyo ke ima. Kere ban̄a kiet ke otu mme idụt eyomfịn oro enyenede ibet emi enen̄erede oyom ẹnyene ima! Ntem, ikụreke ke Ibet Moses ndikakpan uwotowo; enye ama owụk ete: “Ma [mbọhọidụn̄] fo nte idem fo.” (Leviticus 19:18) Ikụreke ke enye ndikakpan edinam n̄kpọ ke utụk ye isenowo; enye ama owụk ete: “Ma enye nte idem fo: koro mbufo ẹkedide isen ke isọn̄ Egypt.” (Leviticus 19:34) Enye ikakpanke efịbe kpọt; enye ama owụk ebe ete anam n̄wan esie okop inemesịt! (Deuteronomy 24:5) Ke n̄wed Deuteronomy ikpọn̄, ẹda mme ikọ Hebrew oro ẹwụtde edu ima ẹtịn̄ ikọ n̄kpọ nte utịm ike 20. Jehovah ama ọnọ nditọ Israel nsọn̄ọ aban̄a ima esie—ke eset, ke ini oro, ye ke ini iso. (Deuteronomy 4:37; 7:12-14) Ke akpanikọ, n̄kponn̄kan ewụhọ ke Ibet Moses ekedi: “Ma ndien Abasi fo ke ofụri esịt fo, ye ke ofụri ukpọn̄ fo, ye ke ofụri odudu fo.” (Deuteronomy 6:5) Jesus ọkọdọhọ ete ke ofụri Ibet esịne ke ewụhọ emi, ọkọrọ ye ewụhọ oro nte yak owo ama mbọhọidụn̄ esie. (Leviticus 19:18; Matthew 22:37-40) Eyịghe idụhe andiwet psalm ekewetde ete: “Mmama ido fo didie! enye ke ntie n̄kere ofụri usen.”—Psalm 119:97.

Edida Ibet Nnam N̄kpọ ke Ukwan̄ Usụn̄

10. Didie ke mme Jew, ke ekese idaha, ẹkeda Ibet Moses?

¹⁰ Nso n̄kpọ mfụhọ ke edi ntem, ndien, nte ke Israel ẹma ẹnen̄ede ẹnana esịtekọm ẹban̄a Ibet Moses! Mme owo ẹma ẹsọn̄ ibuot ye Ibet, ẹfụmi enye, mîdịghe ẹfre ẹban̄a enye. Mmọ ẹma ẹda mme ndek ndek edinam ido ukpono eke mme idụt eken ẹsabade edisana utuakibuot. (2 Ndidem 17:16, 17; Psalm 106:13, 35-38) Ndien mmọ ẹma ẹbiat Ibet ke mme usụn̄ en̄wen n̄ko.

11, 12. (a) Didie ke otu mme adaiso ido ukpono ẹkebiat n̄kpọ ke eyo Ezra ama ekebe? (Se ekebe.) (b) Ntak emi mme rabbi ke eset ẹkekerede ke oyom “ẹsịn ọkọ ẹkanade Ibet”?

¹¹ Mbon oro ẹkebiatde Ibet ẹkan ẹkedi mbon oro ẹkedọhọde nte ikpepde inyụn̄ ikpemede enye. Emi okotịbe ke eyo anam-akpanikọ osion̄o ibet oro Ezra eke ọyọhọ isua ikie ition M.E.N. ama ekebe. Ezra ama an̄wana ọkpọsọn̄ ọbiọn̄ọ odudu mbiara eke mme idụt eken onyụn̄ odori nsọn̄uyo ke edikot ye edikpep Ibet. (Ezra 7:10; Nehemiah 8:5-8) Ndusụk mme andikpep Ibet ẹkedọhọ ke itiene nde-ikpat Ezra ẹnyụn̄ ẹtọn̄ọ se ẹkedide ẹdidiọn̄ọ nte “Akwa Synagogue.” Ndusụk ke otu ikọ esie ẹkedi ewụhọ oro: “Sịn ọkọ kanade Ibet.” Mme andikpep ẹmi ẹma ẹnọ ekikere ẹte ke Ibet eketie nte ọsọn̄urua in̄wan̄esa. Mbak owo ndomokiet edibe odụk in̄wan̄esa emi ebe ke ndibiat mme ibet esie, mmọ ẹma ẹnam mme ibet efen, kpa “Ibet Oro Ẹtịn̄de-tịn̄,” man ẹbiọn̄ọ mme owo ẹkûkpekpere ndinam utọ ndudue oro.

¹² Ndusụk owo ẹkeme ndidọhọ ke mme adausụn̄ mme Jew ẹma ẹnen ndikere n̄kpọ ke usụn̄ emi. Ke eyo Ezra ama ekebe mme Jew ẹkedu ke idak ukara isen idụt, akpan akpan Greece. Man ẹkan odudu ukpepn̄kpọ akwaifiọk ye ido mbon Greece, mme otu mme adaiso ido ukpono ẹma ẹdaha ẹda ke otu mme Jew. (Se ekebe, page 10.) Nte ini akakade ndusụk otu ẹmi ẹma ẹtọn̄ọ ndidomo idem ẹnyụn̄ ẹkan mme oku Levi nte mme andikpep Ibet. (Men Malachi 2:7 domo.) Etisịm 200 M.E.N., ibet oro ẹtịn̄de-tịn̄ ama ọtọn̄ọ ndikara uwem mme Jew. Ke akpa ikanaha ẹwewet mme ibet ẹmi, mbak mme owo ẹdida ẹte ke mmọ ẹdi ukem ye Ibet oro ẹwetde-wet. Edi sụn̄sụn̄, ẹma ẹtọn̄ọ ndinam ekikere owo okon̄ akan eke Abasi, anamde ke akpatre “ọkọ” emi ama enen̄ede abiat idem “in̄wan̄esa” oro akanade enye ekpeme.

Usabaden̄kpọ Mme Pharisee

13. Didie ke ndusụk mme adaiso ido ukpono mme Jew ẹkewụt ke enen ndinam ediwak ibet?

¹³ Mme rabbi ẹkekere ẹte ke sia Torah, m̀mê Ibet Moses, ekedide mfọnmma, ke ana enye esịne ibọrọ ọnọ kpukpru mbụme oro ẹkemede ndidemede. Ekikere emi ke akpanikọ ikowụtke ukpono. Ke nditịm ntịn̄, enye ama ọnọ mme rabbi ufan̄ ndida ọniọn̄ ukere n̄kpọ eke owo nnam n̄kpọ, ẹnamde etie nte ke Ikọ Abasi ekedi isọn̄ ọnọ ibet ke kpukpru orụk mbubehe—ndusụk ẹdide eke idemowo, mmọ eken ẹdide sụk n̄kpri n̄kpọ.

14. (a) Didie ke mme adaiso ido ukpono mme Jew ẹketat ekikere N̄wed Abasi aban̄ade edida san̄asan̄a n̄kpọn̄ mme idụt ẹkesịm ebeubọk udomo oro mîkemke ye N̄wed Abasi? (b) Nso iwụt ke mme ibet mme rabbi ẹma ẹkpu ndikpeme mme Jew nsio ke odudu ukpono ndem?

¹⁴ Ndien ndien mme adaiso ido ukpono ẹma ẹda mme ekikere N̄wed Abasi ẹnyụn̄ ẹtat mmọ ẹbe nde. Ke uwụtn̄kpọ, Ibet Moses ama esịn udọn̄ ọnọ edida san̄asan̄a n̄kpọn̄ mme idụt, edi mme rabbi ẹkekwọrọ nte mîwụtke eti ibuot ẹte ẹse kpukpru n̄kpọ oro mîdịghe eke mme Jew ke ndek. Mmọ ẹma ẹkpep ẹte ke inaha Jew ayak enan̄ esie ana ke itie unịm ufene mme Gentile, koro mme Gentile ẹdide mbon oro “ẹkekerede ke ẹsinam idan̄ ye mme unam.” Owo ikayakke n̄wan Jew omụm n̄wan Gentile uman koro ke ndinam ntre enye “eyen̄wam ẹman eyen ẹnọ ukpono ndem.” Sia mmọ nte enende ẹkenyenede eyịghe ẹban̄a efe mbre usịn̄ede idem mbon Greece, mme rabbi ẹma ẹkpan kpukpru mbre nsọn̄idem. Mbụk owụt ete ke kpukpru emi ikakpanke mme Jew ndinịm se mme Gentile ẹnịmde ke akpanikọ. Ke akpanikọ, mme Pharisee ke idemmọ ẹma ẹkpep ukpepn̄kpọ ukpono ndem mbon Greece eke ukpọn̄ ikpaha ke nsinsi!—Ezekiel 18:4.

15. Didie ke mme adaiso ido ukpono mme Jew ẹkebiat mme ibet ẹban̄ade edinam asana ye idan̄ iman?

¹⁵ Mme Pharisee n̄ko ẹma ẹbiat ibet edinam n̄kpọ asana. Ẹma ẹsitịn̄ ẹte ke mme Pharisee ẹkpenam utịn ke idemesie asana edieke ẹkpenọde mmọ ifet. Ibet mmọ ọkọdọhọ ete ke owo ndibiat ini “ndika n̄keken̄ idem” ekeme ndisabade owo! Ediyet ubọk ama akabade edi edinam oro awakde n̄kukọhọ, ye mme ibet kaban̄a ubọk enyeemi ẹkpebemde iso ẹyet ye nte ẹkpeyetde. Ẹkese iban akpan akpan ke ndek. Ke isọn̄ ewụhọ N̄wed Abasi oro nte owo “okûtiene” iman ekededi (emi ekedide ibet ọbiọn̄ọde idan̄ iman), mme rabbi ẹma ẹnam ibet ẹte ke ebe inyeneke ndisan̄a ke edem an̄wan esie; m̀mê ndineme nneme ye enye ke an̄waurua.—Leviticus 18:6.

16, 17. Didie ke ẹketat ibet oro ẹtịn̄de-tịn̄ kaban̄a ewụhọ edinịm Sabbath eke urua ke urua, ndien ye nso utịp?

¹⁶ Se idiọkde ikan akpan akpan edi nte ibet oro ẹtịn̄de-tịn̄ akadade ibet Sabbath anam n̄kpọ mbubru. Abasi ọkọnọ Israel mmemmem ewụhọ ete: Kûnam baba utom kiet ke ọyọhọ usen itiaba ke urua. (Exodus 20:8-11) Nte ededi, ibet oro ẹtịn̄de-tịn̄ ama aka iso ndinam ibet oro atara ebe ke ndidian nsio nsio orụk utom 39 oro mînaha ẹnam, esịnede edibọp m̀mê editat ekpụk, edikịm ọfọn̄ iba ndian kiet, ediwet abisi Hebrew iba, ye ntre ntre eken. Ndien kiet kiet ke otu emi ama oyom mme ibet efen efen oro mînyeneke adan̄a. Ewe ekpụk ke ẹkedori ukpan ndien ewe ke ẹkenọ unyịme? Ibet oro ẹtịn̄de-tịn̄ ama ada mme ibet oro mînyeneke ukpan ọbọrọ mme mbụme ẹmi. Edinọ usọbọ ekedi utom oro ẹkpande. Ke uwụtn̄kpọ, ẹma ẹkpan ndidụri ọkpọ oro obụn̄ọde ke usen Sabbath. Owo emi enyenede ubiak edet ekeme ndisịn vinegar ke udia esie, edi inaha enye efịp vinegar oro ke edet esie. Oro ekeme ndikọk ubiak edet esie!

¹⁷ Ntem ke ẹdade ediwak ibet ke mme itie ikie emi owo anamde ẹfụk, ibet Sabbath ama ọduọk se enye ọwọrọde ke n̄kan̄ eke spirit ọnọ ata ediwak mme Jew. Ke ini Jesus Christ, kpa “Ọbọn̄ usen sabbath,” akanamde mme n̄wọrọnda, edemede-owo-udọn̄ utịben̄kpọ ke Sabbath, enye ikedemekede udọn̄ mme scribe ye mme Pharisee. N̄kukụre se ikebehede mmọ ekedi nte ke etie nte enye okodomo ndifụmi mme ibet mmọ.—Matthew 12:8, 10-14.

Ndikpep N̄kpọ Nto Ndudue Mme Pharisee

18. Nso ekedi utịp edidian mme ibet oro ẹtịn̄de-tịn̄ ye mme item owo ke Ibet Moses? Nam an̄wan̄a.

¹⁸ Ke ibio ibio, nnyịn imekeme ndidọhọ ke mme udiana ibet ye item ẹmi ẹma ẹkpaha ẹdiana ke Ibet Moses ukem ukem nte iseri akpahade adiana ke idem nsụn̄ikan̄. Enyene nsụn̄ikan̄ esisịn ofụri ukeme ndikwat mme akama-mfịna edibotn̄kpọ ẹmi ndianade ke nsụn̄ikan̄ esie koro mmọ ẹsinamde nsụn̄ikan̄ okûwat ọsọp ẹnyụn̄ ẹbiatde ndom mbakara oro ẹyetde ndibiọn̄ọ n̄karafan̄. Ukem ntre, mme ibet oro ẹtịn̄de-tịn̄ ye mme item owo ẹma ẹnam Ibet akabade edi mbiomo ẹnyụn̄ ẹnam ẹda enye ẹnam n̄kpọ ke ukwan̄ usụn̄. Nte ededi, utu ke ndikwat mme utọ udiana ibet oro ndianade, mme rabbi ẹma ẹka iso ndidian efen efen. Etisịm ini oro Messiah ekedide ndinam Ibet osu, “iseri” ama ofụk “nsụn̄ikan̄” oro tutu enye ikam ikemeke aba ndifiọrọ! (Men Mme N̄ke 16:25 domo.) Utu ke ndikpekpeme Ibet ediomi, mme adaiso ido ukpono ẹma ẹnam ndudue ke ndibiat enye. Nte ededi, ntak emi mme ibet mmọ oro ẹketiede nte “ọkọ” ẹkekpude?

19. (a) Ntak emi “ọkọ oro ẹkesịnde ẹkanade Ibet” okokpude? (b) Nso iwụt nte ke mme adaiso ido ukpono mme Jew ẹma ẹnana ata mbuọtidem?

¹⁹ Mme adausụn̄ Ido Ukpono Mme Jew ẹma ẹkpu ndifiọk nte ke ẹn̄wana en̄wan ndibiọn̄ọ mbiara ke esịt idịghe ke mme page n̄wed ibet. (Jeremiah 4:14) Ukpọhọde edikan edi ima—ima ẹnyenede ẹnọ Jehovah, ibet esie, ye ndinen edumbet esie. Utọ ima oro anam ẹnyene usua oro odotde ẹnọ se Jehovah asuade. (Psalm 97:10; 119:104) Mbon oro esịt mmọ ọyọhọde ye ima ntem ẹnam akpanikọ ẹnọ mme ibet Jehovah ke mbiara ererimbot emi. Mme adaiso ido ukpono mme Jew ẹma ẹnyene akwa ifet ndikpep mme owo man otodo ẹsịn udọn̄ ẹnọ ẹnyụn̄ ẹdemede utọ ima oro. Ntak emi mmọ ẹkekpude ndinam ntre? Nte an̄wan̄ade mmọ ẹma ẹnana mbuọtidem. (Matthew 23:23, ikọ idakisọn̄ NW) Edieke mmọ ẹkpekenyenede mbuọtidem ke odudu oro spirit Jehovah enyenede ndinam utom ke esịt mme owo oro ẹnamde akpanikọ, mmọ ikpekekereke ke oyom ikara uwem mbon en̄wen eto eto. (Isaiah 59:1; Ezekiel 34:4) Ke ẹnanade mbuọtidem, mmọ ikanamke mme owo ẹnyene mbuọtidem; mmọ ẹma ẹda mme ewụhọ owo ẹdori mme owo mbiomo.—Matthew 15:3, 9; 23:4.

20, 21. (a) Nso utịp ke ekikere oro ọyọhọde ye item owo ekenyene ke Ido Ukpono Mme Jew ke ofụri ofụri? (b) Nso ukpepn̄kpọ ke nnyịn ikpep ito se ikotịbede inọ Ido Ukpono Mme Jew?

²⁰ Mme adausụn̄ mme Jew oro ikesịnke udọn̄ inọ ima. Mme item mmọ ẹkesio ido ukpono oro ẹsịnde idem enyọn̄ enyọn̄ ẹdi, ye enyọn̄ enyọn̄ n̄kopitem man mme owo ẹkụt—kpa isọn̄ oro ọkọfọnde ọnọ mbubịk ido ndikọri. (Matthew 23:25-28) Mme ibet mmọ ẹma ẹnam ẹnyene anana-ibat ntak ndida n̄kpe ikpe nnọ mbon en̄wen. Ntem mme atan̄ idem, mme Pharisee oro ẹketiede ukara ukara ẹma ẹkere ke imenen ndikụt ndudue nnọ Jesus Christ ke idemesie. Mmọ ẹma ẹfre ẹban̄a akpan uduak Ibet ẹnyụn̄ ẹsịn n̄kukụre ata Messiah. Nte utịp, enye ekenyene ndisian idụt mme Jew ete: “Sese, ẹyak ufọk mbufo ẹkpọn̄ ẹnọ mbufo nte ndon.”—Matthew 23:38; Galatia 3:23, 24.

²¹ Nso ukpepn̄kpọ odu mi ọnọ nnyịn? In̄wan̄în̄wan̄, eto eto ekikere oro ọyọhọde ye item owo isịnke udọn̄ inọ edisana utuakibuot Jehovah! Edi nte emi ọwọrọ ete ke inaha mme andituak ibuot nnọ Jehovah mfịn ẹnyene ibet ndomokiet ibọhọke ẹwet mmọ nnennen ke Edisana N̄wed Abasi? Baba. Kaban̄a ọyọhọ ibọrọ, ẹyak nnyịn idụn̄ọde nte Jesus Christ akadade obufa ibet oro ọfọnde akan okpụhọ ye Ibet Moses.

[Ikọ idakisọn̄]

Nte Afo Emekeme Ndinam An̄wan̄a?

◻ Didie ke ibet Abasi ọnọ kpukpru edibotn̄kpọ ndausụn̄?

◻ Nso ikedi akpan uduak Ibet Moses?

◻ Nso iwụt ite ke Ibet Moses ama odori nsọn̄uyo ke mbọm ye edikere mban̄a?

◻ Ntak emi mme adaiso ido ukpono mme Jew ẹkediande anana-ibat ibet ke Ibet Moses, ndien ye nso utịp?

[Ekebe ke page 10]

Mme Adaiso Ido Ukpono Mme Jew

Mme Scribe: Mmọ ẹkeda idemmọ nte mme andida itie Ezra ye nte mme andinam Ibet an̄wan̄a. Nte ekemde ye n̄wed oro A History of the Jews, “idịghe kpukpru mme scribe ẹkenyene edu etiede uku uku, ndien mmọ ndidomo ndisịn mme n̄kpọ oro mîkesịneke ke ibet ekesiwak ndisụn̄ọ ke mme usụn̄ edinam oro mînyeneke se ẹwọrọde ye mme ukpan oro mîsịneke ifiọk. Mmọemi ẹma ẹkabade ẹdi ido, ẹmi ke mîbịghike ẹkekabarede ẹdi ọkpọsọn̄ ufịk.”

Hasidim: Enyịn̄ oro ọwọrọ “mme odot ukpono” m̀mê “ndisana owo.” Ke ẹbemde iso ẹtịn̄ ẹban̄a nte otu ke n̄kpọ nte 200 M.E.N., mmọ ẹkedi mbon oro ẹnyenede odudu ke ukara, mme enyene ukwan̄ ifiopesịt oro ẹken̄wanade ndibiọn̄ọ odudu ukara ufịk mbon Greece ndisabade edisana idaha eke Ibet. Hasidim ama abahade ke otu ita: mme Pharisee, mme Sadducee, ye mme Essene.

Mme Pharisee: Ndusụk nditọ ukpepn̄kpọ ẹnịm ẹte ke ẹkeda enyịn̄ oro ẹto mme ikọ ẹdade ẹnọ “Mbon Oro Ẹdade San̄asan̄a,” m̀mê “Mbon Oro Ẹmade Edida San̄asan̄a.” Mmọ ẹkenen̄ede ẹdi mbon oro ẹnyenede ukwan̄ ifiopesịt ke ọkpọsọn̄ ukeme mmọ ndida san̄asan̄a n̄kpọn̄ mme Gentile, edi mmọ n̄ko ẹma ẹkụt otu mmọ nte adade san̄asan̄a​—⁠onyụn̄ okon̄de akan​—⁠usụhọde mme Jew, ẹmi mîkenyeneke ifiọk iban̄a awak n̄kukọhọ ibet oro ẹtịn̄de-tịn̄. Ewetmbụk kiet eketịn̄ aban̄a mme Pharisee ete: “Ke ofụri ofụri, mmọ ẹkenam n̄kpọ ye irenowo nte nditọwọn̄, ẹnyịmede ẹnyụn̄ ẹnamde n̄kpri n̄kan ikpehe ke ido edinam an̄wan̄a.” Eyen ­ukpepn̄kpọ efen ọkọdọhọ ete: “Ido Ukpono Mme Pharisee ama osion̄o ata ediwak ibet ẹmi ẹkarade kpukpru idaha edi, ye utịp oro owo mîkemeke ndifep nte ke mmọ ẹma ẹnam n̄kpri n̄kpọ ẹkabade ẹkponi ndien ke ­ndinam ntre ẹnam ikpọ n̄kpọ ẹkabade ẹkpri (Mt. 23:23).”

Mme Sadducee: Otu oro ekenyenede n̄kpet n̄kpet ebuana ye ukara mbon ufọkubọn̄ ye itie oku. Mmọ ẹma ẹbiọn̄ọ mme scribe ye mme Pharisee ifịk ifịk, ẹdọhọde ẹte ke ibet oro ẹtịn̄de-tịn̄ ikenyeneke odudu oro Ibet oro ẹwetde-wet enyenede. Mmọ nditre ndikan ke en̄wan emi edi se Mishnah ke idemesie owụtde: “Ẹma ẹsịn n̄kponn̄kan ukeme ke [ndinịm] mme ikọ mme Scribe ẹkan ke [ndinịm] mme ikọ Ibet [oro ẹwetde-wet].” Talmud, emi ekesịnede ediwak utịn̄ikọ kaban̄a ibet oro ẹtịn̄de-tịn̄, ama aka anyan okosịm ndidọhọ ete: “Mme ikọ mme scribe ẹdi . . . se ẹmade ẹkan mme ikọ eke Torah.”

Mme Essene: Otu mbon oro ẹsuade inem uwem ẹmi ẹkebaharede idem ẹdụn̄ ke nsannsan otu. Nte ekemde ye The Interpreter’s Dictionary of the Bible, mme Essene ẹma ẹkam ẹnen̄ede ẹda san̄asan̄a ẹkan mme Pharisee ndien “ndusụk ini ẹma ẹsinam n̄kpọ ke mbubịk mbubịk usụn̄ ẹkan idem mme Pharisee.”

[Ndise ke page 8]

Ekeme ndidi ete ye eka Job ẹma ẹkpep enye ẹban̄a mme ibet oro ẹkarade ikpọ otu ntantaọfiọn̄