Nditịm N̄kpọ Nnịm nnọ Mbonima Nnyịn
MFỤHỌ mfụhọ mbụk Annie okodu ndondo emi ke n̄wedmbụk n̄kpọntịbe Africa kiet. Ebe Annie ekedi anam mbubehe. Enye akakpa ke 1995, ọkpọn̄de n̄kpọisan̄ 15; ekese okụk ke ban̄k; n̄kpọ nte ata ata okụk $4,000 (U.S.); ufọkurua; itie unyam mmịn; ye ufọkidụn̄ esịnede ubetnna ita. Se enye mîkọkpọn̄ke ekedi n̄wetnnịm n̄kpọ aban̄ade unen n̄kpọ akpa.
Eyeneka ebe Annie eren nte mbụk ọdọhọde ama obụme inyene ye okụk oro onyụn̄ enyịk enye ye nditọ esie itiokiet osio ke ufọk. Ke odude ke unana, enye ye nditọ esie ẹdụn̄ idahaemi ye eyeneka esie eren. Inan̄ ke otu nditọ oro ẹkenyene ndikpọn̄ ufọkn̄wed, sia okụk m̀mê ọfọn̄ ufọkn̄wed mîdụhe.
Annie ama esịn eben̄e ke esop enyọn̄, emi ekebierede nte ke ana ẹkpọn̄ ubak inyene ẹnọ enye, esịnede n̄kpọisan̄ kiet. Edi owo ikọkpọn̄ke n̄kpọ ndomokiet inọ. Ana enye afiak aka esop okoyom ewụhọ ndinyịk eyeneka ebe esie enyịme ye ubiere esop enyọn̄ oro.
Ntak Ekerede Aban̄a N̄kpa?
Mbụk Annie owụt se ikemede nditịbe edieke ibuot ufọk okpude nditịm n̄kpọ mben̄e n̄kpa esie emi ekemede nditịbe. Ke n̄kpa, ofụri ubonowo “ẹkpọn̄ inyene mmọ ẹnọ owo efen.” (Psalm 49:10) N̄ko-n̄ko, mme akpan̄kpa inyeneke odudu ke se ẹnamde ye mme inyene mmọ. (Ecclesiastes 9:5, 10) Man enyene uyo ke se itịbede inọ inyene esie, ana owo etịm mme n̄kpọ mbemiso n̄kpa.
Okposụkedi kpukpru nnyịn idiọn̄ọde ke imekeme ndikpa ke unana idotenyịn, ediwak owo ẹkpu ndinam mbemiso ndutịm nnọ mbonima mmọ ẹmi ẹsụhọde. Ke adan̄aemi nneme nnyịn ediwụkde ntịn̄enyịn ke ndusụk otu ido edinam ke Africa, ukem mfịna oro odu ke mme ikpehe ererimbot eken.
Edide afo amanam ndutịm aban̄a inyene fo ndusụk n̄kpa edi edi ọkpọkpọ mbubehe. (Galatia 6:5) Edi, owo ekeme ndibụp, ‘Ntak owo akpamade onyụn̄ esede aban̄a n̄wan ye nditọ esie ke ini odude ke uwem edi mînamke ndutịm inọ mfọnọn̄kpọ mmọ ndusụk enye akpa?’ Akpan ntak kiet edi nte ke ediwak nnyịn imaha ndikere nte ke nnyịn imekeme ndikpa, idịghe nditetịn̄ mban̄a edinam ndutịm nnọ n̄kpa. Ke akpanikọ, nnyịn ikemeke ndida n̄kụt usen n̄kpa nnyịn, nte Bible ọdọhọde ete: “Mbufo [ifiọkke] se iditịbede n̄kpọn̄. . . . Mbufo ẹdi ntụhube, emi ọwọrọde ke ekpri ini, ndien ebe efep.”—James 4:14.
Nditịm n̄kpọ man ndusụk n̄kpa edi edi n̄kpọ oro ọfọnde. Enye n̄ko owụt ima ima edikere mban̄a ọnọ mbon oro ẹsụhọde. Edieke nnyịn mîtịmke mme mbubehe nnyịn, mmọ en̄wen ẹyenam ntre. Ndusụk mbon oro nnyịn mîkwe akanam ẹdinam ubiere ẹban̄a mme inyene ye ndutịm ke nte ẹdibụkde nnyịn. Ke mme utọ idaha oro ke ndusụk idụt, Ukara ebiere owo emi edinyenede okụk ye inyene nnyịn. Ke ndusụk itie, mme iman ẹsibiere, ndien mme ubiere ẹmi ẹsiwak ndisan̄a ye utọk emi edemerede udu ke ubon. Akande oro, se ẹbierede ekeme ndidi ata isio ye se nnyịn ikpoyomde.
Edibụme Inyene
Ebeakpa ọbọ ufen akan ke ini ebe esie akpade. Ke adianade ye mfụhọ editaba nsan̄a esie, enye esiwak ndisobo unọmọ ubụme inyene. Ẹma ẹbem iso ẹtịn̄ ẹban̄a emi ke se iban̄ade Annie. Ubak ntak edibụme inyene enyene n̄kpọ ndinam ye nte ẹkerede ẹban̄a iban. Ke ndusụk ido obio owo ibatke n̄wan owo nte ubak ubon esie. Enye ke usụn̄ifiọk kiet edi esenowo emi ekemede ndinyọn̄ ubon esie m̀mê afiak ọdọ ndọ odụk ke ubon efen ini ekededi. Ke edide isio, ekikere edi, nditọeka iren, iban, ye ete ye eka owo idikpọn̄ke enye. Edieke enye akpade, ubon esie ẹnịm ẹte se ikedide inyene esie enyene mmimọ, inyeneke n̄wan m̀mê nditọ esie.
Mme ebe ẹmi mîsitịn̄ke ikọ idịbi inọ iban mmọ ẹsịn udọn̄ ẹnọ utọ ekikere oro. Mike ekeneme mme mbubehe esie ye nditọeka esie iren kpọt. Mmọ ẹkediọn̄ọ se ikedide inyene esie, edi n̄wan esie ọkọdiọn̄ọ ata esisịt. Ke ini ebe akakpade, nditọeka esie ẹma ẹdi ẹbịne enye ẹdiyom okụk emi ẹkekamade ebe esie. Enye ikakam inyeneke ifiọk iban̄a oro. Ekem, mmọ ẹma ẹbọ mme masịn usion̄o n̄wed ye eke utaip n̄wed emi ebe esie ekedepde ọnọ enye. Ke akpatre, nditọeka esie ẹma ẹda ufọk ye ofụri n̄kpọ ke esịt. Ẹma ẹnyịk ebeakpa emi ye ekpri eyenan̄wan esie ndikpọn̄ ufọk, ẹdade ọfọn̄ mmọ ikpọn̄îkpọn̄.
“Mmọ Mbiba Ẹyekabade Ẹdi Obụk Kiet”
Mme ebe Christian ẹma iban mmọ ẹnyụn̄ ẹse mmọ nte ẹdotde se ẹberide edem. Mme utọ irenowo ẹmi ẹnịm item N̄wed Abasi oro: “Mme ebe ẹkpema iban mmọ nte idem mmọ.” Irenowo ẹmi n̄ko ẹnyịme ye ikọ emi ẹkedade odudu spirit Abasi ẹwet ẹte: “Owo ọyọkpọn̄ ete esie ye eka esie, [onyụn̄ akadiana] ye n̄wan esie; ndien mmọ mbiba ẹyekabade ẹdi obụk kiet.”—Ephesus 5:28, 31.
Mme ebe ẹmi ẹbakde Abasi n̄ko ẹnyịme ye Christian apostle Paul, emi ekewetde ete: “Owo eke mîtịmke n̄kpọ inọ orụk esie, akpan akpan mbon ufọk esie, esịn̄e nsa ye mbuọtidem, onyụn̄ ọdiọk akan owo eke mînịmke ke akpanikọ.” (1 Timothy 5:8) Ke n̄kemuyo ye edumbet emi, edieke ebe Christian okpodiomide ndika anyan isan̄, enye okpokụt ete ke ẹse ẹban̄a ubon esie nte ọfọnde ke ini enye mîdụhe. Ke ukem usụn̄ oro, nte iwụtke ifiọk nte ke enye akpanam ndutịm ọnọ n̄wan ye nditọ esie ndusụk enye akpa? Idịghe sụk se ifọnde edi owụt ima n̄ko nditịm n̄kpọ mben̄e n̄kpọ mmọn̄eyet oro owo mîdorike enyịn.
Mme Edinam Ubụkowo
Ye mme ebe ẹdide Christian ikpehe efen odu ndikere mban̄a n̄kpọ emi. Ke adianade ye mfụhọ ebeakpa enyenede ke nditaba nsan̄a, inyene, ye idem nditọ esie, ndusụk obio ẹsinyịk enye enịm mme edinam ikpo. N̄wedmbụk n̄kpọntịbe Nigeria, The Guardian, eseme nte ke ndusụk ikpehe, ido obio oyom ete ebeakpa ede ke ukem n̄kịmn̄kịm ubet ye okpo ebe esie. Ke mme ebiet efen, owo iyakke mme ebeakpa ẹkpọn̄ ufọk mmọ ke ini ikpo emi ekperede ndisịm ọfiọn̄ itiokiet. Ke ini oro, mmọ inyeneke ndiyere mmọn̄, ẹnyụn̄ ẹkam ẹkpan mmọ ndiyet ubọk mbemiso udia m̀mê ke udia okụrede.
Mme utọ ido edinam oro ẹkama mfịna, akpan akpan ọnọ mme ebeakpa Christian. Udọn̄ mmọ ndinem Abasi esịt onụk mmọ ndifep mme ido edinam ẹmi mîdụhe ke n̄kemuyo ye mme ukpepn̄kpọ Bible. (2 Corinth 6:14, 17) Nte ededi, ke nditre ndinyịme ye mme ido edinam ẹmi, ebeakpa ekeme ndisobo ukọbọ. Idem enye ekeme ndifehe ndinyan̄a uwem esie.
Ndinam Mme Usio-Ukot Ẹmi Ẹkemde ye Ibet
Bible etịn̄ ọniọn̄ ọniọn̄ ete: “[Ndutịm, NW] mme ọsọp-ubọk ẹkọ uwak ikpọn̄îkpọn̄.” (Mme N̄ke 21:5) Nso ndutịm ke ibuot ufọk ekeme ndinam? Ke ediwak ebiet edi mmemmem n̄kpọ ndinam n̄wed unen n̄kpọ akpa m̀mê ndinam n̄wed emi owụtde nte ẹdidemede inyene owo edieke enye akpade. Enye ekeme ndisịne ọyọhọ ntọt aban̄ade ndutịm ubụkowo. N̄wed oro ekeme n̄ko ndiwụt se nsan̄andọ ekemede (m̀mê se mîkemeke) ndinam ke ebuana ye mme ido edinam ubụkowo ye utie ikpo.
N̄wan kiet ekerede Leah ama ataba ebe esie ke n̄kpa ke 1992. Enye ọdọhọ ete: “Ami nnyene nditọ ition—iban inan̄ ye erenowo kiet. Ebe mi ama ọdọn̄ọ ke ndusụk ini mbemiso enye akakpade. Edi idem mbemiso enye ọkọdọn̄ọde, enye ama ewet n̄wed ọdọhọde ete ke imọ iyom ofụri inyene imọ ẹdi ẹbịne mi ye nditọ nnyịn. Emi ama esịne okụk insurance, in̄wan̄, mme ufene, ye ufọk. Enye ama esịn ubọk ke n̄wed oro onyụn̄ ayak ọnọ mi. . . . Ke ebe mi ama akakpa, mme iman ẹma ẹyom udeme ke n̄kpọ akpa esie. Mma nnyan ubọk n̄wụt mmọ nte ke ebe mi ekedep in̄wan̄ oro ke okụk esie ye nte ke mmọ ikenyeneke unen ndida n̄kpọ ndomokiet. Ke ini mmọ ẹkekụtde n̄wed unen n̄kpọ akpa oro ẹwetde-wet, mmọ ẹma ẹnyịme.”
Ndineme Mme N̄kpọ ye Ubon
Mme mfịna ẹkeme ndidemede edieke owo mîtịn̄ke mme edinịm ke akpanikọ ye mme uduak esie inọ ubon esie. Kere ban̄a mfịna ete kiet emi iman esie ẹkeyịrede ẹte ẹmen enye ẹdibụk ke obio-in̄wan̄ ke n̄kemuyo ye ido edinam n̄kann̄kụk. Ke ini ẹkedịghede mmọ uwem, ẹma ẹnyịk ebeakpa ye nditọ esie ndikpọn̄ okpo esie nnọ iman. Enye eseme ete: “Edieke ebe mi ọkpọkọdọhọde idem kiet ke otu nditọeka ete esie m̀mê nditọ eyeneka ete esie nte enye okoyomde ẹbụk imọ, ubon ikpekeyịreke ke mme edinam ubụkowo ido obio mmọ.”
Ke ndusụk obio ediomi oro ẹtịn̄de-tịn̄ ke inua enyene odudu nte se ẹwetde-wet. Emi edi ntre ke ndusụk ikpehe Swaziland, emi ekese owo ẹnyenede mme edinịm ke akpanikọ oro ẹsịnde udọn̄ ẹnọ mme ido edinam ubụkowo ye utie ikpo. Ke ọdiọn̄ọde emi, Christian eren kiet ekerede Isaac ama okot mme iman esie, ẹmi mîkedịghe Mme Ntiense Jehovah, edi mboho onyụn̄ eneme ye mmọ se enye okoyomde ẹnam ke imọ ima ikpa. Enye ama asian mmọ owo emi edinyenede mme akpan inyene obụkidem, enye ama onyụn̄ anam an̄wan̄a in̄wan̄în̄wan̄ nte ẹdinamde ndutịm ndibụk enye. Ke enye ama akakpa, mme n̄kpọ ẹma ẹda itie nte uduak esie ekedide. Ẹma ẹbụk Isaac ke ido Christian, ẹma ẹnyụn̄ ẹse ẹban̄a n̄wan esie nte ọfọnde.
Kpeme Ubon Fo
Se afo edinamde man ekpeme ubon fo mbak ndusụk afo akpa edi ọkpọkpọ mbubehe, edi Christian kiet ekerede Edward ọdọhọ ete: “Mmenyene ndutịm insurance ofụri eyouwem emi owo itiaita ẹdide mbon ubon mi ẹdibọde ufọn ito. N̄wan mi edi andisịn ubọk ke okụk ban̄k mi. Ntre edieke n̄kpade, enye ekeme ndisio okụk ke okụk oro. . . . Mmenyene n̄wed unen n̄kpọ akpa oro ubon mi edibọde ufọn ito. Edieke n̄kpade, se ededi eke ndikpọn̄de edinyene n̄wan ye nditọ mi. N̄kewet n̄wed unen n̄kpọ akpa mi ke isua ition ẹmi ẹkebede. Ekpeibet eketịm enye, ndien n̄wan ye eyen mi eren ẹnyene idem kiet. Ke n̄wed unen n̄kpọ akpa mi, mma nsio n̄wụt nte yak iman mi ẹkûnyene ubọk ke edibụk mi. Ami nnyene esop Jehovah. Ntre ekpedi Ntiense kiet m̀mê iba ẹdu ndibụk mi, oro eyekem. Mma nneme emi ye iman mi.”
Ke usụn̄ ifiọk kiet, ndinam utọ ndutịm oro edi enọ ọnọde ubon fo. Edi akpanikọ, nditịm n̄kpọ mbak ndusụk afo akpa itiehe nte enọ chocolate m̀mê ebek flawa. Edi, enye owụt ima fo. Enye ọsọn̄ọ nte ke afo omoyom ‘nditịm n̄kpọ nnọ mbon ufọk fo’ idem ke ini afo mûdụhe aba ye mmọ.
[Ekebe/Ndise ke page 21]
Jesus Ama Anam Ndutịm ọnọ Eka Esie
“Edi eka Jesus, ye eyeneka eka esie, Mary n̄wan Clopas, ye Mary Magdalene ke ẹda ẹkpere [eto ndutụhọ, NW] Jesus. Ke ini Jesus okụtde eka esie ye mbet emi enye amade nte ẹdade do, enye ọdọhọ eka esie, ete, N̄wan, sese, eyen fo do. Ekem enye onyụn̄ ọdọhọ mbet oro, ete, Sese, eka fo do. Toto ke ini oro mbet oro [John] ada Mary ọnyọn̄ ufọk esiemmọ.”—John 19:25-27.
[Ndise ke page 22]
Ediwak mme Christian ẹtịm ẹkere ẹnyụn̄ ẹnam mme usio-ukot ẹmi ẹkemde ye ibet ndikpeme ubon mmọ