Nte Afo Emekeme Ndikọri Mbufiọk Efen Efen?
MBUFIỌK edi “odudu m̀mê ukeme ekikere emi ẹdade ẹwụt nte n̄kpọ kiet okpụhọrede ọkpọn̄ eken.” Enye n̄ko ekeme ndidi “nnennen ubiere” m̀mê “ukeme edidiọn̄ọ mme ukpụhọde ke mme n̄kpọ m̀mê mme ekikere.” Webster’s Universal Dictionary ọdọhọ ntre. Nte an̄wan̄ade, mbufiọk edi edu oro ẹyomde. Ẹkụt ufọn esie ke mme ikọ Solomon: “Koro eti ibuot eyedụk fi ke esịt, ifiọk eyenyụn̄ enem ukpọn̄ fo, . . . mbufiọk eyenịm fi, man osio fi ke idiọk usụn̄ efep.”—Mme N̄ke 2:10-12.
Ih, mbufiọk eyen̄wam nnyịn ndin̄wana mbiọn̄ọ “idiọk usụn̄,” emi odude barasuene mfịn. Ndien enye esida ediwak ufọn eken edi. Ke uwụtn̄kpọ, mme ete ye eka ẹsiwak ndikop nditọ mmọ ẹdọhọde ẹte, ‘Ikam in̄wan̄ake mbufo!’ Ye esisịt ndụn̄ọde, mme ete ye eka ẹmi ẹnyenede mbufiọk ẹdiọn̄ọ nte ẹkemede ndinam nditọ mmọ ẹtịn̄ nte etiede mmọ ke idem ye mme n̄kpọ oro ẹfịnade mmọ. (Mme N̄ke 20:5) Ebe oro enyenede mbufiọk eyekpan̄ utọn̄ ọnọ n̄wan esie onyụn̄ ọfiọk ekikere ye mme ntụk esie utu ke ndisọsọp nsịm ubiere. N̄wan eyenam kpasụk ntre ye ebe. Ntem, “[ẹyeda] eti ibuot ẹbọp ufọk; ẹnyụn̄ ẹda [mbufiọk, NW] ẹnam enye ọsọn̄.”—Mme N̄ke 24:3.
Mbufiọk esin̄wam owo ndise mban̄a mme idaha uforo uforo. Mme N̄ke 17:27 ọdọhọ ete: “Owo eke afarade ke ikọ esie ọfiọk ifiọk: ndien owo sụn̄sụn̄ esịt edi [owo mbufiọk, NW].” Owo mbufiọk idịghe owo ibụmede, efehede odụk kpukpru idaha ye unana editie n̄kere. Enye ke ntịn̄enyịn ekere aban̄a se ididide utịp mbemiso esịnde idemesie. (Luke 14:28, 29) Enye n̄ko enen̄ede enyene emem emem itie ebuana ye mbon en̄wen koro “inua ọniọn̄” anam enye asasat mme ikọ esie ye ntịn̄enyịn. (Mme N̄ke 10:19; 12:8, NW) Edi, ke edide akpan n̄kpọ akan, owo mbufiọk ke nsụhọdeidem ọdiọn̄ọ mme mmeme esie onyụn̄ eberi edem ke Abasi kaban̄a ndausụn̄ utu ke mme owo. Emi enem Jehovah esịt onyụn̄ edi ntak efen ndikọri mbufiọk.—Mme N̄ke 2:1-9; James 4:6.
Unana Mbufiọk Israel
Ẹkụt n̄kpọndịk oro odude ke nditre ndinyene mbufiọk ke se ikotịbede ke ntọn̄ọ ntọn̄ọ mbụk Israel. Ke ndikere mban̄a ini oro, andiwet psalm ke odudu spirit ọkọdọhọ ete: “Mme ete nnyịn ke Egypt iketịmke ikere mme utịben̄kpọ fo; mmọ itịghi uwak n̄kpọ ima fo; edi ẹsọn̄ ibuot ke inyan̄, kpa Ididuot Inyan̄.”—Psalm 106:7.
Ke ini Moses akadade Israel usụn̄ ọwọrọ ke Egypt, Jehovah ama owowụt odudu esie ye ubiere esie ndinam ikọt esie ẹbọhọ ebe ke ndida ufen duop ntiene okopodudu ukara ererimbot oro. Ke Pharaoh ama akayak nditọ Israel ẹnyọn̄ọ, Moses ama ada mmọ usụn̄ aka mben Ididuot Inyan̄. Nte ededi, udịmekọn̄ Egypt ẹma ẹsan̄a ke udịm ẹbịne mmọ. Eketie nte n̄kpọ eke ẹdọhọde ke ẹmụm nditọ Israel ye nte ke obufa ifụre mmọ ekedi ata ibio ibio. Ntre uwetn̄kpọ Bible ọdọhọ ete: “Ndịk anam mmọ etieti: nditọ Israel ẹnyụn̄ ẹseme ẹnọ Jehovah.” Ndien mmọ ẹma ẹwọn̄ọde ẹse Moses, ẹdọhọde ẹte: “Ke nso, ke afo anam ntre ye nnyịn, ke osion̄o nnyịn ke Egypt? . . . Koro ọfọnde ye nnyịn nte nnyịn idide ikọt nditọ Egypt, akan nte idikpan̄ade ke wilderness.”—Exodus 14:10-12.
Ndịk mmọ ekeme nditie nte an̄wan̄a owo ibọhọke nnyịn iti ite ke mmọ ẹma ẹkokụt mme n̄wọrọnda edinam duop ẹban̄ade odudu Jehovah. Mmọ ẹma ẹbebem iso ẹfiọk se Moses eketide mmọ ke n̄kpọ nte isua 40 ke ukperedem ete: “Jehovah ada ọkpọsọn̄ ubọk, ye edimenede ubọk, ye akamba ndịk, ye mme idiọn̄ọ, ye utịben̄kpọ, osio nnyịn ke Egypt.” (Deuteronomy 26:8) Ntem, nte andiwet psalm ekewetde, ke ini nditọ Israel ẹkewọn̄ọrede ẹn̄wan̄a ye ndausụn̄ Moses, mmọ “iketịmke ikere.” Edi, Jehovah, nte ekemde ye un̄wọn̄ọ esie, ama akan udịmekọn̄ Egypt ọyọhọ ọyọhọ.—Exodus 14:19-31.
Ke ukem usụn̄ oro mbuọtidem nnyịn ekeme ndiyok edieke nnyịn ikpenyenede eyịghe m̀mê inanade ubiere ke isobode mme idomo. Mbufiọk eyen̄wam nnyịn kpukpru ini ndinịm mme n̄kpọ ke nnennen itie mmọ, itide nte Jehovah okponde akan owo ekededi emi ekemede ndibiọn̄ọ nnyịn. Mbufiọk eyen̄wam nnyịn n̄ko nditi se Jehovah ama akananam ọnọ nnyịn. Enye eyen̄wam nnyịn itre ndifre akpanikọ oro nte ke enye edi Enyeemi “ekpeme[de] kpukpru mmọ eke ẹmade enye.”—Psalm 145:18-20.
Ndinyene Mbufiọk eke Spirit
Mbufiọk itieneke nte owo ọsọn̄de ke emana. Ana ẹkọkọri enye. Enyene-ọniọn̄ Edidem Solomon, emi ẹketịmde ẹfiọk ke ofụri ererimbot ke ntak mbufiọk esie, ọkọdọhọ ete: “Ọfọfọn ọnọ owo eke osịmede eti ibuot, ye owo eke okụtde asian [“enyenede mbufiọk,” NW]. Koro udori esie ọfọnde akan udori silver, mbun̄wụm esie onyụn̄ ọfọn akan eti gold.” (Mme N̄ke 3:13, 14) Solomon akada mbufiọk esie oto m̀mọ̀n̄? Okoto Jehovah. Ke ini Jehovah okobụpde Solomon m̀mê nso edidiọn̄ ke enye okoyom, Solomon ọkọbọrọ ete: “Nọ owo fo ndien esịt ọniọn̄, man n̄kpe ikpe ikọt fo, man ntịm mfiọk eti ye idiọk.” (1 Ndidem 3:9) Ih, Solomon ekeberi edem ke Jehovah nte andin̄wam enye. Enye okoyom mbufiọk, ndien Jehovah ama ọnọ enye ke udomo oro mîkenyeneke mbiet. Nso ikedi utịp? “Ifiọk Solomon onyụn̄ awak akan ifiọk kpukpru nditọ edem usiahautịn, ye ofụri ifiọk Egypt.”—1 Ndidem 4:30.
Ifiọk n̄kpọntịbe Solomon omowụt nnyịn ebiet ikpakade ke ediyom oro nnyịn iyomde mbufiọk. Ukem nte Solomon, nnyịn ikpenyene ndiberi edem ke Jehovah. Didie? Ọfọn, Jehovah ọmọnọ Ikọ esie, kpa Bible, emi anamde nnyịn idiọn̄ọ se enye ekerede. Ke ini nnyịn ikotde Bible, nnyịn idọk ọsọn̄urua itiat ifiọk emi ẹdision̄ode mme itiat ubọpufọk ẹdide mbufiọk eke spirit. Nnyịn ikpenyene nditie n̄kere ntọt oro ibọde ito edikot Bible nnyịn. Ekem, imekeme ndikama enye nnam nti ubiere. Nte ini akade, ifiọk nnyịn eyekọri osịm udomo oro ikabarede idi ‘ikpọ owo ke ekikere,’ ikemede “ndidiọn̄ọ [m̀mê, ifiọkde ukpụhọde ke ufọt] se ifọnde ye se idiọkde.”—1 Corinth 14:20; Mme Hebrew 5:14; men 1 Corinth 2:10 domo.
Nte enemde, nnyịn imosụk ikeme ndibọ ufọn nto mbufiọk oro Jehovah ọkọnọde Solomon. Didie? Solomon ama akabade edi ata ke ndiwụt ọniọn̄ ke uduot mme n̄ke, ẹmi, ke nditịm ntịn̄, ẹkedide mbio mbio ọniọn̄ eke odudu spirit Abasi. Ẹtim ediwak ikọ ẹmi ẹnịm ke n̄wed Mme N̄ke eke Bible. Ndikpep n̄wed oro an̄wam nnyịn ndibọ ufọn nto mbufiọk Solomon onyụn̄ an̄wam n̄ko ke nnyịn ndikọri mbufiọk ke idem nnyịn.
Man an̄wam nnyịn ke ukpepn̄kpọ Bible nnyịn, nnyịn imekeme ndikama mme n̄kpọ un̄wam ukpep Bible, utọ nte mme magazine Enyọn̄-Ukpeme ye Awake! Ke se ibede isua 116, Enyọn̄-Ukpeme ke ọnọ ntọt Obio Ubọn̄ Jehovah osịm mbon esịt akpanikọ. Magazine Awake! ye mbon oro ẹkebemde enye iso ẹneme n̄kpọ ẹban̄a mme idaha ererimbot toto ke 1919. Magazine iba ẹmi ẹmedụn̄ọde mme akpanikọ Bible ẹnyụn̄ ẹnọ un̄wana eke spirit oro ọkọride-kọri emi an̄wamde nnyịn ndidiọn̄ọ ndudue, edide ẹkpep mmọ ke Christendom m̀mê ẹkụt ke usụn̄ nte nnyịn ikerede n̄kpọ.—Mme N̄ke 4:18.
Un̄wam efen ke ndikọri mbufiọk edi eti nsan̄a. Kiet ke otu mme n̄ke Edidem Solomon ọdọhọ ete: “Owo eke asan̄ade ye mme enyene-ibuot eyenyene ibuot: edi nsan̄a mbon ndisịme eyediọn̄ ọdiọk.” (Mme N̄ke 13:20) Edi n̄kpọ o-bụt nte ke Rehoboam eyen Edidem Solomon iketịghi n̄ke emi ke akpan ini kiet ke uwem esie. Ke ete esie ama akakpa, esien Israel duop eke n̄kan̄ edere edere ẹma ẹka ẹbịne enye ẹte enye anam mbiomo mmimọ emem. Akpa, Rehoboam ama osop ibuot ye mbiowo, ndien mmọemi ẹma ẹwụt mbufiọk ke ini mmọ ẹkesịnde udọn̄ ẹnọ enye ẹte okop uyo mme andidu ke idak esie. Ekem, enye ama aka ebịne n̄kparawa. Mbon ẹmi ẹma ẹwụt unana ifiọk ẹnyụn̄ ẹnana mbufiọk, ẹsịnde udọn̄ ẹnọ Rehoboam nditịn̄ ikọ ndịghe nnọ nditọ Israel. Rehoboam ama akpan̄ utọn̄ ọnọ n̄kparawa oro. Nso ikedi utịp? Israel ama ọsọn̄ ibuot, ndien Rehoboam ama ataba akamba ubak obio ubọn̄ esie.—1 Ndidem 12:1-17.
Akpan ikpehe ke ndikọri mbufiọk edi ndiyom un̄wam edisana spirit. Ke ndidụn̄ọde mme edinam oro Jehovah akanamde ye nditọ Israel ke ẹma ẹkesion̄o mmọ ke ufụn ke Egypt, Nehemiah, andiwet Bible, ọkọdọhọ ete: “Afo onyụn̄ ọnọ mmọ eti spirit fo, man anam mmọ ẹfiọk n̄kpọ.” (Nehemiah 9:20) Spirit Jehovah ekeme n̄ko ndin̄wam man anam nnyịn ifiọk n̄kpọ. Nte afo ọbọn̄de akam eben̄e spirit Jehovah ndinọ fi mbufiọk, bọn̄ ye mbuọtidem koro Jehovah “ọnọde kpukpru owo ke ntatubọk, mînyụn̄ itọhọke owo.”—James 1:5; Matthew 7:7-11; 21:22.
Mbufiọk ye Ikike
Apostle Paul ama owụt mbufiọk ke ini enye ọkọkwọrọde akpanikọ ọnọ mme owo ẹdide mbon idụt. Inikiet, ke uwụtn̄kpọ, ke adan̄aemi odude ke Athens, enye ama ‘asan̄a ebe onyụn̄ ese’ mme n̄kpọ eke mmọ ẹkponode. Mme ndem ẹma ẹkanade Paul ẹkụk, ndien esịt ama ayat enye etieti. Idahaemi enye ama enyene ubiere ndinam. Nte enye ekpenyene nditiene usụn̄ ifụre nnyụn̄ n̄kụbi inua? Mîdịghe nte enye ekpenyene nditịn̄ ikọ in̄wan̄în̄wan̄ mban̄a ukpono ndem oro akatarade asuana emi akayatde enye esịt, idem okposụkedi edinam ntre ekemede ndidi n̄kpọndịk?
Paul ama anam n̄kpọ ye mbufiọk. Enye ama ada okụt itieuwa kiet emi ẹkewetde: “Emi Enyene Abasi Emi Owo Mîfiọkke.” Ke usọ, Paul ama etịn̄ n̄kpọ aban̄a utuakibuot oro mmọ ẹtuakde ẹnọ ndem ndien ekem ada itieuwa oro nte usụn̄ nditọn̄ọ nneme aban̄ade “Abasi, emi okobotde ererimbot ye kpukpru se idude ke esịt.” Ih, Jehovah ekedi Abasi emi mmọ mîkọfiọkke! Paul ke ntre ama ọdiọn̄ọ nte mmọ ẹsiyatde esịt ẹban̄a n̄kpọ oro ama onyụn̄ ekeme ndinọ utịbe utịbe ikọ ntiense. Ye nso utịp? Ediwak owo ẹma ẹbọ akpanikọ, esịnede “Dionysius owo Areopagus, ye n̄wan emi ekerede Damaris, ye mmọ efen ẹtienede ẹdu ke otu mmọ oro.” (Utom 17:16-34) Nso uwụtn̄kpọ mbufiọk ke Paul ekedi ntem!
Ye unana mfan̄a, imemke utom owo ndinyene mbufiọk m̀mê owo ndidada mmana. Edi ye ime, akam, ọkpọsọn̄ ukeme, eti nsan̄a, edikpep Bible ye editie n̄kere enye, ye ediberi edem ke edisana spirit Jehovah, afo n̄ko emekeme ndikọri enye.