Ndiyom Mbon Oro Ẹdotde ke Kenya

KENYA edi idụt oro enyenede ata oto-obot uyai. Ikpọ akai, mme ntatara unaisọn̄, ufiop ufiop desat, ye ikpọ obot emi snow ofụkde ẹnam ediye idụt emi enyene uku. Ikpọ edop ẹwakde ẹbe miliọn kiet ye enan̄ ikọt oro mîwakke aba ẹdu do. Owo ekeme n̄ko ndikụt akwa otu edop nte ẹsan̄ade ẹbe ke mme in̄wan̄.

Akpakịp inuen enyọn̄ ẹdu n̄ko, ọtọn̄ọde ke mme okopodudu ntrukpom esịm akwa udịm ndiye inuen oro ẹkwọde ndinem ikwọ idara mmọ. Ndien anie ekeme ndifụmi mme enen ye ekpe? Owo ikemeke ndifre mme ndise ye uyom Kenya.

Edi, odu uyom efen oro ẹkopde ke ofụri ediye idụt emi. Enye edi uyom ediwak tọsịn owo oro ẹtịn̄de etop idotenyịn. (Isaiah 52:7) Uyom emi ẹsịm mme owo ẹtode se ibede esien ye usem 40. Ke usụn̄ifiọk emi, Kenya edi n̄ko idụt enyenede uyai eke spirit.

Ediwak mbon Kenya ẹnyene udọn̄ ke ido ukpono ẹnyụn̄ ẹnyịme ndineme mme n̄kpọ eke spirit. Kpa ye emi, edi n̄kpọ ata ndikụt mme owo nditịn̄ ikọ nnọ, koro Kenya ke okpụhọde ukem nte ediwak idụt en̄wen.

Nsọn̄ọn̄kpọ ndutịm uforo emenyịk ediwak owo ndikpụhọde usụn̄ uwem mmọ. Iban, emi nte ido edide ẹkesinamde utom ke ufọk, ẹnam utom idahaemi ke ọfis m̀mê ẹnyam mme mfri, ikọn̄udia, iyak, ye akpasa ke mme efak. Iren ẹnam utom ọkpọsọn̄ ke ediwak hour, ẹdomode ndinọ se ubon mmọ ẹyomde. Idem nditọwọn̄ ẹkama mme efọk mbansan̄ ye utetem nsenunen ke n̄kpri ubọk mmọ, ẹsan̄a ke mme efak ẹnyam mme n̄kpọurua mmọ. Utịp edi nte ke ibat ibat owo ẹsidu ke ufọk ke uwemeyo. Idaha emi oyom mme anditan̄a eti mbụk Obio Ubọn̄ ẹnam mme ukpụhọde.

Ẹma ẹteme mme esop Mme Ntiense Jehovah ẹte ẹnen̄ede ẹwụk ntịn̄enyịn ke mbon oro mîdụhe ke ufọk, mbon oro ẹbuanade ke mme edinam mmọ eke usen ke usen, ọkọrọ ye mme ufan, mme iman, mbon mbubehe, ye mme nsan̄autom. Ndien nditọete ẹma ẹnam n̄kpọ ẹban̄a oro, ẹtịn̄de ikọ ẹnọ mme owo ke ebiet ekededi oro ẹkemede ndikụt mmọ. (Matthew 10:11) Nte ukeme editat utom emi ama enyene utịp? Ih, ama enyene! Kere ban̄a ndusụk uwụtn̄kpọ.

Mme Iman—Mbọhọidụn̄ Oro Ẹkperede Nnyịn Ẹkan

N̄kpọ nte owo miliọn ita ẹdụn̄ ke Nairobi, ibuot obio Kenya. Akani akwa owoekọn̄ kiet emi ekenen̄erede asua Mme Ntiense Jehovah okodụn̄ ke n̄kan̄ edem usiahautịn idụt oro, okposụkedi, ke ndiọkiso esie, eyeneren esie ekedide Ntiense. Usen kiet ke February, akani akwa owoekọn̄ emi ama anam isan̄ ke kilomita 160 aka ufọk eyen esie ke Rift Valley ke obio Nakuru. Ke ini edika n̄kese oro, eyen esie ama ọnọ enye ẹnọ—n̄wed Ifiọk Oro Adade Osịm Nsinsi Uwem.a Ete ama ọbọ n̄wed oro ada ọnyọn̄.

Ke esịmde ufọk, akani akwa owoekọn̄ emi ama ayak n̄wed oro ọnọ n̄wan esie, ndien n̄wan esie ama ọtọn̄ọ ndikot, ifiọkke ite ke edi Mme Ntiense Jehovah ẹkesio. Akpanikọ Bible ama ọtọn̄ọ nditụk enye esịt sụn̄sụn̄, ndien enye ama abuana ntọt oro ye ebe esie. Ke ntak ọkpọsọn̄ udọn̄, ebe esie n̄ko ama ọtọn̄ọ ndikot n̄wed oro. Ke ini mmọ ẹkedide ẹdifiọk andisio, mmọ ẹma ẹsịm ubiere nte ke owo iketịn̄ke akpanikọ inọ mmimọ iban̄a Mme Ntiense Jehovah. Mmọ ẹma ẹkesobo ye Mme Ntiense n̄kann̄kụk, ndien ẹma ẹtọn̄ọ ukpepn̄kpọ Bible. Ebede ke mmọ ndikot n̄wed oro, mmọ ẹma ẹdifiọk nte ke idotke mme Christian ndida m̀mê ndinyam un̄wọn̄. (Matthew 22:39; 2 Corinth 7:1) Ye unana ubiatini, mmọ ẹma ẹduọn̄ọ kpukpru sika ke ufọkurua mmọ. Ke ọfiọn̄ ifan̄ ẹma ẹkebe mmọ ẹma ẹdot ndidi mme asuanetop oro mînaha baptism, ndien ikebịghike mmọ ẹma ẹna baptism ke mbono district.

N̄kpọuto Esịne ke Mbio

Ke ndusụk ikpehe ke ibuot obio oro, mme ntatara obio-in̄wan̄ ẹdu oro ediwak tọsịn owo ke mme itie ikie ẹdụn̄ọde. Mi owo ekeme ndikụt udịm udịm ufọk oro ẹdade mbat, eto, n̄kpri ukwak, m̀mê tian ẹbọp. Ke ini utom mînen̄ekede idu ke usiakifia, mme owo ẹsinam se ededi oro mmọ ẹkemede. Mme anamutom Jua kali (ikọ Swahili adade ọnọ “ikan̄ ikan̄ eyo”) ẹsitie ke anainai eyo ẹnam utom, ẹdade n̄kani ọkpọ ubomisọn̄ ẹnam ikpaukot m̀mê ẹda mme iko oro ẹduọn̄ọde ẹnam utuenikan̄. Mbon eken ẹsisan̄a ke mme itie uduọn̄ọ mbio ẹsion̄o babru, iko, ye ekpeme man ẹfiak ẹda ẹnam n̄kpọ efen.

Nte n̄kpọuto ekeme ndisịne ke mbio? Ih! Eyenete kiet eti ete: “Okopodudu, eren kiet oro mîsanake emi etiede nsuahade nsuahade onyụn̄ akamade akamba ekpat ọkpọ ọyọhọde ye n̄kani n̄wedmbụk n̄kpọntịbe ye mme magazine ama asan̄a odụk an̄wa Ufọk Mbono nnyịn. Ke ama akasian mi ete ke imọ ikere William, enye ama obụp ete: ‘Nte afo emenyene mme nsiondi Enyọn̄-Ukpeme eke ndondo emi?’ Idem ama enyek mi, n̄kerede m̀mê nso ikedi uduak esie. Ke mma n̄kowụt enye idem magazine oro ition, enye ama odụn̄ọde mmọ kiet kiet onyụn̄ ọdọhọ ete: ‘Nyada mmọ kpukpru.’ Ke n̄kopde n̄kpaidem, mma mfiak n̄ka ubet mi nnyụn̄ mfiak ndi ye n̄wed Afo Emekeme Ndidu Uwem ke Nsinsi ke Paradise ke Isọn̄.b Mma n̄wụt enye ndise Paradise nnyụn̄ nnam an̄wan̄a nte ke nnyịn imesikpep Bible ye mme owo ke mfọn. Ekem mma nnọ ekikere nte: ‘William, ntak mûdịghe n̄kpọn̄, man nnyịn itọn̄ọ ndikpep n̄kpọ?’ Enye ama anam ntre!

“Sunday kiet enye ama edi ndidụk mbono esop ke akpa ini. Ami n̄kọnọ utịn̄ikọ an̄wa usen oro. Ke William ama okodụk edi, enye ama ese otuowo usọp usọp, okụt mi ke mbot utịn̄ikọ, onyụn̄ efehe ọwọrọ ke ufọkmbono oro. Ke ukperedem mma mbụp enye ntak emi enye akanamde ntre. Enye ama ọbọrọ ye bụt ete: ‘Mme owo oro ẹma ẹsana idem ẹkaha. Idem ama enyek mi.’

“Nte William akanamde n̄kọri ke ukpepn̄kpọ esie, akpanikọ Bible ama ọtọn̄ọ ndikpụhọde uwem esie. Enye ama esiyere mmọn̄, afat idet esie, esịne ndisana ye ndiye ọfọn̄, ndien ikebịghike ama esidụk mme mbono esop kpukpru ini. Ke ẹma ẹkesio n̄wed Ifiọk Oro Adade Osịm Nsinsi Uwem, nnyịn ima itọn̄ọ ndikpep enye. Kan̄a ke emi, enye ama ọnọ utịn̄ikọ ikaba ke Ufọkn̄wed Utom Ukara Abasi onyụn̄ akabade edi asuanetop oro mînaha baptism. Mma n̄kop nduaidem ndidara enye nte eyenete mi eke spirit ke ini enye akanade baptism ke usen akpan mbono.”

M̀mọ̀n̄ ke William ekebem iso okụt ufọn magazine Enyọn̄-Ukpeme? “N̄kokụt ndusụk nsiondi ke otu babru oro ẹkeduọn̄ọde ke n̄kpọ mbio.” Ih, enye ama okụt n̄kpọuto ke esen esen itie oro!

Ndinọ Ikọ Ntiense ke Itieutom

Nte nnyịn imesidu ke edidemede kpukpru ini ndida mme ifet oro ẹbererede ndinọ ikọ ntiense ido nneme ke itieutom nnyịn? Ẹkeda James, ebiowo ke esop kiet ke Nairobi, ẹwụt akpanikọ Bible ke usụn̄ emi. Nte utịp, enye emenyene usọ ke ndida usụn̄ emi nnyene nneme ye mbon efen. Ke uwụtn̄kpọ, ke idaha kiet, James ama okụt nte ekemmọ nsan̄autom oro okodụkde edi ọfis adiande kad idiọn̄ọ oro enyenede mme ikọ oro “Jesus Anyan̄a.” Ke ekpebede Philip ọkwọrọikọ, James ama obụp nsan̄autom oro ete: “Nte afo emenen̄ede ọfiọk se mme ikọ oro ẹwọrọde?” (Utom 8:30) Mbụme oro ama eberede usụn̄ ọnọ eti nneme. Ẹma ẹtọn̄ọ ukpepn̄kpọ Bible, ndien ke ukperedem eren oro ama ana baptism. Ndi James ama okụt unen ye mbon efen? Yak enye anam an̄wan̄a ete:

“Ami ye Tom ikanam utom ke usiakifia kiet. Ediwak ini nnyịn ima isidụk ubomisọn̄ mbonutom nnyịn ọtọkiet. Usenubọk usen kiet, nnyịn iketie ọtọkiet. Ami n̄kokot kiet ke otu n̄wed nnyịn, ndien mma n̄kama enye ke usụn̄ oro n̄ketịmde mfiọk ke Tom okụt n̄wed oro mfọn mfọn. Kpa nte n̄kodoride enyịn, n̄wed oro ama omụm ntịn̄enyịn esie, ndien mma ndat esịt ndibuọt enye n̄wed mi. Se enye okokotde ama enen̄ede otụk enye ndien enye ama enyịme ndikpep Bible. Idahaemi enye ye n̄wan esie ẹdi mme asan̄autom Jehovah oro ẹma ẹkena baptism.”

James aka iso ete: “Ediwak ini nnyịn imesinyene mme ata inem inem nneme ke ini udia uwemeyo ke usiakifia nnyịn. Edi ini oro ke n̄kosobo Ephraim ye Walter ke nsio nsio idaha. Mmọ mbiba ẹma ẹfiọk ẹte ke ami ndi Ntiense. Ephraim ama enyene udọn̄ ndifiọk ntak ẹkenen̄erede ẹsua Mme Ntiense Jehovah. Walter ama enyene mme mbụme ẹban̄ade ukpụhọde oro odude ke ufọt Mme Ntiense ye mme ido ukpono eken. Mmọ mbiba ẹma ẹnen̄ede ẹyụhọ ye mme ibọrọ N̄wed Abasi oro n̄kọnọde ẹnyụn̄ ẹnyịme ndikpep n̄kpọ. Ephraim ama anam usọp usọp n̄kọri. Nte ini akakade, enye ye n̄wan esie ẹma ẹyak uwem mmọ ẹnọ Jehovah. Idahaemi enye anam utom nte ebiowo, ndien n̄wan esie edi asiakusụn̄ ofụri ini. Nte ededi, Walter ama osobo ata ọkpọsọn̄ ubiọn̄ọ oro akanamde enye otop n̄wed ukpepn̄kpọ esie ọduọk. Nte ededi, ke ntak oro n̄keyịrede, enye ama afiak ọtọn̄ọ ukpepn̄kpọ esie. Idahaemi enye n̄ko enyene ifet ndinam utom nte ebiowo.” Ke ofụri ofụri, owo 11 ẹmekabade ẹdi mme ata Christian koro James akadade mme ifet oro ẹkebererede ọnọ ikọ ntiense ido nneme ke itieutom esie.

Ata Enyene-Ndyọ Utịp

Ke ekpri obio kiet ke mbenesụk Lake Victoria, mme ufan ye iman ẹma ẹsop idem kaban̄a edinam ubụkowo. Akanieren Ntiense kiet ama odu ke otu mbon ntuan̄a oro. Enye ama osobo ye andikpep oro ekerede Dolly onyụn̄ anam idaha mme akpan̄kpa ye uduak Jehovah ndisio n̄kpa mfep ke nsinsi, an̄wan̄a enye. Ke okụtde nte enye anamde n̄kpọ nte ọfọnde aban̄a oro, Ntiense oro ama ọsọn̄ọ etịn̄ ọnọ enye ete: “Ke ini afiakde ọnyọn̄ obio emana fo, kiet ke otu mme isụn̄utom nnyịn eyedi edikpep fi Bible.”

Obio emana Dolly edi ọyọhọ obio ita oro okponde akan ke Kenya. Isụn̄utom Ntiense inan̄ kpọt ẹkenam utom do ini oro. Ke akpanikọ, akanieren eyenete oro ikọdọhọke isụn̄utom ndomokiet aka ebịne Dolly. Enye n̄kukụre ekenyene ọyọhọ mbuọtidem nte ke eyetịbe ntre. Ndien ama etịbe! Ke esisịt ini, eyenete an̄wan edide isụn̄utom ama okosobo ye Dolly onyụn̄ ọtọn̄ọ ukpepn̄kpọ ye enye. Idahaemi Dolly ama ana baptism, ekpri eyenan̄wan esie esịn enyịn̄ ke Ufọkn̄wed Utom Ukara Abasi, ndien nditọiren esie iba ẹna baptism n̄ko. Dolly ama akam okop idatesịt oto edidụk Ufọkn̄wed Utom Usiakusụn̄.

Ndise Mban̄a N̄kọri

Nsọn̄uyo oro ẹdoride ke unọ ikọ ntiense ido nneme anam ediwak tọsịn owo efen efen ẹkop eti mbụk ke Kenya. Se ibede asuanetop 15,000 ke ẹbuana idahaemi ke ata akpan utom emi, ndien se iwakde ibe owo 41,000 ẹkedụk Editi n̄kpa Christ isua oko. Ke ofụri Kenya, ibat mme andidụk mbono esop esiwak utịm ikaba akan ibat mme asuanetop Obio Ubọn̄. Emi anam ẹyom mme Ufọkmbono Obio Ubọn̄ efen efen.

Ke ẹbọp mme Ufọkmbono Obio Ubọn̄ ke ikpọ obio ye ke mme n̄kann̄kụk ẹdude nsannsan. Kiet ke otu emi odu ke obio Samburu emi odude nsannsan ke n̄kpọ nte kilomita 320 ke ufọt edem edere ye edem usiahautịn Nairobi. Ke 1934, ẹma ẹsio obio oro enyịn̄ Maralal, emi ọwọrọde “nsemnsem” ke usem Samburu, koro akpa tian oro ẹkekọn̄de ke ọkọmufọk do ekesemde ke utịn. Isua 62 ke ukperedem ẹma ẹbọp ufọk efen ke Maralal oro ẹkekọn̄de tian ke ọkọm. Enye n̄ko “ayama” onyụn̄ “esem” koro enye edide itie utuakibuot akpanikọ ke n̄kann̄kụk oro.

Asuanetop 15 ẹdude do ẹma ẹsịn ọkpọsọn̄ ukeme ndibọp akpa Ufọkmbono Obio Ubọn̄ ke nsannsan ikpehe Kenya emi. Okụk ikodụhe, ntre nditọete emi ẹkenyene ndiberi edem ke mme n̄kpọutom n̄kann̄kụk. Mmọ ẹma ẹda mmọn̄ ẹnuak ikoneto ẹtop ibibene. Ẹma ẹda ifuọ enan̄ ẹbuak ye ntọn̄ ẹyọn̄ọ ibibene oro, anamde enye ọsọn̄ idem onyụn̄ ebịghi ke ediwak isua.

Man ẹnyene eto ndida mbọp ufọk oro, nditọete ẹma ẹbọ n̄wed unyịme ndikek mme eto. Edi akai oro ekekperede akan okodu oyom usụn̄ ke n̄kpọ nte kilomita duop. Nditọete iren ye iban ẹkenyene ndisan̄a ke ukot n̄ka akai oro, ẹkek mme eto, ẹdiọn̄ mmọ, ẹnyụn̄ ẹbiom mmọ ẹka itie ubọp ufọk oro. Ini kiet, ke ini mmọ ẹkesan̄ade ẹwọn̄ọ ke akai, mme bodisi ẹma ẹdọhọ nditọete oro ẹtuak ẹda, ẹdọhọde ẹte ke n̄wed unyịme mmọ ikenyeneke nsọn̄ọ. Mme bodisi ẹma ẹdọhọ akpan asiakusụn̄ kiet ẹte ke ẹmụm enye ke ndikek mme eto. Eyenete an̄wan kiet otode n̄kann̄kụk oro, emi mme owo ye mme bodisi ẹketịmde ẹdiọn̄ọ ke n̄kann̄kụk oro, ama ọdọhọ ete: “Edieke mbufo ẹmụmde eyenete nnyịn, mbufo ẹnyene ndimụm kpukpru nnyịn, sia kpukpru nnyịn ikekek mme eto!” Ndien akwa owo bodisi oro ama ayak kpukpru mmọ ẹnyọn̄ọ.

Ndiọi unam ẹma ẹdu ke akai oro, ntre ndisan̄a do ekedi n̄kpọndịk. Usen kiet eyenete an̄wan kiet ama ekek eto. Nte eto ọkọduọde ke isọn̄, enye ama okụt nte unam ọfrọde efehe. Enye ekekere ke se imọ ikokụtde ekedi edop sia uduot esie eketiede nsan̄nsan̄, ekem enye ama ada nde ikpat esie ọfiọk ke ekedi ekpe! Kpa ye mme utọ n̄kpọndịk oro, nditọete oro ẹma ẹbọp ufọkmbono oro ẹkụre, ndien enye ada nte “nsemnsem” ebiet itoro ọnọ Jehovah.

February 1, 1963, ekedi n̄wọrọnda usen ke mbụk ukara Abasi ke Kenya. Ke usen oro ẹma ẹtọn̄ọ akpa ọfis n̄kọk itieutom, n̄kpasịp ubet kiet oro ekedide mita 7.4 ke edem mbinan̄. October 25, 1997, ekedi n̄wọrọnda usen efen ke mbụk ukara Abasi ke Kenya—usen ediyak obufa okụre Bethel edide mita 7,800 ke edem mbinan̄ nnọ! Ẹma ẹda utom ofụri esịt isua ita ẹdisịm utịt ke ndikụre ufọk oro. Mme anamutom unyịmesịt ẹtode nsio nsio idụt 25 ẹma ẹnam mbatmbat isọn̄ okponde ke hectare 3.2, oro mbiet ọkọyọhọde, akabade ediye itie emi ebietde in̄wan̄esa ẹnọ obufa ufọk n̄kọk itieutom, emi mbonubon Bethel 80 ẹdụn̄ọde.

Nnyịn imenyene kpukpru ntak ndidat esịt ke se Jehovah anamde ọnọ ikọt esie. Yak ekọm enyene enye ke ndidemede esịt mme asan̄autom esie nditat nnyụn̄ nsọn̄ ubọk ke utom ediyom mbon oro ẹdotde ke Kenya, ẹnamde enye edi idụt oro enyenede uyai eke spirit.

[Mme Ikọ idakisọn̄]