Saul—Anamutom Oro Ọbọn̄ Emekde

SAUL eke Tarsus ekedi andibiọn̄ọ emi oyomde ndiwot mme anditiene Christ. Edi Ọbọn̄ ama enyene isio isio ini iso ọnọ enye. Saul ekenyene ndikabade ndi n̄wọrọnda andida ke ibuot ukem utom oro enye akan̄wanade n̄kpa n̄kpa ndibiọn̄ọ. Jesus ọkọdọhọ ete: “Enye [Saul] edi anam-utom eke mmekde, nte akama enyịn̄ Mi aka ke iso mme Gentile ye mbọn̄, ye nditọ Israel.”—Utom 9:15.

Uwem Saul nte ‘andisuene’ ama okpụhọde ofụri ofụri ke ini ẹkewụtde enye mbọm, okonyụn̄ akabarede edi “anam-utom” oro Ọbọn̄ Jesus Christ ‘emekde.’ (1 Timothy 1:12, 13) Ke ini Saul akakabarede edi Christian apostle Paul, enye ama ọwọn̄ọde ifịk oro okonụkde enye ndibuana ke editọn̄ọ Stephen ke itiat ye ke mme en̄wan eken ye mme mbet Jesus esịn ke mme ata isio isio edinam. Jesus nte an̄wan̄ade ama okụt nti edu ke idem Saul. Nso edu? Anie ke Saul ekedi? Didie ke idaha esie ke uwem akanam enye odot ndidi se ẹdade ẹtat utuakibuot akpanikọ? Nte nnyịn imekeme ndikpep n̄kpọ ekededi nto ifiọkutom esie?

Idaha Uwem ke Ubon Saul

Ke ini ẹkewotde Stephen esisịt ini ke Pentecost 33 E.N. ama ekebe, Saul ekedi “akparawa.” Ke ini ekewetde n̄wed ọnọ ẹsọk Philemon ke n̄kpọ nte 60-61 E.N., enye ekedi “akani owo.” (Utom 7:58; Philemon 9) Nditọ ukpepn̄kpọ ẹnọ ekikere ẹte ke, nte ekemde ye ubatini eset, eyedi “akparawa” ekedi owo emi odude ke ufọt isua 24 ye 40 ke emana, ke adan̄aemi “akani owo” ọkọtọn̄ọde ke isua 50 esịm 56. Ntre ekeme ndidi Saul akamana ke isua ifan̄ kpọt ebede ke Jesus ama akamana.

Mme Jew ẹma ẹdụn̄ ke ediwak ikpehe ererimbot ke ini oro. Mme edikan ke ekọn̄, ufụn, edibịn mfep, unyamurua, ye ediwọrọ idụn̄ ke unyịmesịt ẹkedu ke otu mme n̄kpọ oro ẹkenamde mmọ ẹsuana ẹkpọn̄ Judea. Okposụkedi ubon esie ẹkedude ke otu mme Jew oro ẹkesuanade, Saul ama ọsọn̄ọ etịn̄ aban̄a edinam akpanikọ mmọ nnọ Ibet, ọdọhọde ete ke ‘ẹkenịm imọ mbobi ke ọyọhọ usen itiaita, ito ke ubon Israel, ke esien Benjamin, idi Hebrew eke mme Hebrew ẹbonde; ke ikọ ibet, idi Pharisee.’ Saul ekekere ukem enyịn̄ ọwọrọetop andibuana ke ubon esie—akpa edidem Israel. Nte eyen Rome ke emana, Saul eke Tarsus n̄ko ama enyene enyịn̄ Latin, Paullus.—Philippi 3:5; Utom 13:21; 22:25-29.

Saul ndimana nte eyen Rome ọkọwọrọ ke kiet ke otu ete ete esie ama enyene unen itie eyenisọn̄. Didie? Ediwak usụn̄ ẹdu. Ke ẹsiode edimana nte eyenisọn̄ ẹfep, ẹma ẹkeme ndida enye nnọ mme owo m̀mê mme otu edide ke ntak mme akpan n̄kpọ ẹmi ẹdotde itoro, ke ntak ekpri ufọn ẹnamde ẹnọ ukara, m̀mê nte utịp ke ntak ndusụk akpan utom oro ẹnamde ẹnọ Idụt. Ofụn oro ekekemede ndidep idemesie nsio ke ubọk eyen Rome, m̀mê owo oro eyenisọn̄ Rome osiode ke ufụn, ama ekeme ndikabade ndi eyen Rome ke idemesie. Ntre ke ekedi ye akani owo ekọn̄ eke udiana udịmekọn̄ ke ẹsiode enye ke udịmekọn̄ mbon Rome ẹnọ ọnyọn̄. Mme amanaisọn̄ ẹdụn̄de ke obio ukara Rome nte ini akakade ẹma ẹkeme ndikabade ndi nditọisọn̄. Ẹdọhọ n̄ko ẹte ke ndusụk ini ẹma ẹkeme ndidep itie eyenisọn̄ ke akamba ekọmurua. Owo idiọn̄ọke nte itie eyenisọn̄ akasan̄ade odụk ubon Saul.

Nnyịn idiọn̄ọ ke Saul okoto Tarsus, akpan ye ibuot obio mbahade obio ukara Cilicia eke Rome (idahaemi odude ke usụk usụk Turkey). Okposụkedi ibat ibat mbon Jew ẹkedụn̄de ke n̄kann̄kụk oro, uwem ke obio oro ama anam Saul emehe n̄ko ye ido mme Gentile. Tarsus ekedi akwa ye uforo uforo obio oro ẹkediọn̄ọde nte iwụk ebiet ntatenyịn mbon Greek, m̀mê Greece. Ẹkere ke ibatowo do ke akpa isua ikie okodu ke ufọt 300,000 ye 500,000. Enye ekedi iwụk ebiet unyamurua ke akpan usụn̄ mbakara okodude ke ufọt Asia Minor, Syria, ye Mesopotamia. Uforo Tarsus ọkọkọn̄ọ ke mbubehe ye eti unaisọn̄ n̄kann̄kụk oro, emi akpan akpan ẹkenyenede n̄kpasịp, wine, ye linen. Ọfọn̄ oro ẹdade idet ebot ẹnam, ẹmi ẹkesidade ẹnam ufọk-ọfọn̄, okoto uforo uforo mbubehe udọk ọfọn̄ esie.

Ubọ Ukpep Saul

Saul, m̀mê Paul, ama anam eti ndutịm ọnọ idemesie onyụn̄ ese aban̄a mme utom isụn̄utom esie ebe ke ndinam ufọk-ọfọn̄. (Utom 18:2, 3; 20:34) Edinam ufọk-ọfọn̄ ekedi ndammana n̄kpọ ke Tarsus, obio emana esie. Eyedi Saul ekekpep edinam ufọk-ọfọn̄ oto ete esie ke ini uyen.

Ifiọk oro Saul ekenyenede aban̄a mme usem—akpan akpan enye ndimehe ye usem Greek, ọsọ usem Obio Ukara Rome—ama enyene ata akamba ufọn n̄ko ke utom isụn̄utom esie. (Utom 21:37–22:2) Mbon oro ẹdụn̄ọrede mme uwetn̄kpọ esie ẹdọhọ ẹte ke ikọ Greek esie edi ata eti. Ikọ esie idịghe n̄wọrọnda m̀mê eke mme ikpọ ọfiọkn̄wed edi, utu ke oro, ebiet eke Septuagint, kpa N̄wed Abasi Usem Hebrew oro ẹkekabarede ẹsịn ke usem Greek oro enye ekesiwakde ndikot nto m̀mê ndifiak ntịn̄ ke ibio ibio usụn̄. Ye uyarade emi, nsio nsio nditọ ukpepn̄kpọ ẹkere ke Saul ke nsụhọde n̄kaha ọkọbọ eti akpan ukpepn̄kpọ ke usem Greek, ndusụk ke ufọkn̄wed mme Jew. Eyen ukpepn̄kpọ oro Martin Hengel ọdọhọ ete: “Ke eset, eti ubọ ukpep—ke akande kpukpru edibọ ukpep ke usem Greek—ikedịghe ke ikpîkpu; nte ido edide, enye ama oyom ndusụk un̄wam eke n̄kpọ obụkidem.” Ubọ ukpep Saul ke ntem ọnọ ekikere ete ke enye okoto ọwọrọiso ubon.

Eyedi ke ini enye ekedide isua 13, Saul ama ọtọn̄ọ ndibọ ukpep ke Jerusalem, okodude n̄kpọ nte kilomita 840 ọkpọn̄ ufọk. Enye ọkọbọ ukpep ke ukot Gamaliel, ọwọrọetop ye odot-ukpono andikpep ido edinam mme Pharisee. (Utom 22:3; 23:6) Mme ukpepn̄kpọ oro, emi ẹkemede ndimen ndomo ye ubọ ukpep ke ufọkn̄wed ntaifiọk mfịn, ẹma ẹberede ifet ẹnọ uwọrọetop ke Ido Ukpono Mme Jew.a

Ada Mme Ukeme Anam N̄kpọ ke Eti Usụn̄

Ke ndimana ndụk ubon mme Jew ke obio Greek ye Rome, Saul ekenyene idaha ita. Idaha akwa obio oro ẹkesemde ediwak usem nte eyịghe mîdụhe ama an̄wam enye ndikabade ndi “kpukpru n̄kpọ nnọ kpukpru owo.” (1 Corinth 9:19-23) Itie esie nte eyenisọn̄ Rome nte ini akade ama ayak enye an̄wana ọnọ utom ukwọrọikọ oro enye akanamde ke n̄kan̄ ibet onyụn̄ ada eti mbụk aka iso ikpọ mbon ukara ke Obio Ukara Rome. (Utom 16:37-40; 25:11, 12) Nte ededi, Jesus oro ekesetde ke n̄kpa, emi ọkọdọhọde Ananias ete: “Kam ka: koro enye edi anam-utom eke mmekde, nte akama enyịn̄ Mi aka ke iso mme Gentile ye mbọn̄, ye nditọ Israel: koro Ami nyowụt enye adan̄a ediwak n̄kpọ nte enye enyenede ndikụt kaban̄a enyịn̄ Mi,” ama ọfiọk aban̄a idaha uwem, ubọ ukpep, ye ido Saul. (Utom 9:13-16) Ke ini ekesịnde ke eti usụn̄, ifịk Saul ekedi n̄kpọ utom ke ndisuan etop Obio Ubọn̄ nsịm mme nsannsan efakutom.

Jesus ndimek Saul nnọ akpan utom ekedi n̄wọrọnda edinam ke mbụk Christian. Edi, kpukpru Christian eyomfịn ẹnyene mme ọkpọkpọ ukeme ye edu oro ẹkemede ndida nnam n̄kpọ uforo uforo ke edisuan eti mbụk. Ke ini akan̄wan̄ade Saul se Jesus okoyomde enye anam, enye ikafiakke edem. Enye ama anam kpukpru se enye ekekemede man emenede mme ufọn n̄kpọ Obio Ubọn̄. Nte oro edi ntre ye afo?

[Mme Ikọ idakisọn̄]

[Ekebe/Ndise ke page 30]

Edisịn Enyịn̄ ke N̄wed ye Edisọn̄ọ Itie Eyenisọn̄ Rome

Augustus ke ibet iba oro okosion̄ode edi ke 4 ye 9 E.N. ọkọtọn̄ọ edisịn nditọisọn̄ Rome oro ibet enyịmede enyịn̄ ke n̄wed. Edisịn enyịn̄ ke n̄wed ekenyene ndida itie ke ufan̄ usen 30 ke owo ama akamana. Ke mme mbahade obio ukara, ubon ekenyene ndida un̄wọn̄ọ ke iso ayaraiwat ke ọfis ubonn̄wed obio, etịn̄de ke eyen oro edi amanaisọn̄ onyụn̄ enyene itie eyenisọn̄ Rome. Ẹma ẹsisịn enyịn̄ ete ye eka, m̀mê eyen edi eren m̀mê n̄wan ye enyịn̄ eyen oro, ye usen emana ke n̄wed n̄ko. Idem mbemiso ẹketọn̄ọde mme ibet ẹmi, ke kpukpru ufan̄ isua ition ẹma ẹsifiak ẹsịn enyịn̄ nditọisọn̄ ke n̄wed ke mme ikpehe ukara n̄kann̄kụk, mme obio ukara, ye mme mbahade obio ukara Rome ebe ke ubatowo.

Ntem ẹma ẹkeme ndiwụt idaha owo ebe ke ndika n̄kodụn̄ọde mme uwetn̄kpọ ke mme itie utịm n̄kpọ mbon. Ẹma ẹkeme ndinyene utọ n̄wetnnịm n̄kpọ oro ẹsọn̄ọde do ke uduot uke uke obukpọk oro ẹkemede ndikpan̄. Ke ekikere ndusụk nditọ ukpepn̄kpọ, ke ini Paul ọkọdọhọde ke idi eyenisọn̄ Rome, ekeme ndidi enye ama ekeme ndiwụt n̄wed ndida nsọn̄ọ. (Utom 16:37; 22:25-29; 25:11) Sia ẹkesede itie eyenisọn̄ Rome nte se ikperede ndinyene “edisana idaha” okonyụn̄ anamde owo enyene ediwak ifet, edinyene utọ n̄wetnnịm n̄kpọ oro ke ukwan̄ usụn̄ ekedi ata akwa idiọkn̄kpọ. N̄kpa ekedi ufen ẹnọde ke owo ndinyene idaha esie ke ukwan̄ usụn̄.

[Ebiet Ẹdade N̄kpọ Ẹto]

Historic Costume in Pictures/Dover Publications, Inc., New York

[Ekebe/Ndise ke page 31]

Enyịn̄ Rome Emi Saul Ekenyenede

Kpukpru eyenisọn̄ Rome edide erenowo ekenyene ke nsụhọde n̄kaha ikpehe ita ke enyịn̄ esie. Enye ama enyene akpa enyịn̄, enyịn̄ ubon (enyenede ebuana ye ekpụk esie, m̀mê mme ete ete), ye udorienyịn̄. Ọwọrọetop uwụtn̄kpọ kiet edi Gaius Julius Caesar. Bible inọhọ mme ọyọhọ enyịn̄ Rome, edi mme n̄wed ererimbot ẹsian nnyịn ẹte ke Agrippa ekedi Marcus Julius Agrippa. Gallio ekedi Lucius Junius Gallio. (Utom 18:12; 25:13) Mme uwụtn̄kpọ N̄wed Abasi ẹban̄ade mme akpatre enyịn̄ iba ke otu enyịn̄ owo ita ẹdi Pontius Pilatus (uwetn̄kpọ idakisọn̄), Sergius Paulus, Claudius Lysias, ye Porcius Festus.—Utom 4:27; 13:7; 23:26; 24:27.

Owo ikemeke ndinen̄ede nsọn̄ọ m̀mê Paullus ekedi akpa enyịn̄ Saul m̀mê udorienyịn̄ esie. Ikedịghe esen n̄kpọ ubon m̀mê mme ọdiọn̄ọ owo ke edimehe ndidian enyịn̄ efen emi ẹkemede ndikot enye. Ke ukpụhọde, ẹma ẹkeme ndida Saul oro mîkedịghe enyịn̄ Rome nte ukpụhọ. Eyen ukpepn̄kpọ kiet ọdọhọ ete: “[Saul] ikodotke nte enyịn̄ Rome, edi nte enyịn̄ emana oro ẹkenọde eyenisọn̄ Rome nte udorienyịn̄, enye ke akpanikọ eyenen̄ede odot.” Ke mme ebiet oro ẹsemde ediwak usem, ekeme ndidi idaha ama oyom owo emek m̀mê ewe enyịn̄ esie ke imọ idikot.

[Ebiet Ẹdade N̄kpọ Ẹto]

Photograph by Israel Museum, ©Israel Antiquities Authority