Jerusalem—Ndi ‘Ememenede Enye Ke Enyọn̄ Akan Ata Idatesịt Fo’?
“Yak edeme mi eyịre mi ke nsịn̄, . . . ke mmensụk mmenekede Jerusalem ke enyọn̄ n̄kan ata idatesịt mi.”—PSALM 137:6.
1. Nso edu ke ediwak Jew oro ẹkedude ke ntan̄mfep ẹkenyene ẹban̄a edimek obio Abasi?
SE IKPEREDE ndisịm isua 70 ẹma ẹbe tọn̄ọ nte akpa mbon ntan̄mfep Jew ẹkenyọn̄ ẹdi Jerusalem ke 537 M.E.N. Ẹma ẹfiak ẹbọp temple Abasi, edi obio oro okosụk odu ke n̄wụre. Kan̄a ke emi, obufa emana ama ọkọri ke ntan̄mfep. Nte eyịghe mîdụhe eketie ediwak mmọ ke idem nte andiwet psalm emi ọkọkwọde ete: “Mma mfre fi, O Jerusalem, yak nnasia mi efre.” (Psalm 137:5) Ndusụk owo ẹma ẹnam se ikande ikpîkpu editi Jerusalem; mmọ ẹma ẹwụt ebe ke mme edinam mmọ nte ke enye emenede ke “enyọn̄ [akan] ata idatesịt [mmimọ].”—Psalm 137:6.
2. Anie ekedi Ezra, ndien didie ke ẹkediọn̄ enye?
2 Ke uwụtn̄kpọ, kere ban̄a oku Ezra. Idem mbemiso enye akafiakde ọnyọn̄ isọn̄ emana esie, enye ama anam utom ifịk ifịk ndisịn udọn̄ nnọ edisana utuakibuot ke Jerusalem. (Ezra 7:6, 10) Ẹma ẹdiọn̄ Ezra uwak uwak ẹban̄a oro. Jehovah Abasi ama onụk esịt edidem Persia man ọnọ Ezra ifet ndida ọyọhọ otu iba nto ntan̄mfep mfiak nnyọn̄ Jerusalem. N̄ko-n̄ko, edidem ama ọnọ mmọ ediwak etịbe ke gold ye silver “ete [ẹdiọn̄] ufọk Jehovah.”—Ezra 7:21-27.
3. Didie ke Nehemiah okowụt ke Jerusalem ekedi akpan n̄kpọ oro ekebehede imọ?
3 N̄kpọ nte isua 12 ke ukperedem, owo Jew efen ama odu oro akanamde n̄kpọ ye iwụk—Nehemiah. Enye akanam utom ke ufọk ubọn̄ Persia ke Shushan. Enye ama enyene akamba itie nte andikama cup Edidem Artaxerxes, edi oro ikedịghe “ata idatesịt” inọ Nehemiah. Utu ke oro, enye ekenyene udọn̄ ndika n̄kafiak mbọp Jerusalem. Nehemiah ama ọbọn̄ akam aban̄a emi ke ediwak ọfiọn̄, ndien Jehovah Abasi ama ọdiọn̄ enye ke ndinam oro. Ke ọfiọkde aban̄a mfịna Nehemiah, edidem Persia ama ọnọ enye udịmekọn̄ ọkọrọ ye mme leta oro ẹkenọde enye odudu ndifiak mbọp Jerusalem.—Nehemiah 1:1–2:9.
4. Didie ke nnyịn ikeme ndiwụt nte ke utuakibuot Jehovah emenede akan ntak idatesịt ekededi oro nnyịn ikemede ndinyene?
4 Ye unana eyịghe, Ezra, Nehemiah, ye ediwak Jew oro ẹkedianade kiet ye mmọ ẹma ẹwụt ke utuakibuot Jehovah, emi iwụk ebiet okodude ke Jerusalem, ekedi akpan n̄kpọ akan n̄kpọ efen ekededi—nte ke enye ama ‘emenede ke enyọn̄ akan ata idatesịt mmimọ,’ oro edi, akan n̄kpọ efen ekededi oro ekekemede ndinọ mmọ idatesịt. Nso n̄kpọ nsịnudọn̄ ke mme utọ owo oro ẹdi ntem ẹnọ kpukpru mbon oro ẹdade Jehovah, utuakibuot esie, ye esop esie emi spirit ọnọde ndausụn̄ ke ukem usụn̄ oro! Ndi oro edi ntre ye afo? Nte afo omowụt ebe ke ndika iso nnam mme utom ẹwụtde mbak Abasi nte ke akakan ntak idatesịt fo edi ifet ndituak ibuot nnọ Jehovah ye ikọt esie oro ẹma ẹkeyak idem ẹnọ? (2 Peter 3:11) Nte n̄kaiso nsịnudọn̄ ke afan̄ emi, ẹyak nnyịn ikere iban̄a nti utịp ẹmi ẹkesụn̄ọde ẹto Ezra ndikaka Jerusalem.
Mme Edidiọn̄ ye Mme Mbiomo
5. Mme uwak edidiọn̄ ewe ke mme andidụn̄ Judah ẹkenyene ke eyo Ezra?
5 Otu oro ekedide n̄kpọ nte owo 6,000 ẹmi ẹkesan̄ade ye Ezra ẹnyọn̄ ntan̄mfep ẹma ẹda mme etịbe gold ye silver kaban̄a edibọp temple Jehovah ẹdi. Emi ekedi n̄kpọ nte miliọn dollar 35 ke ekọmurua idahaemi. Emi ama awak utịm ikatiaba akan gold ye silver oro mme akpa andinyọn̄ ntan̄mfep ẹken̄wanade ẹda ẹdi. Mme andidụn̄ Jerusalem ye Judah ẹkewụt esịtekọm ẹnọ Jehovah didie ntem ndibọ kpukpru un̄wam ẹmi ke owo ye ke n̄kpọ obụkidem! Edi ediwak edidiọn̄ ẹtode Abasi ẹsisan̄a ye mbiomo n̄ko.—Luke 12:48.
6. Nso ke Ezra okokụt ke obio ẹmana esie, ndien enye akanam n̄kpọ didie?
6 Ikebịghike Ezra ama okụt ete ke ediwak Jew, esịnede ndusụk oku ye mbiowo, ẹma ẹbiat Ibet Abasi ke ndidọ iban ẹkedide mme okpono ndem. (Deuteronomy 7:3, 4) Nte enende, enye ama ofụhọ etieti aban̄a edibiat Ibet ediomi Abasi emi. “Ke ini n̄kopde ikọ emi, n̄wai edisịne-n̄kpọ mi, ye ekụra mi, . . . ndien nsụhọde ntie ke n̄kpaidem.” (Ezra 9:3) Ekem, ye otu nditọ Israel oro ẹkopde editịmede esịt ẹdude, Ezra ama an̄wan̄a esịt esie ke akam ọnọ Jehovah. Ke etịn̄de ke utọn̄ kpukpru owo, Ezra ama afiak odụn̄ọde akani ntụtutọn̄ Israel ye ntọt Abasi aban̄ade se iditịbede edieke mmọ ẹdọde mme okpono ndem ẹmi ẹdide mme andidụn̄ ke isọn̄ oro. Enye ama eberi ete: “O Jehovah Abasi Israel, afo emenen: koro nnyịn ẹmi ibọhọde imosụhọ, nte edide mfịn emi: sese, nnyịn imodu ke iso fo ke isop nnyịn: koro n̄kpọ emi mîyakke baba owo kiet ekeme ndida fi ke iso.”—Ezra 9:14, 15.
7. (a) Nso eti uwụtn̄kpọ ke Ezra ekenịm ke ndinam n̄kpọ mban̄a idiọk edinam? (b) Didie ke mbon oro ẹkeduede ẹkenam n̄kpọ ke eyo Ezra?
7 Ezra akada ikọ oro “nnyịn.” Ih, enye ama esịn idemesie, okposụkedi enye ke idemesie mîkeduehe. Akwa mfụhọ Ezra ọkọrọ ye akam nsụhọdeidem esie ama otụk esịt mme owo oro onyụn̄ onụk mmọ ndinam utom eke odotde edikabade esịt. Mmọ ẹma ẹnyịme ndinam n̄kpọ oro akakamade ubiak—kpukpru mbon oro ẹkebiatde Ibet Abasi ẹyebịn ibanndọ mmọ ẹtode esenidụt ẹfiak ẹnyọn̄ọ obio emana mmọ, ọkọrọ ye nditọ oro mmọ ẹkemande. Ezra ama enyịme ye edinam emi onyụn̄ esịn udọn̄ ọnọ mbon oro ẹkeduede ndinam ntre. Ye odudu oro edidem Persia ọkọnọde enye, Ezra ama enyene unen ndiwot kpukpru mme abiatibet m̀mê ndibịn mmọ mfep ke Jerusalem ye Judah. (Ezra 7:12, 26) Edi etie nte ikoyomke enye anam utọ n̄kpọ oro. “Ofụri esop” ẹma ẹdọhọ ẹte: “Nnyịn inyene ndinam kpa uyo fo.” N̄ko-n̄ko, mmọ ẹma ẹyarade ẹte: “Koro nnyịn ẹmi iduede ke n̄kpọ emi iwakde.” (Ezra 10:11-13) Ezra ibuot 10 asiak enyịn̄ irenowo 111 oro ẹkekụtde ẹte ke ẹnam ubiere oro ke ndibịn ibanndọ mmọ ẹtode isenidụt ye nditọ oro mmọ ẹkemande ẹnyọn̄ọ.
8. Ntak emi ọkpọsọn̄ edinam eke edibịn ibanndọ mmọ ẹtode isenidụt mfep ekedide ke ufọn ofụri ubonowo?
8 Edinam emi ikedịghe ke ufọn Israel kpọt edi n̄ko ke ufọn ofụri ubonowo. Edieke owo mîkpakanamke n̄kpọ ndinen̄ede idaha oro, nditọ Israel ẹkpekebuaha kiet ye mme idụt oro ẹkekande mmọ ẹkụk. Ke ntak oro, udịm ubon adade ekesịm Mfri Oro Ẹken̄wọn̄ọde ndida ndiọn̄ ubonowo ekpeketịmede. (Genesis 3:15; 22:18) Ọkpọkọsọn̄ ndidiọn̄ọ Mfri Oro Ẹken̄wọn̄ọde nte andito ubon Edidem David eke esien Judah. N̄kpọ nte isua 12 ke ukperedem, ẹma ẹfiak ẹnọ ntịn̄enyịn ke akpan n̄kpọ emi ke ini ‘ubon Israel ẹkedianarede idem ye kpukpru isen owo.’—Nehemiah 9:1, 2; 10:29, 30.
9. Nso eti item ke Bible ọnọ mme Christian ẹmi ẹdọde mbon oro mînịmke ke akpanikọ?
9 Nso ke mme asan̄autom Jehovah eke eyomfịn ẹkeme ndikpep nto mbụk emi? Nte ededi, mme Christian idụhe ke idak Ibet ediomi. (2 Corinth 3:14) Utu ke oro, mmọ ẹnịm “ibet Christ.” (Galatia 6:2) Ntem, Christian oro ọdọde owo oro mînịmke ke akpanikọ anam item Paul emi: “Edieke eyenete enyenede n̄wan eke mînịmke ke akpanikọ, ndien n̄wan oro enyịmede ndidụn̄ ye enye, enye okûkpọn̄ n̄wan oro.” (1 Corinth 7:12) Akan oro, mme Christian oro ẹdọde mbon oro mînịmke ke akpanikọ ẹnyene mbiomo N̄wed Abasi ndinam ndọ mmọ okụt unen. (1 Peter 3:1, 2) Ndinam eti item emi esiwak ndisụn̄ọ ke edidiọn̄ oro mme nsan̄andọ oro mînịmke ke akpanikọ ẹkpụhọrede ekikere mmọ kaban̄a utuakibuot akpanikọ. Ndusụk ẹkam ẹkabarede ẹdi mme anam-akpanikọ Christian oro ẹnade baptism.—1 Corinth 7:16.
10. Nso ukpepn̄kpọ ke mme Christian ẹkeme ndikpep nto iren Israel 111 oro ẹkebịnde ibanndọ mmọ ẹtode isenidụt ẹnyọn̄ọ?
10 Edi, n̄kpọ aban̄ade nditọ Israel oro ẹkebịnde ibanndọ mmọ ẹtode isenidụt ẹnyọn̄ọ ọnọ mme Christian oro mîdọhọ ndọ eti ukpepn̄kpọ. Mmọ ẹmi ikpenyeneke nditọn̄ọ uyomima ye mme owo isio uduot oro mîdịghe mme andinịm ke akpanikọ. Ndifep utọ itie ebuana oro ekeme ndidi ọkpọsọn̄ n̄kpọ, idem akamade ubiak, edi enye edi mfọnn̄kan usụn̄ man owo aka iso enyene edidiọn̄ Abasi. Ẹwụk mme Christian ẹte: “Ẹkûbọp idem utịn̄e-utịn̄e ye mmọ eke mînịmke ke akpanikọ.” (2 Corinth 6:14) Christian ekededi oro mîdọhọ ndọ emi enyenede udọn̄ ndidọ ndọ ekpenyene ndidiomi ndidọ ata ata ekemmọ andinịm ke akpanikọ.—1 Corinth 7:39.
11. Ukem nte iren Israel, didie ke ẹkeme ndidomo nnyịn kaban̄a ntak idatesịt nnyịn?
11 Ke mme usụn̄ efen n̄ko, mme Christian ẹsinam mme ukpụhọde ke ini ẹdụride ntịn̄enyịn mmọ ẹwụt nte ke mmọ ke ẹdụk usụn̄ oro mîkemke ye N̄wed Abasi. (Galatia 6:1) Ke ini ke ini, n̄wedmbụk emi esiwụt mme edu oro mîkemke ye N̄wed Abasi oro ẹkemede ndinam owo okûdot ndika iso ndi ubak esop Abasi. Ke uwụtn̄kpọ, ke 1973, ikọt Jehovah ẹma ẹdifiọk ọyọhọ ọyọhọ nte ke edida ibọk ke idiọk usụn̄ ye edida un̄wọn̄ ẹdi ikpọ idiọkn̄kpọ. Man ibịne usụn̄ uwem Abasi, ana nnyịn “iyet kpukpru se isabarede obụkidem ye spirit ifep ke idem nnyịn.” (2 Corinth 7:1) Ata ediwak owo ẹma ẹnam item Bible oro; mmọ ẹnyịme ndiyọ mme mfịna oro ẹsisan̄ade ye editre mme n̄kpọ ẹmi man ẹka iso ẹdi ubak edisana ikọt Abasi. Ẹnọ n̄ko in̄wan̄în̄wan̄ ndausụn̄ N̄wed Abasi ke n̄kpọ ẹban̄ade idan̄, usịnen̄kpọ, ukamaidem, ye edimek utom, unọ idem inemesịt, ye ikwọ oro ẹwụtde eti ibuot. Se ededi edumbet N̄wed Abasi oro ẹdụride ntịn̄enyịn nnyịn ẹwụt, akpakam nnyịn iwụt ke imeben̄e idem “ndinam ukpụhọde,” nte irenowo Israel 111 oro. (2 Corinth 13:11, NW) Emi oyowụt ete ke ifet edituak ibuot nnọ Jehovah ọtọkiet ye edisana ikọt esie edi se ‘imenerede ke enyọn̄ ikan ata idatesịt nnyịn.’
12. Nso iketịbe ke 455 M.E.N.?
12 Ke ama okobụk n̄kpọntịbe oro akabuanade ibanndọ ẹtode isenidụt, Bible isianke nnyịn se iketịbede ke Jerusalem ke isua 12 oro ẹketienede. Nte eyịghe mîdụhe, mme mbọhọidụn̄ Israel ẹma ẹtetịm ẹwụt usua ke ntak oro ẹkebiatde ediwak mbọbọ ndọ ẹfep. Ke 455 M.E.N., Nehemiah ama asan̄a ye udịmekọn̄ edibehe ke Jerusalem. Ẹma ẹmek enye andikara Judah, enye ama onyụn̄ akama mme leta ẹtode edidem Persia ẹmi ẹkenọde enye odudu ndifiak mbọp obio oro.—Nehemiah 2:9, 10; 5:14.
Ubiọn̄ọ Otode Mbọhọidụn̄ Ẹdide Mbon Isịnenyịn
13. Nso edu ke mme mbọhọidụn̄ mme Jew ẹkedide mbon nsunsu ido ukpono ẹkewụt, ndien didie ke Nehemiah akanam n̄kpọ?
13 Mme mbọhọidụn̄ ẹdide mbon nsunsu ido ukpono ẹma ẹbiọn̄ọ uduak oro Nehemiah ekedide. Mme adausụn̄ mmọ ẹma ẹdịghe enye uwem ke ndibụp: “Nte mbufo ẹyom ndisọn̄ ibuot ye edidem?” Ke owụtde mbuọtidem ke Jehovah, Nehemiah ama ọbọrọ ete: “Abasi enyọn̄ ọyọnọ nnyịn unen: ndien nnyịn ikọt esie iyadaha ke enyọn̄, inyụn̄ ibọp: edi mbufo inyeneke udeme, ye itie, ye n̄kpọ editi ke Jerusalem.” (Nehemiah 2:19, 20) Ke ini utom edidiọn̄ ibibene ama ọkọtọn̄ọ, kpasụk mme asua oro ẹma ẹsak nsahi ẹte: ‘Mbukpo Jew ẹmi ẹnam nso? Nte mmọ ẹdidemede itiat ẹsion̄o ke ibombom ntan? Kpasụk se mmọ ẹbọpde, jackal ama ọdọk, ekeme ndiwụri ibibene itiat mmọ.’ Utu ke ndibọrọ mme ikọ ẹmi, Nehemiah ama ọbọn̄ akam ete: “O Abasi nnyịn, kop; koro ẹsịnde nnyịn ke ndek: nyụn̄ nam nsahi mmọ afiak okodoro mmọ ke ibuot.” (Nehemiah 4:2-4) Nehemiah ama aka iso ndinịm eti uwụtn̄kpọ ediberi edem ke Jehovah!—Nehemiah 6:14; 13:14.
14, 15. (a) Didie ke Nehemiah ekese aban̄a ndịk afai oro mme asua ẹkesịnde? (b) Didie ke Mme Ntiense Jehovah ẹkeme ndika iso ke utom ubọpn̄kpọ mmọ eke spirit kpa ye ikan̄ ikan̄ ubiọn̄ọ?
14 Man ẹnam akpan utom edikwọrọ ikọ mmọ ẹma, Mme Ntiense Jehovah mfịn n̄ko ẹberi edem ke Abasi. Mme andibiọn̄ọ ẹdomo nditre utom emi ebe ke nsahi. Ndusụk ini, mme owo oro ẹnyenede udọn̄ ke etop Obio Ubọn̄ ẹsisịn ke ntak mîkemeke ndiyọ nsahi. Edieke nsahi okpude, mme andibiọn̄ọ ẹkeme ndiyat esịt ẹnyụn̄ ẹwọn̄ọde ẹda afai ndisịn ndịk. Emi edi se mme andibọp ibibene Jerusalem ẹkesobode. Edi Nehemiah ama etre ndiyak ẹsịn enye ndịk ke idem. Utu ke oro, enye ama etịm mme ọbọp n̄kpọ idem eben̄e en̄wan mme asua onyụn̄ ọsọn̄ọ mbuọtidem mmọ ke ndidọhọ: “Mbufo ẹkûfehe mmọ: mbufo ẹti Ọbọn̄ emi okponde, onyụn̄ enyenede uten̄e, ndien ẹn̄wana ekọn̄ ẹnọ nditọ-ete mbufo, ye nditọ-iren mbufo, ye nditọ-iban mbufo, ye iban mbufo, ye mme ufọk mbufo.”—Nehemiah 4:13, 14.
15 Ukem nte ekedide ke eyo Nehemiah, ẹnen̄ede ẹtịm Mme Ntiense Jehovah idem man ẹka iso ke utom ubọpn̄kpọ eke spirit mmọ kpa ye ikan̄ikan̄ ubiọn̄ọ. “Asan̄autom emi anamde akpanikọ, onyụn̄ enyenede ọniọn̄” ọnọ udia eke spirit oro ọsọn̄ọde mbuọtidem, emi an̄wamde ikọt Abasi ndikụt unen idem ke ebiet oro ẹkpande utom. (Matthew 24:45) Nte utịp, Jehovah aka iso ndida n̄kọri ndiọn̄ ikọt esie ke ofụri isọn̄.—Isaiah 60:22.
Mme Mfịna Esịtufọk
16. Nso mfịna esịtufọk ekesịn edu mme andibọp ibibene Jerusalem ke itiendịk?
16 Nte edibọp ibibene Jerusalem akakade iso, ibibene okonyụn̄ okon̄de, utom ama akabade edi ata ọkpọsọn̄ n̄kpọ. Ini oro ke mfịna oro ekesịnde edu mbon oro ẹken̄wanade ndibọp n̄kpọ ke itiendịk okowụt idem. Ke ntak unana udia, ekedi ọkpọsọn̄ n̄kpọ ọnọ ndusụk mme Jew ndinọ ubon mmọ udia nnyụn̄ n̄kpe mme tax mmọ nnọ ukara Persia. Mme Jew oro ẹkedide imọ ẹma ẹbuọt mmọ udia ye okụk. Nte ededi, ke atuahade ye Ibet Abasi, nditọ Israel oro ẹkenen̄erede ẹbuene ẹkenyene ndinọ isọn̄ ye nditọ mmọ ke ubiọn̄ nte ke mmimọ iyekpe okụk oro ye udori. (Exodus 22:25; Leviticus 25:35-37; Nehemiah 4:6, 10; 5:1-5) Idahaemi mbon ẹkenọde mmọ ebuọt ẹma ẹsịn ndịghe nte ke imọn̄ ida isọn̄ mmọ ẹnyụn̄ ẹnyịk mmọ ẹte ẹnyam nditọ mmọ nte ifịn. Nehemiah ama okop iyatesịt aban̄a edu unana ediwụt ima ye uma inyene emi. Enye ama anam n̄kpọ usọp usọp man okụt ete ke ẹka iso ẹnyene edidiọn̄ Jehovah ke utom edifiak mbọp ibibene Jerusalem oro.
17. Nso ke Nehemiah akanam man okụt ke ẹka iso ndinyene edidiọn̄ Jehovah ke utom ubọpn̄kpọ oro, ndien ye nso utịp?
17 Ẹma ẹsop “akamba otu owo,” ndien Nehemiah ama owụt mbon imọ ke otu nditọ Israel in̄wan̄în̄wan̄ ete ke se mmọ ẹkenamde ikenemke Jehovah esịt. Ekem enye ama eben̄e mbon oro ẹkeduede, esịnede ndusụk mme oku, ete ẹfiak ẹkpọn̄ kpukpru udori oro mmọ ẹkebọde ẹnọ ẹnyụn̄ ẹfiak ẹyak isọn̄ oro mmọ ẹkedade nte mîkemke ye ibet ẹnọ mbon oro mîkekemeke ndikpe udori. Nte odotde itoro, mbon oro ẹkeduede ẹma ẹdọhọ ẹte: “Nnyịn iyayak, idinyụn̄ iyomke mmọ n̄kpọ ke ubọk: nnyịn iyanam kpa nte emi afo ọdọhọde.” Ẹmi ikedịghe mme ikpîkpu ikọ, koro Bible ọtọt ete ke “kpukpru owo ẹnyụn̄ ẹnam ke ikọ [Nehemiah].” Ndien ofụri esop ẹtoro Jehovah.—Nehemiah 5:7-13.
18. Ẹdiọn̄ọ Mme Ntiense Jehovah kaban̄a nso edu?
18 Nso kaban̄a eyo nnyịn? Utu ke ndida mme owo nnam mbubịne, ẹdiọn̄ọ Mme Ntiense Jehovah ntatara ntatara kaban̄a edu ntatubọk mmọ ye mme ekemmọ andinịm ke akpanikọ ye mbon en̄wen oro ẹsobode afanikọn̄. Nte ekedide ke eyo Nehemiah, emi osụn̄ọ ke ediwak ikọ uwụt esịtekọm oro ẹtorode Jehovah. Nte ededi, ke ukem ini oro, “asan̄autom emi anamde akpanikọ, onyụn̄ enyenede ọniọn̄” okụt ke oyom inọ item N̄wed Abasi ke mme n̄kpọ ẹban̄ade mbubehe ye nte oyomde ẹfep ibụk ibụk edida mbon en̄wen nnam mbubịne. Ke ndusụk idụt edi ọsọ n̄kpọ ndidọhọ ẹkpe uwak okụk ndọ, edi Bible ọtọt in̄wan̄în̄wan̄ ete ke mbon idiọkitọn̄ ye mbon n̄kanubọk ididaha Obio Ubọn̄ Abasi inyene. (1 Corinth 6:9, 10) Eti usụn̄ oro ata ediwak Christian ẹnamde n̄kpọ ẹban̄a utọ item oro ọnọ ekikere aban̄a nte mme Jew oro ẹkekụtde nte ọdiọkde ndida nditọete mmọ oro ẹkenen̄erede ẹbuene nnam mbubịne.
Ẹbọp Ibibene Jerusalem Ẹma
19, 20. (a) Nso utịp ke edibọp ibibene Jerusalem mma ekenyene ke idem mbon ido ukpono oro ẹkebiọn̄ọde? (b) Nso edikan ke Mme Ntiense Jehovah ẹnyene ke ediwak idụt?
19 Kpa ye kpukpru ubiọn̄ọ oro, ẹma ẹbọp ibibene Jerusalem ẹma ke usen 52. Didie ke emi okotụk mme andibiọn̄ọ? Nehemiah ọdọhọ ete: “Adan̄aemi kpukpru mme asua nnyịn ẹkopde, adan̄aemi kpukpru mme idụt eke ẹkande nnyịn ẹkụk ẹkụtde n̄ko, mmọ ẹsụhọde eti-eti ke enyịn idem mmọ; ndien mmọ ẹfiọk ẹte ke edi Abasi nnyịn esịn ẹnam utom emi.”—Nehemiah 6:16.
20 Mfịn, mme asua ndibiọn̄ọ utom Abasi ke aka iso ke nsio nsio usụn̄ ye mme ebiet. Nte ededi, ediwak miliọn owo ẹkụt nte edide ikpîkpu ndibiọn̄ọ Mme Ntiense Jehovah. Ke uwụtn̄kpọ, kere ban̄a mme ukeme oro ẹkesịnde ke ini edem nditre utom ukwọrọikọ ke Nazi eke Germany, Edem Usiahautịn Europe, ye ediwak idụt ke Africa. Kpukpru mme utọ ukeme oro ẹmekpu, ndien ediwak owo ẹnyịme idahaemi ẹte ke ‘edi Abasi nnyịn esịn inam utom emi.’ Nso utịp ke emi edi ntem ọnọ mme anam-akpanikọ mbon oro ẹma ẹkenam utom ke anyan ini ẹmi ẹnamde utuakibuot Jehovah ‘emenede ke enyọn̄ akan ata idatesịt mmọ’ ke mme utọ idụt oro!
21. Nso n̄wọrọnda n̄kpọntịbe ke ẹdineme ke ibuotikọ oro etienede?
21 Ke ibuotikọ oro etienede, nnyịn iyodụn̄ọde mme akpan n̄kpọntịbe oro ẹkedade ẹkesịm idara idara edinam ediyak ibibene Jerusalem oro ẹkefiakde ẹbọp nnọ. Nnyịn iyeneme n̄ko iban̄a nte edibọp obio oro enen̄erede okpon akan mma kaban̄a ufọn ubonowo asan̄ade ekpere.
Nte Afo Emeti?
◻ Didie ke Ezra ye mbon eken ẹkedat esịt ẹban̄a Jerusalem?
◻ Mme ndudue ewe ke Ezra ye Nehemiah ẹken̄wam ediwak Jew ẹnen̄ede?
◻ Mme n̄kpọ ewe ke afo ekeme ndikpep nto mbụk ẹbuanade Ezra ye Nehemiah?
[Ndise ke page 15]
Jerusalem, idịghe akamba itieutom ke Shushan, ekedi akpan n̄kpọ oro ekebehede Nehemiah
[Mme ndise ke page 16, 17]
Ukem nte Nehemiah, oyom nnyịn ibọn̄ akam iben̄e ndausụn̄ Jehovah inyụn̄ iben̄e ukeme man ika iso ke akakan utom ukwọrọikọ nnyịn