Ata Unenikpe—Ini Ewe Ndien Didie?

MBON oro mîduehe ikpenyeneke ndikop ndịk ndomokiet mban̄a ata unenikpe. Ke akpanikọ, nditọisọn̄ ke kpukpru ebiet ẹnyene ntak ndiwụt esịtekọm edieke idụt mmọ enyenede ndutịm ukpe ikpe oro odomode ndinọ unenikpe. Utọ ndutịm oro abuana ndutịm ibet, mme bodisi ndikụt ke ẹnịm mmọ, ye mme esopikpe ndinọ unenikpe. Mme ata Christian ẹkpono ndutịm ukpe ikpe ke ebiet emi mmọ ẹdụn̄de, ke ndinam item Bible oro nte “ẹsụk idem ẹnọ mme enyene-odudu ẹmi ẹkarade.”—Rome 13:1-7.

Nte ededi, mme ndutịm ukpe ikpe ke nsio nsio idụt ẹnam mme ndudue oro ẹnọde unan ẹnyụn̄ ẹkamade ẹsuene.a Utu ke ndinọ mme anam ndudue ufen nnyụn̄ n̄kpeme mbon oro mîduehe, ndusụk ini ẹsinọ mbon oro mîduehe ufen ẹban̄a idiọkn̄kpọ oro mmọ mînamke. Mbon efen ẹbiat ediwak isua ke ufọk-n̄kpọkọbi, ẹdide se ẹsanade ẹyak mbemiso ẹkụrede isua n̄kpọkọbi mmọ ye ọkpọsọn̄ eyịghe m̀mê mmọ ẹma ẹdue ndien m̀mê ama odot ndibiom mmọ ikpe. Ntem, ediwak owo ke ẹbụp ẹte, Nte ata unenikpe oyodu ọnọ kpukpru owo tutu amama? Ke edide ntre, ini ewe ndien didie? Nnyịn ikeme ndiberi edem ke anie ndikpeme mbon oro mîduehe? Ndien nso idotenyịn odu ọnọ mbon unọmọ ukwan̄ikpe?

Edikwan̄a Ikpe

Ke mme iduọk isua 1980, Germany ama okụt “kiet ke otu ikpe ini ukụre ekọn̄ emi ekenen̄erede otụk owo,” oro ẹkebierede nsinsi n̄kpọkọbi ẹnọ eka kiet ke ndiwot nditọ esie iban iba. Nte ededi, ediwak isua ke ukperedem, ẹma ẹfiak ẹdụn̄ọde uyarade oro ẹkedade ẹbiere ikpe ẹnọ enye, ndien ẹma ẹsana enye ẹyak etie ebet obufa ikpe. Die Zeit ọkọtọt ke 1995 ete ke “ekeme ndidi ndudue ama odu” ke akpa ubiereikpe. Tutu esịm ini uwetn̄kpọ emi, n̄wan emi ama abiat isua usụkkiet ke ufọk-n̄kpọkọbi ye eyịghe kaban̄a m̀mê enye edue m̀mê iduehe.

Ke mbubịteyo kiet ke November 1974, bọmb iba oro ẹkebomode ẹwot owo 21 ẹma ẹnyen̄e esịt obio Birmingham, England. Chris Mullen, andibuana ke Ufọkmbet ekewet ete ke enye ekedi n̄kpọntịbe oro “owo ndomokiet ke Birmingham mîdifreke tutu amama.” Ke ukperedem, “ẹma ẹbiom owo itiokiet oro mîkeduehe ikpe ẹban̄a n̄kponn̄kan uwotowo ke mbụk Britain.” Ekem ẹma ẹbiat ubiereikpe mmọ ẹfep—edi n̄kukụre ke iren oro ẹma ẹkebiat isua 16 ke ufọk-n̄kpọkọbi!

Ọnọitem ke ibet oro Ken Crispin obụk aban̄a ikpe oro “okomụmde ntịn̄enyịn mbio obio ke n̄wọrọnda usụn̄ ke mbụk ukpe ikpe Australia.” Ubon kiet okodụn̄ ekpere Ayers Rock ke ini nsekeyen mmọ okosopde, owo ikekwe aba tutu amama. Ẹma ẹdori eka ikọ uwotowo, ẹbiom ikpe, ẹnyụn̄ ẹbiere nsinsi n̄kpọkọbi ẹnọ. Ke 1987, ke ẹma ẹkekọbi enye ke se ibede isua ita, ndụn̄ọde oro ukara akanamde ama okụt ete ke uyarade oro ẹkenọde ẹban̄a enye ikekemke ndidi se ẹbiomde ikpe. Ẹma ẹsio ẹnyụn̄ ẹtebe enye ikpe.

Ẹma ẹwot n̄wan kiet edide isua 18 emi okodụn̄de ke usụk usụk United States ke 1986. Ẹma ẹdori akwa owo kiet ikọ, ẹbiom ikpe, ẹnyụn̄ ẹbiere ikpe n̄kpa ẹnọ. Enye ama abiat isua itiokiet ke ufọk-n̄kpọkọbi mbon oro ẹbierede ikpe n̄kpa ẹnọ mbemiso ẹkekụtde ẹte ke enye ikabuanake ke ubiatibet oro.

Nte mmọ ẹmi ẹdi ibat ibat ndudue oro ẹnamde ke ikpe? David Rudovsky eke University of Pennsylvania Law School ọdọhọ ete: “Mmodu ke ndutịm emi ke n̄kpọ nte isua 25 ndien mmokụt ediwak ikpe. Mmekeme ndisiak mbon oro ẹbiomde ikpe ẹmi ke akpanikọ mîduehe . . . N̄kere ke edi n̄kpọ nte mbahade ition esịm 10 eke ikie.” Crispin obụp mbụme oro etịmerede owo ekikere ete: “Nte odu mbon efen oro mîduehe ẹmi ẹtiede mfụhọ mfụhọ ke mme ubet ufọk-n̄kpọkọbi?” Didie ke mme utọ akama-mmọn̄eyet ndudue oro ẹkeme nditịbe?

Mme Ndutịm Ukpe Ikpe Owo—Ye Mme Mmeme Owo

“Ndutịm owo ndomokiet ikemeke ndidori enyịn ndidi mfọnmma,” ntre ke Esop Usion̄o Ikpe Britain eketịn̄ ke 1991. Ndutịm ukpe ikpe ekeme n̄kukụre ndidi edinen ye se ẹberide edem etiene mme owo ẹmi ẹdiomide ẹnyụn̄ ẹdade enye ẹnam n̄kpọ. Mme owo ẹnyene ntụhọ edinam ndudue, unana edinam akpanikọ, ye asari. Ntem, ikpedịghe n̄kpọ n̄kpaidem nte ke mme ndutịm ukpe ikpe owo ẹnyene ukem ndudue ẹmi. Kere ban̄a se itienede emi.

Nte Judge Rolf Bender eke Germany ọdọhọde, ke mbahade 95 eke ikie ke kpukpru ikpe ubiatibet, mme ikọ ẹtode mme ntiense ke ẹda ẹbiere nte uyarade. Edi nte mme utọ ntiense oro ke esopikpe ẹdi se ẹkemede ndiberi edem? Judge Bender ikereke ntre. Enye abat ete ke mbahade iba ke otu mme ntiense oro ẹsidide esopikpe isitịn̄ke akpanikọ. Bernd Schünemann, n̄wọrọnda prọfesọ ke ibet ubiatibet ke University of Munich, Germany, eketịn̄ ukem ikọ oro. Ke ndụn̄ọde akanamde ye Die Zeit, Schünemann ama ọsọn̄ọ ete ke mme ikọ ẹtode mme ntiense ẹdi akpan—okposụkedi mîdịghe se ẹkemede ndiberi edem—orụk uyarade. “Mmekeme ndidọhọ ke akpan ntak kaban̄a mme ukwan̄ikpe edi nte ke ebiereikpe esiberi edem ke mme ikọ oro mîdịghe se ẹberide edem ẹmi ẹtode mme ntiense.”

Mme ntiense ẹkeme ndinam ndudue; ukem oro ye mme bodisi. Akpan akpan ke etienede ubiatibet oro anamde mbio obio ẹnam afai, mme bodisi ẹsidu ke mfịghe ndimụm mme owo. Ke mme utọ idaha oro, bodisi kiet kiet esiduọ odụk idomo editịbi uyarade m̀mê ndinyịk owo oro ẹmụmde ndinyịme ndudue. Ke ini ẹkesanade irenowo itiokiet oro ẹkebiomde ikpe ẹban̄a ediduọk bọmb ke Birmingham ẹyak, n̄wedmbụk n̄kpọntịbe Britain oro The Independent ama akama akpan ibuotikọ emi: “Ẹduọhọ Ndiọi Bodisi Ẹban̄a Ubiomikpe Owo Itiokiet.” Nte The Times etịn̄de: “Mme bodisi ẹma ẹsu nsu, ẹdụk idiọk ediomi ẹnyụn̄ ẹbian̄a abian̄a.”

Ke ndusụk idaha, asari ekeme ndinam mme bodisi ye mbio obio ẹnyene idiọk ekikere ẹban̄a mme owo ẹtode akpan orụk, ido ukpono, m̀mê idụt. Nte U.S.News & World Report etịn̄de, ndikọk mfịna ubiatibet ekeme ndien ndiyom “ẹkọk mfịna usua eke orụk utu ke ndiyom ntak.”

Ndondo oro ikpe esịmde esopikpe, idịghe sụk se mme ntiense ẹtịn̄de editụk ubiere ẹnamde edi n̄ko uyarade eke ifiọk ntaifiọk. Ke ikpehe ndụn̄ọde ifiọk ntaifiọk emi akade-ka iso awak n̄kukọhọ, ẹkeme ndikot ebiereikpe m̀mê otu mme ekpeikpe ndida mbiet usụn̄ oro ikan̄ oro ẹtopde esisan̄ade m̀mê idiọn̄ọ ufịkubọk, ubọkn̄wed, orụk iyịp, uduot idet, urụk ọfọn̄, m̀mê mme idiọn̄ọ DNA ndibiere m̀mê owo edue m̀mê iduehe. Lọya kiet ama etịn̄ ete ke mme esopikpe ẹsak iso ẹse “ediwak ntaifiọk oro ẹtịn̄de ẹban̄a mme usụn̄ edinam ke awak-n̄kukọhọ usụn̄ oro akpade owo idem.”

Akan oro, magazine oro Nature etịn̄ ete ke idịghe kpukpru ntaifiọk ẹsinyịme nte ẹsiakde uyarade ndụn̄ọde ifiọk ntaifiọk. “Nnennen mfan̄a ekeme ndidu ke ufọt ntaifiọk oro ẹnamde ndụn̄ọde ikpe.” Edi n̄kpọ mfụhọ nditịn̄, “nsunsu uyarade ndụn̄ọde ifiọk ntaifiọk ẹma ẹdedi ntak ediwak ukwan̄ ubiomikpe.”

Inamke n̄kpọ m̀mê nnyịn idụn̄ ke m̀mọ̀n̄, kpukpru ndutịm ukpe ikpe ẹmi ẹdude idahaemi ke edinam ẹwụt mme ndudue owo. Ntre anie ke nnyịn ikeme ndiberi edem ndikpeme mbon oro mîduehe? Nte nnyịn imekeme ndidori enyịn ndinyene ata unenikpe tutu amama? Ndien nso idotenyịn odu ọnọ mbon unọmọ ukwan̄ikpe?

‘Ami Jehovah Mmama Unenikpe’

Edieke afo m̀mê andibuana ke ubon fo ekpedide owo unọmọ ukwan̄ikpe, Jehovah Abasi ye Eyen esie, Jesus, ẹfiọk se afo ebede ke esịt. Ẹkekpe ata enyene-ndịk ukwan̄ikpe ke ini ẹkekọn̄de Christ ke eto ndutụhọ. Apostle Peter asian nnyịn ete ke Jesus “ikanamke idiọk-n̄kpọ.” Kpa ye oro, mme ntiense nsu ẹma ẹdori enye ikọ, ẹbiom enye ikpe, ẹnyụn̄ ẹwot enye.—1 Peter 2:22; Matthew 26:3, 4, 59-62.

Kere nte edinam n̄kpọ ye Eyen esie ke utọ idiọk usụn̄ oro okotụkde Jehovah ke idem! Unenikpe edi kiet ke otu n̄wọrọnda edu Jehovah. Bible asian nnyịn ete: “Kpukpru usụn̄ esie [ẹnen].”—Deuteronomy 32:4; Psalm 33:5.

Jehovah ama ọnọ Israel n̄wọrọnda ndutịm ukpe ikpe. Ke ikpe uwotowo oro owo mîdiọn̄ọke andiwot, ẹma ẹsisio isop n̄kpa oro ebe ke uwa. Mfịghe ikodụhe ndibiere kpukpru ikpe ubiatibet ke ndibiom owo oro mîduehe ikpe. Owo ikobiomke owo ndomokiet ikpe n̄kukụre ke ntak uyarade oro ẹkerede-kere m̀mê eke ifiọk ntaifiọk; ẹma ẹyom ke nsụhọde n̄kaha ntiense iba oro ẹkekụtde. (Deuteronomy 17:6; 21:1-9) Mme uwụtn̄kpọ ẹmi ẹwụt ẹte ke Jehovah enyene n̄kokon̄ idaha onyụn̄ enyene udọn̄ ndikụt ẹdade unenikpe ẹnam n̄kpọ ke nnennen usụn̄. Ke akpanikọ, enye ọdọhọ ete: “Ami Jehovah mmama [unen] ikpe.”—Isaiah 61:8.

Edi akpanikọ, ndutịm ukpe ikpe Israel okodu ke ubọk mme owo oro ẹkenyenede mme ukem mmeme nte nnyịn. Mme idaha ẹma ẹdu oro ẹkedade ibet ẹnam n̄kpọ ke ukwan̄ usụn̄. Edidem Solomon ekewet ete: “Afo ama okụt nte ẹfịkde mme ubuene, ẹnyụn̄ ẹyụtde ikpe ye se inende ke mme province, kûyịk orụk n̄kpọ ntem.”—Ecclesiastes 5:8.

Jehovah ama ekeme ndinen̄ede ukwan̄ikpe oro ẹkekpede ẹnọ Eyen esie. Ndifiọk emi ama ọsọn̄ọ Jesus idem, emi “okobiomde [eto ndutụhọ, NW] . . . kaban̄a idatesịt eke anade Enye ke iso.” Ukem ntre, idara idara idotenyịn eke edidu uwem ke paradise isọn̄ ke idak ukara Messiah, emi ata unenikpe edidude, ekeme ndisọn̄ọ nnyịn idem ndiyọ ke ikopde iban̄a m̀mê idem isobode ukwan̄ikpe ke akani editịm n̄kpọ emi. Idụhe unan m̀mê se ikwan̄ade oro Jehovah mîkemeke ndinen̄ede ke ekem ini esie. Idem mbon oro ẹtabade uwem mmọ ebe ke ndudue oro ẹnamde ke ikpe ẹkeme ndiset ke n̄kpa.—Mme Hebrew 12:2; Utom 24:15.

Edieke nnyịn ibọde ufen nte mbon unọmọ ukwan̄ikpe, nnyịn imekeme ndikop inemesịt nte ke ediwak ndutịm ukpe ikpe ẹnyene mme usụn̄ ẹkemede ndin̄wam nnyịn ndinen̄ede idaha oro. Mme Christian ẹkeme ndida mme utọ usụn̄ oro nnam n̄kpọ. Nte ededi, mmọ ẹnyene akpanikọ emi ke ekikere: Mme anana mfọnmma ndutịm ukpe ikpe ẹwụt idaha n̄kaowo oro oyomde akpan edifiak ntịm. Oro ọmọn̄ ada itie ke mîbịghike—ke ubọk Abasi.

Ibịghike Jehovah ọmọn̄ osobo ukwan̄ editịm n̄kpọ emi efep onyụn̄ ada obufa editịm n̄kpọ emi “edinen ido [edidụn̄de]” edinịm ke itie esie. Nnyịn imekeme ndinyene ọyọhọ mbuọtidem nte ke adan̄aoro Andibot nnyịn ayada unenikpe anam n̄kpọ ebe ke Edidem Messiah esie, Jesus Christ. Ata unenikpe enyenede kpukpru owo enen̄ede ekpere! Nnyịn iwụt esịtekọm didie ntem iban̄a idotenyịn emi.—2 Peter 3:13.

[Mme Ikọ idakisọn̄]

[Se ẹwetde ke ikpọ abisi ke page 27]

Mme anana mfọnmma ndutịm ukpe ikpe—ọkọrọ ye mbiara ukaraidem, ido ukpono oro ẹsabarede, ye anana edumbet ndutịm unyamurua—ẹwụt n̄kaowo oro oyomde akpan edifiak ntịm

[Ekebe ke page 28]

Ndọn̄esịt Otode Edisana N̄wed Abasi

Ke November 1952, Derek Bentley ye Christopher Craig ẹma ẹbụn̄ ufọk ubon n̄kpọ ẹdụk ke Croydon, ekperede London, England. Bentley ekedi isua 19 ke emana ndien Craig ekedi isua 16. Ẹma ẹkot mme bodisi, ndien Craig ama otop ikan̄ onyụn̄ owot kiet ke otu mme bodisi oro. Craig ama aka n̄kpọkọbi isua usụkkiet, ke adan̄aemi ẹkeyịride Bentley ẹwot ke January 1953 kaban̄a uwotowo.

Iris, eyeneka Bentley an̄wan, ama ebịn ikọt ke isua 40 ndidorode edori ikọ aban̄ade uwotowo emi eyeneren oro mîkowotke mfep ke enyịn̄ esie. Ke 1993, Ukara ama ọnọ uyo ete ẹbiat ubiereikpe oro ẹfep, enyịmede ete ke owo ikpekenyeneke ndiyịri Derek Bentley n̄wot. Iris Bentley ama ewet aban̄a ikpe oro ke n̄wed oro Let Him Have Justice:

“N̄kpọ nte isua kiet mbemiso ẹketopde ikan̄ oro enye ama osobo ye Ntiense Jehovah kiet ke efak . . . Sista Lane ikodụn̄ke oyom usụn̄ ọkpọn̄ nnyịn ke Usụn̄ Fairview ndien enye ama ọnọ Derek ikot edikpan̄ utọn̄ ọnọ mme mbụk Bible. . . . Se ikọfọnde ekedi nte ke Sista Lane ama enyene mme mbụk Bible oro ke ọkpọ umụmikọ, emi enye ọkọnọde enye ke ebuọt [sia Derek mîkekemeke ndikot n̄wed ọfọn]. . . . Enye ama esifiak edi editịn̄ ọnọ mi se n̄wan oro eketịn̄de ọnọ enye, mme n̄kpọ nte kpukpru nnyịn iyafiak idi ke ima ikakpa.”

Iris Bentley ama aka ekese eyeneka esie ke ufọk-n̄kpọkọbi mbon oro ẹbierede ikpe n̄kpa ẹnọ mbemiso ẹkewotde enye. Eketie enye didie ke idem? “Mme n̄kpọ oro Sista Lane eketịn̄de ọnọ enye ẹma ẹn̄wam enye ndiyọ mme akpatre usen ifan̄ oro.”—Sịghisịghi ubọkn̄wed edi eke nnyịn.

Edieke afo ọbọde ufen oto ukwan̄ikpe, ọkpọfọn ndikot nnyụn̄ ntie n̄kere mme akpanikọ Bible. Emi ekeme ndinọ akwa ndọn̄esịt, koro Jehovah Abasi edide “Ete mbọm ye Abasi kpukpru ndọn̄esịt: emi ọdọn̄de nnyịn esịt ke kpukpru ukụt nnyịn.”—2 Corinth 1:3, 4.

[Ndise ke page 29]

Ẹkekpe ata enyene-ndịk ukwan̄ikpe ke ini ẹkewotde Christ