Ubon—Ke Mbabuat Idaha!
“NDIEN mmọ ẹdụn̄ ke inemesịt toto ke oro.” Eti idaha oro odu ke ibat ibat ndọ mfịn. Un̄wọn̄ọ udianndọ ndima kiet eken ‘ke ọfọnde m̀mê ke ọdiọkde adan̄a nte owo iba oro ẹdidude uwem’ esiwak ndidi se ẹtịn̄de-tịn̄ kpọt. Etie nte ẹda ifet edinyene ubon oro okopde inemesịt nte n̄kpọ mfọniso.
Ke ufọt 1960 ye 1990, ibat usiondọ ama awak akan utịm ikaba ke ata ediwak idụt uforo eke N̄kan̄ Edem Usoputịn. Ke ndusụk idụt mmọ ẹma ẹdọk ẹsịm utịm ikanan̄. Ke uwụtn̄kpọ, kpukpru isua ẹsidian n̄kpọ nte ndọ 35,000 ke Sweden, ndien n̄kpọ nte mbahade iba ke otu mmọ ẹyewụre, abuanade nditọwọn̄ 45,000. Owo iba ẹdụn̄de ọtọkiet ye unana edidọ ndọ ke ẹdian̄ade ke ibat oro akam awakde akan, otụkde ediwak tọsịn nditọwọn̄ ke mme itie duop. Ukem edu oro ke edemede ke ediwak idụt ke ofụri ererimbot, nte ẹkemede ndikụt ke ekebe oro odude ke page 5.
Edi akpanikọ, n̄wụre ubon ye mme ndọ ndisuana idịghe obufa n̄kpọ ke mbụk. Ewụhọ Hammurabi eke ọyọhọ isua ikie 18 M.E.N. ama esịne mme ibet oro ẹkenyịmede usiondọ ke Babylonia. Idem Ibet Moses, oro ẹkenọde ke ọyọhọ isua ikie 16 M.E.N., ama enyịme usiondọ ke Israel. (Deuteronomy 24:1) Nte ededi, akananam mme mbọbọ ubon imemke nte ẹmemde ke ọyọhọ isua ikie 20 emi. Se iwakde ikan isua duop ẹmi ẹkebede, ewetmbụk kiet ke n̄wedmbụk n̄kpọntịbe ama ewet ete: “Isua 50 ọtọn̄ọde ke ini emi, ekeme ndidi nnyịn idinyeneke ubon ekededi ke usụn̄ifiọk eke ido eset. Ekeme ndidi nsio nsio orụk otu ẹyeda itie mmọ.” Ndien nte mme n̄kpọ ẹtiede toto ke ini oro ẹtie nte ẹsọn̄ọ ekikere esie oro. Ekpụk ubon atahade ata usọp usọp tutu anam mbụme oro, “Nte enye ọyọbọhọ?” etetịm edi akpan n̄kpọ.
Ntak ọsọn̄de ediwak mme ọdọ ndọ ntre ndisọn̄ọ nyịre ye kiet eken nnyụn̄ nsọn̄ọ mmụm edidianakiet ubon n̄kama? Nso idi ntak kaban̄a mbon oro ẹdianade ọtọkiet ke ofụri ini uwem, ẹnamde usọrọ udianndọ mmọ ọyọhọ 25 ye ọyọhọ 50 idara idara? Ke mbuari, ke 1983 ẹma ẹtọt ẹte ke eren ye n̄wan kiet ke mbahade obio ukara Azerbaijan ke akani Soviet ẹma ẹnam usọrọ ndọ mmọ ọyọhọ 100—ke ẹdide isua 126 ye 116.
Nso Idi N̄kpọ Ndịghe Oro?
Ke ediwak idụt ndusụk isọn̄ oro ibet enyịmede kaban̄a usiondọ ẹdi efịbe, mfiomo eke ekikere m̀mê eke ikpọkidem, unana edise mban̄a, mbumehe un̄wọn̄ n̄kpọsọn̄ mmịn, edidi itọ, edidama idat, edinyene awak akan nsan̄a ndọ kiet, ye mbumehe uda n̄kpọsọn̄ ibọk. Nte ededi, se inen̄erede idi ntak edi nte ke akpan edu oro ẹnyenede ẹban̄a ndọ ye akani ido uwem ufọk omokpụhọde idiọk idiọk, akpan akpan ke mme iduọk isua duop eke ndondo emi. Ukpono ẹkenyenede ẹnọ ndutịm oro ẹkedade nte edisana ke anyan ini amatahade. Ibụk ibụk mme osion̄o ikwọ, ndise oro ẹnamde-nam n̄kpọ ẹwụt, drama usuanetop n̄kpọurua ke TV, ye mme ọwọrọetop n̄wed ẹmetoro inua-okot ifụre unam idan̄, oburobụt ido, obukpo ido, ye ibụk ibụk usụn̄ uwem. Mmọ ẹmesịn udọn̄ ẹnọ ido oro asabarede ekikere ye esịt n̄kparawa owo ye eke ikpọ owo ukem ukem.
Ndụn̄ọde ẹkenamde ke 1996 owụt ete ke mbahade 22 eke ikie ke otu mbon America ẹdọhọ ẹte ke idan̄ ke ọwọrọde ọkpọn̄ ndọ ekeme ndifọn ye ndọ ke ndusụk idaha. San̄asan̄a nsiondi ke kiet ke otu n̄kponn̄kan n̄wedmbụk n̄kpọntịbe Sweden, Aftonbladet, ama akpak iban ndibọ usiondọ koro “emi akam ananam n̄kpọ ọfọn akan.” Ndusụk mme ọwọrọetop ekpepn̄kpọ mban̄a ekikere ye mme ekpepn̄kpọ mban̄a owo ẹkam ẹnọ ekikere nte ke obot “eketịm” owo ndikpụhọ nsan̄a ke kpukpru isua ifan̄. Ke mme ikọ efen, mmọ ẹnọ ekikere nte ke mme idan̄ ke ọwọrọde ọkpọn̄ ndọ ye usiondọ ẹdi ndammana n̄kpọ. Ndusụk owo ẹkam ẹdọhọ ẹte ke ete m̀mê eka ndisio ndọ ekeme ndifọn ye nditọ, etịmde mmọ idem ọnọ edise mban̄a usiondọ eke mmọ usen kiet!
Ediwak uyen iyomke aba ndidu uwem ubon akani ido, ye ete, eka, ye nditọ. Ọwọrọetop ekikere kiet edi: “N̄kemeke ndikere nte ndude ofụri uwem mi ye nsan̄a kiet.” Akparawa isua 18 edide owo Denmark ọkọdọhọ ete: “Ndọ etie nte Christmas, edi sụk edinem n̄ke. N̄kam nnịmke oro ke akpanikọ.” Noreen Byrne eke Esop Iban eke Idụt ke Ireland ọkọdọhọ ete: “Ekikere edi, ntak owo afịnade idem ndidụn̄ ye [irenowo] nnyụn̄ nyet sọks mmọ. Kam wọwọrọ ka kebre mbre ye mmọ . . . Ediwak iban ke ẹbiere ẹte ke iyomke mmimọ inyene irenowo man idu uwem.”
Mme Ubon Ẹmi Ete m̀mê Eka Kpọt Esede Enyịn ke Ẹdọdiọn̄ Ẹwak
Ke ofụri Europe edu emi amada ekesịm usọp usọp n̄kọri ke eka kpọt ndise enyịn. Ndusụk ke otu ete m̀mê eka oro ẹsede ẹban̄a nditọ ikpọn̄ mi ẹdi mme uyen ẹmi ẹkerede ẹte ke uyomo idịbi oro owo mîdiomike-diomi idịghe ndudue. Iban oro ẹyomde ndibọk eyen mmọ ikpọn̄ iwakke. N̄wakn̄kan mmọ ẹdi mme eka oro ẹdụn̄de ye ete nditọ ke ndusụk ini, ye unana ediomi ndidọ enye. Magazine Newsweek ama ewet n̄kpọ ke mbụk ikpaedem isua oko ke mbụme emi “N̄kpa Ndọ?” Enye ọkọdọhọ ete ke ibat nditọ oro ẹmanade ke ọwọrọde ọkpọn̄ ndọ ke ẹkọri usọp usọp ke Europe ye nte ke etie nte owo ndomokiet idọn̄ke enyịn. Sweden ekeme ndinyene n̄wakn̄kan ibat, ye mbahade iba ke otu kpukpru nseknditọ do ẹmanade ke ọwọrọde ọkpọn̄ ndọ. Ke Denmark ye Norway emi ekpere ndisịm mbahade iba, ndien ke France ye England, n̄kpọ nte 1 ke otu 3.
Ke United States, ubon ẹmi ẹnyenede ete ye eka ẹmesụhọde idiọk idiọk ke akpatre iduọk isua ifan̄ ẹmi ẹkebede. Ntọt kiet ọdọhọ ete: “Ke 1960, . . . mbahade 9 eke ikie ke otu kpukpru nditọwọn̄ ẹkedu ke ufọk oro ete m̀mê eka kpọt esede enyịn. Ke 1990, ibat oro ama ọdọk esịm mbahade 25 eke ikie. Mfịn, mbahade 27.1 eke ikie ke otu kpukpru nditọwọn̄ America ẹmana ẹdụk ufọk oro ete m̀mê eka kpọt esede enyịn, kpa ibat emi osụk ọdọkde-dọk. . . . Ọtọn̄ọde ke 1970, ibat ubon ẹmi ete m̀mê eka kpọt esede enyịn ẹwak ke se ikande utịm ikaba. Ubon akani ido enen̄ede odu ke ndịghe mfịn tutu enye edidu ke idaha ekemede ndisop mma, ntre ke ndusụk mme anam ndụn̄ọde ẹdọhọ.”
Ke mme idụt ẹmi Ufọkabasi Roman Catholic ama akataba ekese odudu esie ke n̄kan̄ ido uwem, mme ubon ẹmi ete m̀mê eka kpọt esede enyịn ke ẹkọri. Se ikpride ikan mbahade iba ke otu ubon mbon Italy ẹsịne eka, ete, ye nditọ, ndien mme ubon ẹmi mme ọdọ ndọ mînyeneke nditọ ye mme ubon ẹmi ete m̀mê eka kpọt esede enyịn ẹda itie ubon akani ido.
Ndutịm unọ un̄wam ke ndusụk idụt enen̄ede esịn udọn̄ ọnọ mme owo nditre ndidọ ndọ. Mme eka oro ẹbọkde nditọ ikpọn̄ ẹmi ẹbọde un̄wam ẹto obio ẹkeme nditaba un̄wam edieke mmọ ẹdọde ndọ. Mme eka ẹmi ẹbọkde nditọ ikpọn̄ ke Denmark ẹsibọ udiana un̄wam ke ibuot nditọ, ndien ke ndusụk obio, mme eka oro mîkemke isua uman eyen ẹsibọ udiana okụk ẹsinyụn̄ ẹkpe okụk ufọk ẹnọ mmọ. Ntem, okụk abuana. Alf B. Svensson ọdọhọ ete ke usiondọ ke Sweden atak mbon oro ẹsikpede tax ọtọn̄ọde ke tọsịn dollar 250 esịm tọsịn 375 ke enọ, okụk ufọk, ye un̄wam n̄kaowo.
Etie nte mme ufọkabasi Christendom ẹnam esisịt mîdịghe inamke-nam n̄kpọ ndidomo ndikpụhọde akama-nsobo idaha emi ke otu mme ubon. Ediwak pastọ ye mme ọkwọrọ ederi ke ẹn̄wana ye mme mfịna ubon mmọ, ntem ẹkerede ke mmimọ ikemeke ndinọ mbon en̄wen un̄wam. Akam etie nte ndusụk mmọ ẹsịn udọn̄ ẹnọ usiondọ. Aftonbladet eke April 15, 1996, ama ọtọt ete ke pastọ Steven Allen otode Bradford, England, ama etịm san̄asan̄a edinam usiondọ, emi enye ọnọde ekikere ke ekpenyene ndinam n̄kpọ nte edinam usiondọ oro ẹnyịmede ke ofụri ufọkabasi Britain. “Enye edi edinam ukọk udọn̄ọ man an̄wam owo okpụhọde ada ekekem ye se itịbede inọ mmọ. Enye an̄wam mmọ ndifiọk nte ke Abasi ke osụk ama mmọ onyụn̄ anam mmọ ẹbọhọ ubiak oro.”
Ntre m̀mọ̀n̄ ke ekpụk ubon asan̄a aka? Nte idotenyịn odu nte ke enye ọyọbọhọ? Nte mme ubon kiet kiet ẹkeme ndimụm edidianakiet mmọ n̄kama ke adan̄aemi ẹdude ke utọ akwa ndịghe oro? Mbọk kere ban̄a ibuotikọ oro etienede.
[Ekebe ke page 5]
MME NDỌ EKE ISUA KE ISUA ẸMENDE ẸDOMO YE MME USIONDỌ KE NDUSỤK IDỤT
MME IDỤT ISUA MME NDỌ MME USIONDỌ
Australia 1993 113,255 48,324
Canada 1992 164,573 77,031
Cuba 1992 191,837 63,432
Czech Republic 1993 66,033 30,227
Denmark 1993 31,507 12,991
Estonia 1993 7,745 5,757
France 1991 280,175 108,086
Germany 1993 442,605 156,425
Japan 1993 792,658 188,297
Maldives 1991 4,065 2,659
Norway 1993 19,464 10,943
Puerto Rico 1992 34,222 14,227
Russian Federation 1993 1,106,723 663,282
Sweden 1993 34,005 21,673
United Kingdom 1992 356,013 174,717
United States 1993 2,334,000 1,187,000
(Ọkọn̄ọ ke 1994 Demographic Yearbook, United Nations, New York 1996)