Nte Afo Edi Owo Emi Enyenede Idotenyịn Mfọnọn̄kpọ m̀mê Owo Emi Enyenede Idotenyịn Ndiọhọn̄kpọ?
“ENYE ekedi mfọnn̄kan ini, enye ekedi ndiọkn̄kan ini, . . . enye ekedi ntọn̄ọ ini idotenyịn, enye ekedi ntọn̄ọ ini unana idotenyịn, nnyịn ima inyene kpukpru n̄kpọ, nnyịn ikenyeneke n̄kpọ ndomokiet.” Mme ntọn̄ọikọ n̄wọrọnda n̄wed Charles Dickens oro A Tale of Two Cities ke usọ ẹwụt ukpụhọde ke nte mme n̄kpọntịbe ẹkemede nditụk ekikere nnyịn, mme ntụk nnyịn, ye idotenyịn nnyịn.
Obio iba oro ẹtịn̄de ẹban̄a ẹkedi London ye Paris ke ini ndutịme Unam Ukpụhọde France. Ye nditọisọn̄ France eke ọyọhọ isua ikie 18 oro ẹkefịkde, ntọt unam ukpụhọde kaban̄a unen oro owo enyenede ekenen̄ede edi “ntọn̄ọ ini idotenyịn.” Edi ye mbon oro ẹkedude mbemiso ukpụhọde oro, m̀mê ndutịm ukaraidem oro ọkọwọrọde ọkpọn̄ itie ukara, enye ekedi “ntọn̄ọ ini unana idotenyịn,” adade ekesịm n̄kpan̄a ye nsobo.
Idotenyịn m̀mê unana idotenyịn? Kpukpru ọkọkọn̄ọ ke n̄kan̄ emi afo adade. Ndien enye osụk ọkọn̄ọ ke oro.
Ini Ndidụn̄ọde Idem
Nte afo edi owo emi enyenede idotenyịn mfọnọn̄kpọ? Nte afo emesikụt n̄kan̄ uwem emi etiede nyayama nyayama, kpukpru ini odoride enyịn ke se ifọnde ikan? Mîdịghe nte afo esinyene ntụhọ ndidori enyịn ke ndiọhọn̄kpọ, enyenede etikwo etikwo ekikere aban̄a ini iso fo, odoride enyịn ke mfọnn̄kan n̄kpọ edi ke ukem ini oro odoride enyịn ndiọkn̄kan n̄kpọ nditịbe?
Ke isua 60 ẹmi ẹkebede ewetn̄wed owo America oro James Branch Cabell ama etịn̄ ntuaha ntuaha ekikere iba ẹmi ke usụn̄ emi: “Owo emi enyenede idotenyịn mfọnọn̄kpọ ọdọhọ ete ke nnyịn idu ke mfọnn̄kan n̄kaowo oro ẹkemede ndinyene; edi owo emi enyenede idotenyịn ndiọhọn̄kpọ okop ndịk aban̄a emi ndidi akpanikọ.” Edieke afo ekerede ke ekikere emi etie eyịghe eyịghe, dụn̄ọde nti ye ndiọi utịp ke ikpehe ita kpọt ke ererimbot mfịn ẹmi ẹwụtde ke idak emi. Ekem dụn̄ọde nte afo anamde n̄kpọ aban̄a, ndien bụp idemfo, ‘Nte ami ndi owo emi enyenede idotenyịn mfọnọn̄kpọ m̀mê ndi owo emi enyenede idotenyịn ndiọhọn̄kpọ?’
Nsinsi Emem: Mme itie ifan̄ ẹmi mme mfịna ẹdude ke ererimbot ke afo ekeme ndisiak? Ireland, akani Yugoslavia, Ufọt Ufọt Edem Usiahautịn, Burundi, Rwanda—ẹsisọsọp ẹti mmọ ẹmi. Nte ẹkeme ndibiere mmọ ẹmi ye mme nsịn̄ede eken man ẹnyene nsinsi emem ofụri ererimbot? Nte ererimbot ke aka ndinyene emem?
Enyene-Iwụk Ndutịm Uforo: Ke ẹnyenede idotenyịn ndinyene edidianakiet ke n̄kan̄ eke okụk etisịm 1999, mme idụt N̄ka Europe ke ẹsobo ikpọ mfịna kaban̄a mme ekọmurua n̄kpọ ndidọk ye mbio obio ndibuọt okụk. Ke mme ebiet en̄wen, udia inọ abiat ndutịm uforo ediwak idụt ke America ye Africa, ke ebiet emi mme ekọmurua n̄kpọ ndidọk ẹdoride mbiomo oro ekperede ndikpon n̄kan se ẹkemede ndibiom ndien mme mfịna ekpụk ẹsụk ẹkade iso ndisịn ubahade. Nte idaha ndutịm uforo ererimbot ndinyene iwụk ke asan̄a ekpere?
Unana Utom: Ke umek owo ofụri idụt eke 1997, mme ufọkabasi ke Britain ẹma ẹdiana kiet man ẹkpak kpukpru n̄ka mbre ukara ndinịm edida owo ke utom ọyọhọ ọyọhọ nte akpa ke ndutịm mmọ. Edi ye edisio se ikperede ndisịm mbahade 30 eke ikie ke otu mbonutom mfep ke utom ke ererimbot m̀mê unana utom oro ebịghide, ndi ẹkeme ndinyene ọyọhọ ọyọhọ utom oro ebịghide—nnọ akpan akpan n̄kparawa owo?
Edi mmemmem n̄kpọ didie ntem ndinyene idotenyịn ndiọhọn̄kpọ! Edi ntak odu ndinyene idotenyịn, ndien nnyịn imọnọ fi ikot ndidụn̄ọde nte ekemede ndidi mmemmem ndikọri idotenyịn mfọnọn̄kpọ.
[Ndise ke page 3]
Unam Ukpụhọde France
[Ebiet Ẹdade N̄kpọ Ẹto]
Oto n̄wed oro Pictorial History of the World