Nso Itịbe Inọ N̄kparawa Owo?

ETI mbụk m̀mê idiọk mbụk—ewe ke afo oyom ndibem iso n̄kop? Ke ini ẹkebụpde mbụme emi, ediwak owo ẹkedọhọ ke iyom ndibem iso n̄kop idiọk mbụk ye idotenyịn nte ke eti mbụk oyodu ke ekikere ebịghi.

Ke ini nnyịn idụn̄ọrede se itịbede inọ n̄kparawa owo, bem iso kere idaha oro odude ke emi. Ikpọ owo ke ofụri ofụri ẹdọhọ ẹte ke n̄kparawa owo mfịn itiehe nte mme uyen eset. N̄kparawa owo, ke n̄kan̄ eken, ẹsua ekikere oro nte ke mmimọ idụhe uwem ekekem ye mme idaha eke eset. Kpa ye oro, mbon oro ẹtịn̄de enyịn ẹnam ndụn̄ọde ẹnyịme ẹte ke mme uyen mfịn ẹkpụhọde.

Ẹkpụhọde Didie?

Okposụkedi mme owo ke ofụri ofụri ẹnịmde ke akpanikọ ẹte ke akpana n̄kparawa owo ẹnyene nti edu, ekikere edibọ mbiomo mbiom, ye ediwụt ukpono nnọ mbon en̄wen, ata idem n̄kpọ esiwak ndidi ata isio isio ye mme ekikere ẹmi. Nte ekemde ye ndụn̄ọde oro ẹkemịn̄de ke n̄wedmbụk n̄kpọntịbe oro The Independent eke London, n̄kparawa owo ke “ẹkọri ‘obufa edu nsọn̄ibuot’ ye ererimbot oro mmọ ẹkụtde nte okpude mmọ akamba akamba.” “Obufa edu nsọn̄ibuot” emi owụt idem ke ndụn̄ọde oro owụtde nte ke ibat ibat uyen eke eyomfịn ẹyom ndinịm idemmọ nte “mme enyene ibuot ye se ẹkemede ndiberi edem.” Utu ke oro ẹkpekam ẹse mmọ nte “mbon oro owo mîkemeke ndikara ye oro owo mîkemeke ndifiọk.”

Ke Britain, ke uwụtn̄kpọ, ubiatibet oro ẹtọtde—emi edide n̄kparawa owo ẹnam ata ekese ke otu mmọ—ama ọdọk utịm ikoduop ke ufọt 1950 ye 1993. N̄kọri ke uda ibọk ye n̄kpọsọn̄ mmịn ke idiọk usụn̄ ẹdọk ukem ntre. Ke ukem ini oro, nte The Times eke London etịn̄de, ekpere ndidi kpukpru idụt uforo ẹkụt “akwa n̄kọri ke mfịna udọn̄ọ ibuot ke otu mme uyen toto ke ini Ekọn̄ Ererimbot Ọyọhọ Iba.” Nte David J. Smith, prọfesọ ukpepn̄kpọ aban̄ade ubiatibet, etịn̄de, mme mfịna ẹmi “itoho unana m̀mê n̄kọri ke uforo ke baba usụn̄ kiet.” Ndụn̄ọde owụt ete ke akamba ukpụhọde odu idahaemi ke ufọt n̄kparawa owo ye ikpọ owo.

Nditọwọn̄ ye mme uyen mfịn ẹsobo mfịghe oro ọkọride-kọri. N̄kpọ aban̄ade uwotidem, enye oro ẹdomode-domo ndinam m̀mê oro okụtde unen, ẹkabade ẹdi ọsọ n̄kpọ. Nditọwọn̄ ẹmi mîsịmke kan̄a isua 12 ke emana ndidomo ndiwot idem ama ọdọk utịm ikaba ke se isụhọrede ikan isua duop, nte Herald Glasgow eke Scotland ọtọtde. Ikpọ nditọwọn̄ ẹyak unana idotenyịn onụk mmọ ndinam n̄kpọ ke ukem usụn̄ oro. “Mmọ ẹdi mme ebeubọk utịp ẹtode mme mfịna udọn̄ọ ibuot ke mme uyen oro ekperede ndisọn̄ ubọk n̄kan un̄wam oro ẹnọde mmọ,” ntre ke n̄wedmbụk oro n̄kpọntịbe etịn̄.

Anie Enyene Nduduọhọ?

Edi mmemmem n̄kpọ ikpọ owo ndiduọhọ n̄kparawa owo mban̄a ekikere “nsọn̄ibuot” mme uyen. Edi, ke nditịn̄ ofụri akpanikọ, nte idịghe ikpọ owo ẹnyene ekese nduduọhọ ke se itịbede idahaemi ke otu mme uyen? Ẹsiwak ndisiak mfiomo, unana ntịn̄enyịn ke n̄kan̄ ete ye eka, unana owo oro odotde se mme uyen ẹkpebede ẹnyụn̄ ẹkemede ndiberi edem, nte se idide mme ntak. “Mfịghe mbio obio ke ofụri ofụri edi ukem nte ekedide ke isua 30 ẹmi ẹkebede,” ntre ke Prọfesọ Sir Michael Rutter, adaibuot ke Ikpehe Esop Ndụn̄ọde Usọbọ Udọn̄ọ Ibuot Eyen eke Britain, etịn̄. “Edi,” enye adian ete, “udomo emi enye odude ke otu mme uyen ye n̄kparawa owo ọmọdọk akamba akamba. . . . Eyịghe idụhe nte ke n̄wụre ubon etịp n̄kpọ esịn; idịghe usiondọ ikpọn̄, edi udomo ntịme ye en̄wan ke otu ikpọ owo ke ofụri ofụri.”

Anam ndụn̄ọde kiet ọdọhọ ete ke n̄kparawa owo ke “ẹsịn ido eset.” Ntak-a? “Koro mme ido eset inyeneke ufọn inọ mmọ.” Da ukpụhọde ekikere ẹnyenede kaban̄a edidi erenowo m̀mê n̄wan ke uwụtn̄kpọ. Ediwak n̄kparawa iban ẹda edu nyomikọ ye afai irenowo ẹnyene, ke adan̄aemi n̄kparawa iren ẹkabarede ẹkama idem nte iban. Emi okpụhọde ntem didie ye ọsọ ido eke eset!

Edi ntak emi nnyịn ikụtde utọ ikpọ ukpụhọde oro idahaemi? Ndien nso eti mbụk odu aban̄a n̄kparawa owo mfịn? Didie ke mmọ ẹkeme ndinyene ifụre ifụre ini iso? Udiana ibuotikọ nnyịn eneme ibọrọ mme mbụme ẹmi.