Itie Emi Ikwọ Enyenede ke Utuakibuot Eyomfịn

EDIKWỌ ikwọ edi enọ emi otode Abasi. Ndimenede uyo nnyịn n̄kwọ ikwọ ekeme ndida inemesịt nsọk nnyịn ye Andibot nnyịn. Ebede ke enye, nnyịn imekeme nditịn̄ ntụk nnyịn, mfụhọ ye idatesịt. Idem ke akande oro, nnyịn imekeme ndikwọ mban̄a ima, ukpono, ye itoro nnyịn nnọ Anditọn̄ọ ikwọ, kpa Jehovah.

Ata ediwak ke otu n̄kpọ nte utịm ike ikie ita oro Bible etịn̄de n̄kpọ otụk ikwọ ẹnyene ebuana ye utuakibuot nnọ Jehovah. Ẹbuan edikwọ ikwọ n̄ko ye idatesịt—idịghe idatesịt mbon oro ẹkwọde ikwọ kpọt edi ke n̄kan̄ Jehovah n̄ko. Andiwet psalm ekewet ete: “Yak mmọ . . . ẹbre ẹnọ enye. Koro ikọt Jehovah ẹnemde enye esịt.”—Psalm 149:3, 4.

Edi edikwọ ikwọ edi akpan n̄kpọ adan̄a didie ke utuakibuot eyomfịn? Didie ke ikọt Jehovah mfịn ẹkeme ndinem enye esịt ke ndimenede uyo mmọ n̄kwọ ikwọ? Nso itie ke ikwọ ekpenyene ke utuakibuot akpanikọ? Ndidụn̄ọde mbụk ikwọ ke utuakibuot ayan̄wam ndibọrọ mme mbụme ẹmi.

Itie Emi Ikwọ Enyenede ke Mbụk ke Utuakibuot

Akpa editịn̄ emi Bible etịn̄de n̄kpọ aban̄a ikwọ inyeneke ebuana nnennen ye utuakibuot nnọ Jehovah. Ke Genesis 4:21, ẹdọhọ ke Jubal okosio se ikemede ndidi mme akpa n̄kpọ ubre ikwọ edi mîdịghe yak idọhọ ọkọtọn̄ọ ndusụk orụk ọkọ ikwọ. Nte ededi, ikwọ ekedi ubak utuakibuot nnọ Jehovah idem mbemiso ẹkebotde mme owo. Ediwak edikabade Bible ẹtịn̄ ẹban̄a mme angel nte ẹkwọde ikwọ. Job 38:7 etịn̄ aban̄a mme angel nte ẹkwọde ikwọ ke idatesịt ẹnyụn̄ “ẹsiode n̄kpo.” Ntem, isọn̄ N̄wed Abasi odu ndinịm ke akpanikọ nte ke edikwọ ikwọ ke utuakibuot nnọ Jehovah ama ededi ido edinam ke anyanini mbemiso owo ekedide edidu.

Ndusụk mme ewetmbụk ẹfan̄a ẹte ke kpukpru ikwọ Hebrew eset ẹkedi n̄kukwak emi enyenede ukem uyo, ye unana uyo efen ndidiana. Nte ededi, ẹkeme ndibre se iwakde ikan uyo ikwọ kiet ke ukem ini ke ndido, kpa n̄kpọ ubre ikwọ emi ẹsiakde ndien ndien ke Bible. Anaedi mme ebre ndido ẹma ẹfiọk ẹban̄a n̄kemuyo oro ẹkemede ndinyene ke ndibre ediwak uyo ikwọ ke ukwak ikwọ. Utu ke nditie akani akani, ikwọ mmọ nte eyịghe mîdụhe ama enen̄ede enyene n̄kọri. Ndien ke idade uto ye uwetn̄kpọ N̄wed Abasi Usem Hebrew ibiere, nnyịn imekeme ndidọhọ ke ikwọ nditọ Israel ekedi ata eti. Ke akpanikọ, odudu oro okonụkde mmọ nditịm ikwọ ama okon̄ akan eke mme idụt oro ẹkekande mmọ ẹkụk.

Ndutịm temple eke eset ama anam ẹkeme ndinam awak-n̄kukọhọ ndutịm n̄kukwak ikwọ ye uyo ikwọ ke utuakibuot temple. (2 Chronicles 29:27, 28) Ẹma ẹnyene “mme etubom,” “mme ọfiọkn̄kpọ owo,” “owo eke ẹkpepde,” ye “mme etubom mme ọkwọ ikwọ.” (1 Chronicles 15:21; 25:7, 8; Nehemiah 12:46) Ke etịn̄de aban̄a n̄kọri ke usọ ukwọ ikwọ mmọ, ewetmbụk oro Curt Sachs ekewet ete: “Mme ntaikwọ ye mbon n̄kukwak oro ẹkedude ke Temple ke Jerusalem ẹnọ ekikere ẹban̄a n̄kokon̄ idaha ke unọ ukpep, usọ, ye ifiọk ukwọ ikwọ. . . . Okposụkedi nnyịn mîfiọkke nte uyom ikwọ eset oro eketiede, nnyịn imenyene uyarade oro ekemde iban̄a odudu, uku, ye usọ esie.” (The Rise of Music in the Ancient World: East and West, 1943, page 48, 101-102) Ikwọ Solomon edi uwụtn̄kpọ usọ ye uduot uwet ikwọ Hebrew. Enye edi mbụk ke ikwọ, ebietde ikwọ mbre, m̀mê uwetn̄kpọ, ikwọ drama. Ẹkot ikwọ oro ke uwetn̄kpọ Hebrew “N̄wọrọnda Ikwọ,” oro edi, ata eti ikwọ. Ye mme Hebrew eset, edikwọ ikwọ ekedi akpan ubak utuakibuot. Ndien enye anam mmọ ẹwụt ntụk mmọ in̄wan̄în̄wan̄ ke nditoro Jehovah.

Edikwọ Ikwọ ke Otu Mme Christian eke Akpa Isua Ikie

Ikwọ ama aka iso ndidi ubak utuakibuot ofụri ini ke otu mme akpa Christian. Ke adianade ye edinyene Mme Psalm eke odudu spirit, etie nte mmọ ẹma ẹtịm ikwọ ye mme ikọ ikwọ ẹnọ utuakibuot, ẹnịmde uwụtn̄kpọ ẹnọ mme ikwọ Christian oro ẹtịmde ke eyomfịn. (Ephesus 5:19) N̄wed oro The History of Music, emi Waldo Selden Pratt ewetde, anam an̄wan̄a ete: “Ndikwọ ikwọ ke an̄wan̄wa ye ọkpọkpọ utuakibuot ekedi ido ọnọ mme akpa Christian. Ye mme Jew oro ẹkekabarede esịt emi ekedi edika iso ke se ẹkesinamde ke synagogue . . . Ke adianade ye Mme Psalm Hebrew . . . , obufa mbuọtidem ama odomo ndision̄o mbufa ikwọ ndi kpukpru ini, ke ntọn̄ọ ntọn̄ọ etie nte ekedi ke uduot ikwọ uto.”a

Ke ndiwụt nte edikwọ ikwọ edide akpan n̄kpọ, ke ini Jesus ọkọtọn̄ọde Udia Mbubịteyo Ọbọn̄, eyedi enye ye mme apostle esie ẹkekwọ Mme Itoro. (Matthew 26:26-30) Ẹmi ẹkedi mme ikwọ itoro Jehovah oro ẹwetde ke Mme Psalm ẹnyụn̄ ẹkwọde ke ebuana ye usọrọ Passover.—Psalm 113-118.

Odudu Nsunsu Utuakibuot

Etisịm ini oro ẹkekotde Eyo Ekịm, ẹma ẹnam ikwọ ido ukpono akabade edi ikwọ eseme. Ke n̄kpọ nte 200 E.N., Clement eke Alexandria ọkọdọhọ ete: “Nnyịn iyom n̄kpọ ubre ikwọ kiet: emem emem ikọ ukpono, idighe ndido m̀mê ekọmọ m̀mê ifiom m̀mê obukpon̄.” Ẹma ẹdori mme ukpan, ẹnamde ikwọ ufọkabasi etre ke edida uyo n̄kwọ. Ẹkediọn̄ọ usụn̄ ukwọ ikwọ enyeemi nte ikwọ ẹtan̄ade-tan̄a. “Ke mîsịmke isua aba nte ẹkebọp Constantinople, Esop Laodicea (A.D. 367) ama akpan edibuana ke n̄kukwak ikwọ ye ke mme esop ke edinam utuakibuot. Ikwọ oro ẹmehede ekedi se ẹkwọde ke uyo kpọt,” ntre ke n̄wed Our Musical Heritage etịn̄. (Sịghisịghi ubọkn̄wed edi eke nnyịn.) Mme ukpan ẹmi ikenyeneke isọn̄ ke akpa Ido Ukpono Christ.

Ke Eyo Ekịm oro, Bible ekedi n̄kpọ mbet ọnọ mme ọsọ owo. Ẹma ẹkọbọ ẹnyụn̄ ẹkam ẹwot mme Christian oro ekededede ẹnyene m̀mê ẹkot Bible. Eyịghe idụhe, ndien, nte ke edikwọ itoro nnọ Abasi ama enen̄ede osop ke ini ekịm oro. Kamse, edieke mme ọsọ owo mîkenyeneke N̄wed Abasi, mmọ ẹkpesan̄a didie ẹfiọk ẹte ke mbahade kiet ke itie duop ke ofụri Bible edi ikwọ? Anie edisian mmọ nte ke Jehovah ama owụk mme andituak ibuot nnọ enye “ẹkwọ obufa ikwọ ẹnọ Abasi, ẹkwọ itoro esie ke otu esop mbon-ima esie”?—Psalm 149:1.

Ndifiak Nnịm Ikwọ ke Nnennen Itie Esie ke Utuakibuot

Esop Jehovah anam ekese man afiak ada ikwọ ye edikwọ ikwọ edinịm ke nnennen itie mmọ ke utuakibuot. Ke uwụtn̄kpọ, nsiondi Zion Watch Tower eke February 1, 1896, ekesịne mme ikwọ kpọt. Ẹkekot enye “Mme Ikwọ Idatesịt Ntọn̄ọ eke Zion.”

Ke 1938 ẹma ẹkpere nditre edikwọ ikwọ ofụri ofụri ke mme mbonoesop. Nte ededi, ikebịghike eti ibuot oro odude ke nditiene uwụtn̄kpọ ye ndausụn̄ mme apostle ama akan. Ke mbono district eke 1944, F. W. Franz ama ọnọ utịn̄ikọ oro “Ikwọ Utom Obio Ubọn̄.” Enye ama owụt ete ke mme edibotn̄kpọ Abasi eke heaven ẹma ẹsikwọ ikwọ itoro ẹnọ Jehovah anyanini mbemiso ẹkebotde owo onyụn̄ ọdọhọ ete: “Odot onyụn̄ enem Abasi esịt mme asan̄autom Esie eke isọn̄ ndimenede uyo mmọ n̄kwọ ata ikwọ.” Ke ama ọkọnọ ntak ndiwụt ke ẹnyene ndikwọ ikwọ ke utuakibuot, enye ama ọtọt edisio Kingdom Service Song Book oro ẹdikamade ke mme esoputom eke urua ke urua.b Ekem Informant (ẹkotde Utom Obio Ubọn̄ Nnyịn idahaemi) eke December 1944 ama ọtọt ete ke mme mbonoesop eken n̄ko ẹyesịne mme ikwọ ntọn̄ọ ye eke ediberi. Edikwọ ikwọ ama afiak edi ubak utuakibuot Jehovah.

‘Ndikwọ Ikwọ ke Esịt Nnyịn nnọ Jehovah’

Nditọete nnyịn ke N̄kan̄ Edem Usiahautịn Europe ye ke Africa ẹmi ẹma ẹkesobo nsọn̄ọn̄kpọ ye ukọbọ ke ediwak isua ẹwụt ufọn oro edikwọ ikwọ ke ofụri esịt enyenede. Lothar Wagner ama abiat isua itiaba ke n̄kọbi-ntem. Didie ke enye ọkọyọ? “Ke ediwak urua ami n̄kowụk ntịn̄enyịn ke ofụri ikwọ Obio Ubọn̄ oro n̄kenyenede ke ibuot. Ke ini mmen̄kọfiọkke mme nnennen ikọ ami mma nsikam ntịm udịm kiet m̀mê iba. . . . Nso akpakịp ekikere oro ọnọde nsịnudọn̄ onyụn̄ ọbọpde-bọp ke ikwọ Obio Ubọn̄ nnyịn ẹkama ntem!”—1974 Yearbook of Jehovah’s Witnesses, page 226-228.

Ke mme isua ition oro ẹkekọbide etem ke ntak enye ndisọn̄ọ nda nnam akpanikọ, Harold King ama okụt ndọn̄esịt ke nditịm nnyụn̄ n̄kwọ mme ikwọ itoro nnọ Jehovah. Ediwak ke otu ikwọ oro enye eketịmde ẹdi se Mme Ntiense Jehovah ẹdade idahaemi ke utuakibuot mmọ. Idatesịt oro asan̄ade ye edikwọ ikwọ edi kiet oro akade-ka iso. Edi nnyịn ikpenyeneke ndisobo ukọbọ mbemiso ifiọkde ufọn edikwọ itoro nnọ Abasi.

Kpukpru ikọt Jehovah ẹkeme ndinyene idatesịt ke ikwọ. Idem okposụkedi nnyịn ikemede ndinyene ndusụk n̄kpọ oro ẹbiọn̄ọde nnyịn nditịn̄ ikọ, ekikere nnyịn kaban̄a Jehovah ekeme ndidi in̄wan̄în̄wan̄ ke ini nnyịn isịnde mmọ ke ikwọ. Apostle Paul ama owụt nte nnyịn ikemede ndikụt idatesịt ke ndikwọ itoro ke ini enye eketemede mme Christian ete ẹka iso “ẹda psalm ye hymn ye ikwọ spirit ẹneme nneme ye kiet eken, ẹkwọ ẹnyụn̄ ẹnam edinem uyom ke esịt mbufo ẹnọ [Jehovah].” (Ephesus 5:19) Ke ini esịt nnyịn ọyọhọde ye mme n̄kpọ eke spirit, nnyịn iyokụt nte owụtde idem ke okopodudu usụn̄ ke ikwọ. Ntre ukpọhọde edinam n̄kọri ke edikwọ ikwọ edi nnennen ekikere.

Ndinyene eti itie ebuana ye Jehovah etịp n̄kpọ esịn ke edu idatesịt, onụkde nnyịn nditịn̄ ikọ, n̄kwọ ikwọ, nnyụn̄ mfiori itoro Jehovah. (Psalm 146:2, 5) Nnyịn imesikwọ ikwọ ke ofụri esịt iban̄a mme n̄kpọ oro nnyịn idarade. Ndien edieke nnyịn imade ikwọ m̀mê mme ekikere ikwọ oro, enen̄ede etie nte nnyịn iyọkwọ enye ye ata ntụk.

Iyomke owo ọbọbọn̄ ikwọ ke ndikwọ ikwọ ye ntụk. Ndibọbọn̄ ikwọ iwọrọke nditịm n̄kwọ ikwọ; m̀mê ndikwọ ikwọ ke uyo oro owo mîkopke ndidi eti edikwọ ikwọ. Ndusụk uyo ẹmi ke ndammana usụn̄ ẹsọn̄de-sọn̄ ẹkeme ndidọk idem okposụkedi ikwọ oro edide sụn̄sụn̄. Ubak n̄kpọ-ata eke edikwọ ikwọ ọfọn ke otu edi ndinam uyo asan̄a kiet. Edide afo ọkwọ ikwọ ke ndido m̀mê ke uyo kiet, uyo fo ndisan̄a ukem ukem ye eke mbon oro ẹdade ẹkpere fi anam ikwọ enem onyụn̄ asan̄a kiet. Nsụhọdeidem Christian ye edikpan̄ utọn̄ an̄wam owo ndida ukem ukem ke ndikwọ ikwọ ye uwem uyo ọwọrọ ndien kpa ye oro iyakke uyo esie ọsọn̄ akaha. Nte ededi, mbon oro ẹsikwọde ikwọ ye usọ m̀mê oro ẹnyenede ata n̄wọrọnda uyo ikpenyeneke ndimen̄e ndikwọ ikwọ uyo ọwọrọ. Eti uyo ekeme ndinọ esop ọkpọsọn̄ ibetedem ndikwọ itoro nnọ Jehovah.

Ndikwọ ikwọ ke mme mbonoesop nnyịn n̄ko anam eti idaha odu ndikwọ nsio nsio ikpehe ke ikwọ. Ẹsịn udọn̄ ẹnọ mbon oro ẹkemede ndikop nsio nsio ikpehe idiọn̄ọ ikwọ m̀mê oro ẹkemede ndikot mme udịm idiọn̄ọ oro ke n̄wedikwọ nnyụn̄ n̄kwọ mmọ ndinam uyo mmọ asan̄a kiet ke ini ẹkwọde ikwọ nnyụn̄ ntịp n̄kpọ nsịn ke ndinam ikwọ oro enyene inem.c

Ndusụk owo ẹkeme ndidọhọ, ‘N̄kemeke ndikwọ ikwọ nnennen’ mîdịghe ‘Uyo mi inemke; etie nsiaha nsiaha ke ikwọ oro asatde-sat.’ Ntem, mmọ ẹsikop ndịk ke ini ẹkwọde ikwọ, idem ke Ufọkmbono Obio Ubọn̄. Akpanikọ edi nte ke idụhe uyo oro ẹdade ẹkwọ itoro ẹnọ Jehovah oro ‘mînemke’ enye. Kpa nte owo ekemede ndifori uyo utịn̄ikọ esie ebe ke edinam ndomonse ye ke nditiene nti ekikere oro ẹnọde ke Ufọkn̄wed Utom Ukara Abasi, ntre owo ekeme ndifori uyo ukwọ ikwọ. Ndusụk owo ẹfori uyo mmọ ebe n̄kukụre ke ndimụm ikwọ ke adan̄aemi ẹnamde mme utom esịtufọk. Ndimụm ikwọ an̄wam ndinam uyo owo ọdọnọ. Ndien ke mme ini oro ẹdotde ke adan̄aemi idude ikpọn̄ m̀mê inamde utom ke ebiet oro nnyịn mîditịmekede mbon en̄wen, ndikwọ mme ikwọ Obio Ubọn̄ edi eti edinam ndinam uyo ọdọnọ ye usụn̄ ndinam ekikere owo odu ke idatesịt, enyene ifụre.

Nnyịn n̄ko imekeme ndisịn udọn̄ nnọ edikwọ ibat ibat ikwọ Obio Ubọn̄ ke mme mboho. Utọ edikwọ ikwọ oro, ke ini asan̄ade ye n̄kukwak utọ nte guitar m̀mê piano m̀mê piano N̄ka oro ẹmụmde ẹsịn ke ọkpọ, anam mboho nnyịn enyene idaha eke spirit. Enye n̄ko ọnọ un̄wam ke ndikpep mme ikwọ nnyụn̄ n̄kwọ mmọ ọfọn ke mme mbonoesop.

Man an̄wam mme esop ẹkwọ ikwọ ẹsịn uwem ke mme mbonoesop, N̄ka anam ikwọ oro ẹbrede-bre ẹdọn̄ ke ọkpọ umụmikọ. Ke ini ebrede mmọ, owo oro esede aban̄a ndutịm ukwak utịn̄ikọ ekpenyene ndikpeme nte uyo etiede. Edieke ikwọ mîsọn̄ke uyo ikem, esop ekeme nditre ndikwọ ikwọ uyo ọwọrọ. Nte eyenete oro esede aban̄a ndutịm ukwak utịn̄ikọ etienede esop ọkwọ ikwọ, enye eyekeme ndibiere m̀mê ikwọ oro ke ọnọ nnennen ndausụn̄ m̀mê inọhọ.

Ẹbre Ẹnọ Jehovah

Ikwọ ọnọ nnyịn ifet nditịn̄ ntụk emi inyenede iban̄a Andibot nnyịn. (Psalm 149:1, 3) Enye idịghe sụk ibụmede ntụk, edi edi kiet oro ẹkarade, owụtde eti ibuot, ye idara idara edikwọ itoro. Ndisịn esịt nnyịn ke ikwọ oro esop ọkwọde ekeme ndinam nnyịn inyene nnennen idaha ekikere ye esịt inọ ndutịm oro etienede onyụn̄ ekeme ndinụk nnyịn ndinam ekese ke utuakibuot Jehovah. Okposụkedi edikwọ ikwọ enyenede odudu eke ntụk, mme ikọ esie ẹkeme n̄ko ndikpep nnyịn n̄kpọ. Ebede ke ndikwọ ikwọ ntem ke uyo kiet m̀mê ke nsio nsio uyo, nnyịn ke sụn̄sụn̄ ido ye ke nsụhọdeidem itịm esịt nnyịn man ikpep n̄kpọ ọtọkiet nte mme owo oro ẹtan̄de ẹbok.—Men Psalm 10:17 domo.

Edikwọ ikwọ ayaka iso edi ubak utuakibuot Jehovah. Nnyịn ke ntre imenyene idotenyịn ke nsinsi ndibuana ke ekikere andiwet psalm emi: “Nyetoro Jehovah ke ofụri uwem mi: nyebre nnọ Abasi mi adan̄a ini nte ndidude uwem.”—Psalm 146:2.

[Mme Ikọ idakisọn̄]

[Ekebe ke page 27]

NDUSỤK EKIKERE KE NDIKWỌ IKWỌ ỌFỌN

1. Menede n̄wedikwọ ke enyọn̄ ke ini ọkwọde ikwọ. Emi an̄wam owo ndikot ibifịk ifụre ifụre.

2. Nen̄ede kot ibifịk duọk ke ntọn̄ọ udịmikọ kiet kiet.

3. Nditat inua amana atara akan nte owo akpamade ke ntọn̄ọ ntọn̄ọ ayanam uyo ye edikot ikọ ọdọk ke ndammana usụn̄.

4. Ke akande kpukpru, nyene mme ikọ ikwọ oro ẹkwọde ke ekikere.