Apollos—Owo Udọnikọ Anditan̄a Akpanikọ Christian
EDIDE mmọ ẹmedi mme andibuana ke esop Christian ke ediwak isua m̀mê ke isua ifan̄ kpọt, kpukpru mme anditan̄a Obio Ubọn̄ ẹkpenyene ndinyene udọn̄ ke ndinam n̄kọri nte mme ọkwọrọ eti mbụk. Oro abuana ndinam ifiọk Ikọ Abasi nnyịn ye ukeme nnyịn ndikpep mmọ en̄wen n̄kpọ ọkọri. Ye ndusụk owo, enye ekeme ndiwọrọ ndisobo mme n̄kpọ-ata, ndikan mme mfịna, m̀mê ndinọ idemmọ ndinam ntatara utom.
Bible ọdọn̄ọ ediwak uwụtn̄kpọ aban̄ade iren ye iban eke eset ẹmi, ke nsio nsio usụn̄, ẹkekụtde unen ke ndinam akwa n̄kọri eke spirit ẹnyụn̄ ẹbọde utịp kaban̄a ukeme mmọ. Kiet ke otu mmọ ekedi Apollos. Ke ini N̄wed Abasi emende enye owụt nnyịn, enye edi owo emi mînyeneke ọyọhọ ifiọk iban̄a mme ukpepn̄kpọ Christian; nte ededi, isua ifan̄ ke ukperedem, enye akanam n̄kpọ nte isụn̄utom oro asan̄ade-san̄a ọnọ esop eke akpa isua ikie. Nso ikan̄wam enye ndinam utọ n̄kọri oro? Enye ama enyene mme edu oro edifọnde kpukpru nnyịn ikpebe.
“Ọfiọk N̄wed Abasi Eti-Eti”
Ke n̄kpọ nte isua 52 E.N., nte andiwet Bible oro Luke etịn̄de, “Jew kiet emi ekerede Apollos, emi otode ke Alexandria, onyụn̄ edide owo udọnikọ, edi ke Ephesus: enye onyụn̄ ọsọn̄ọ ọfiọk n̄wed Abasi eti-eti. Ẹma ẹteme owo emi usụn̄ Ọbọn̄; ndien sia enye edide owo ifiop-esịt, enye etịn̄ onyụn̄ otịm ekpep mme owo n̄kpọ aban̄a Jesus, okposụk edi nte enye ọfiọkde baptism John ikpọn̄. Enye ọtọn̄ọ nditịn̄ ikọ ntre ye uko ke synagogue.”—Utom 18:24-26.
Alexandria, Egypt, ekedi udiana n̄kponn̄kan obio ke ererimbot adianade Rome okonyụn̄ edi kiet ke otu ata akpan itiembre eke ini oro ọnọ mme Jew ye mbon Greece. Ekeme ndidi Apollos ekenyene eti ifiọk esie ke N̄wed Abasi Usem Hebrew ye ukeme nditịn̄ ikọ udọn udọn oto edidụk n̄wed ke akwa otu mme Jew ke obio oro. Ọsọsọn̄ ndifiọk ebiet emi Apollos ekekpepde aban̄a Jesus. Eyen ukpepn̄kpọ oro F. F. Bruce ọnọ ekikere ete: “Etie nte enye ekedi akaisan̄—iso-ọfọn anyamurua emi asan̄ade-san̄a, ndien ekeme ndidi enye ama osobo ye mme Christian ẹkedide mme ọkwọrọikọ ke kiet ke otu ediwak ebiet oro enye ekesikade.” Ke usụn̄ ekededi, idem okposụkedi enye eketịn̄de ikọ onyụn̄ ekpepde n̄kpọ ke usụn̄ oro enende aban̄a Jesus, etie nte ẹkenọ enye ikọ ntiense mbemiso Pentecost eke 33 E.N., sia enye ‘ọkọfiọkde baptism John ikpọn̄.’
Nte andibem Jesus iso, John Baptist ama ọnọ ofụri idụt Israel okopodudu ikọ ntiense, ndien ediwak owo ẹma ẹna baptism ke ubọk esie nte idiọn̄ọ edikabade esịt. (Mark 1:5; Luke 3:15, 16) Nte ediwak mme ewetmbụk ẹtịn̄de, ke otu mme Jew ẹmi ẹkedụn̄de ke Obio Ukara Rome, ifiọk ediwak owo kaban̄a Jesus eketre ke se ẹkekwọrọde ke mbenesụk Jordan. W. J. Conybeare ye J. S. Howson ẹtịn̄ ẹte: “Ido Ukpono Christian mmọ eketre ke ukem ebiet oro enye okodude ke ntọn̄ọ utom ukwọrọikọ Ọbọn̄ nnyịn. Mmọ ikenyeneke ifiọk iban̄a se n̄kpa Christ enen̄erede ọwọrọ; eyedi mmọ ikakam ifiọkke akpanikọ aban̄ade ediset ke n̄kpa Esie.” Etie nte Apollos ikenyeneke ifiọk n̄ko iban̄a edisana spirit oro ẹken̄wan̄ade ẹduọk ke Pentecost 33 E.N. Kpa ye oro, enye ama enyene nnennen mbụk aban̄a Jesus, ndien enye ikomụmke oro ikama ke idemesie. Ke akpanikọ, enye ye uko ama oyom mme ifet nditịn̄ mban̄a se enye ọkọfiọkde. Nte ededi, ifịk ye ifiopesịt esie ikasan̄ake kan̄a ikekem ye nnennen ifiọk.
Enyene Ifịk edi Osụhọde Idem
Mbụk Luke aka iso ete: “Ke ini Priscilla ye Aquila ẹkopde ikọ esie, mmọ ẹda enye ẹnyọn̄ ufọk, ẹtịm ẹyarade usụn̄ Abasi ẹnọ enye.” (Utom 18:26) Anaedi Aquila ye Priscilla ẹma ẹfiọk ẹte ke ekese n̄kpọ oro Apollos okonịmde ke akpanikọ ẹkedi ukem ye eke mmimọ, edi ke mbufiọk mmọ ikodomoke ndinen̄ede ubak ubak ifiọk oro enye ekenyenede an̄wan̄wa. Nnyịn imekeme ndikere ke eyedi mmọ ẹma ẹnyene ọkpọkpọ nneme ediwak ini ye Apollos, ye uduak ndin̄wam enye. Didie ke Apollos, owo emi “okopde odudu . . . ke N̄wed Abasi,” akanam n̄kpọ? (Utom 18:24, Kingdom Interlinear) Ekeme ndidi Apollos ama ọkwọrọ ubak ubak etop esie an̄wan̄wa ke ndusụk ini mbemiso osobode ye Aquila ye Priscilla. Owo n̄kohodeidem ekpekekeme ndisọsọp nsịn ndibọ edinen̄ede ekededi, edi Apollos ama osụhọde idem onyụn̄ owụt esịtekọm ke ndikeme ndinam ifiọk esie ọyọhọ.
Ẹkụt ukem edu unana n̄kohodeidem Apollos oro n̄ko ke unyịme esie ndibọ leta itoro nto nditọete ke Ephesus nsọk esop ke Corinth. Mbụk oro aka iso ete: “Edi ke ini enye oyomde ndibe n̄ka ke Achaia, nditọ-ete ẹsọn̄ọ enye esịt, ẹnyụn̄ ẹwet n̄wed ẹnọ ẹsọk mbet ke edem oro, ẹte ẹdara enye.” (Utom 18:27; 19:1) Apollos ikoyomke ite ẹdara imọ ẹtiene se imọ idide edi ama osụhọde idem etiene ndutịm esop Christian.
Ke Corinth
Ntọn̄ọ ntọn̄ọ utịp oro utom ukwọrọikọ Apollos ekenyenede ke Corinth ẹma ẹfọn etieti. N̄wed Utom obụk ete: “Ke adan̄aemi enye osịmde do, enye ọsọn̄ọ an̄wam mmọ ẹmi ẹkonịmde ke akpanikọ oto ke mfọn Abasi. Koro enye akande mme Jew an̄wa-an̄wa ke eneni, osion̄o ikọ ke n̄wed Abasi, owụt ete Jesus edi Christ.”—Utom 18:27, 28.
Apollos ama esịn idem ke utom esop, esịnde udọn̄ ọnọ nditọete ebe ke ntịmidem ye ifịk esie. Nso ikedi ukpọhọde edikụt unen esie? Apollos ama enyene ndammana ukeme onyụn̄ enyene uko ndineni eneni an̄wan̄wa ye mme Jew. Edi ke edide akpan n̄kpọ akan, enye ama esida N̄wed Abasi ọkọk ibuot.
Okposụkedi Apollos ekenyenede ọkpọsọn̄ odudu ke idem mbon Corinth, ke ndiọkiso ukwọrọikọ esie ama enyene mme etikwo etikwo utịp oro owo mîkodorike enyịn. Didie ke ekedi ntre? Paul ye Apollos ẹma ẹnam ekese ke nditọ nnyụn̄ nduọk mmọn̄ ke mfri akpanikọ Obio Ubọn̄ ke Corinth. Paul ama ọkwọrọ ikọ do ke n̄kpọ nte 50 E.N., n̄kpọ nte isua iba mbemiso Apollos edide edisịm. Etisịm ini oro Paul ekewetde akpa leta esie ọnọ ẹsọk mbon Corinth, ke n̄kpọ nte 55 E.N., ubahade ama ọtọn̄ọ. Ndusụk owo ẹkese Apollos nte adausụn̄ mmọ, ke adan̄aemi mbon eken ẹkemade Paul m̀mê Peter m̀mê ẹkesọn̄ọde ẹmụm sụk Christ ẹkama. (1 Corinth 1:10-12) Ndusụk owo ẹkedọhọ ẹte: “Ami nda ke n̄kan̄ Apollos.” Ntak-a?
Etop oro Paul ye Apollos ẹkekwọrọde ekedi ukem, edi mmọ ẹkenyene nsio nsio edu. Nte enye ke idemesie okonyịmede, Paul ama ‘anana udọn ke editịn̄ ikọ’; Apollos, ke n̄kan̄ eken, ekedi owo “udọnikọ.” (2 Corinth 10:10; 11:6) Enye ama enyene ukeme oro ẹken̄wamde enye ndinyene mbon oro ẹkpan̄de utọn̄ ẹnọ enye ke otu mme Jew ke Corinth. Enye ama okụt unen ke ‘ndikan mme Jew an̄wan̄wa ke eneni,’ ke adan̄aemi Paul, esisịt ini mbemiso oro, ama ọkọkpọn̄ synagogue.—Utom 18:1, 4-6.
Nte emi ekpedi ntak oro akanamde ndusụk owo ẹtiene Apollos? Ediwak mme etịn̄ikọ ẹnọ ekikere ẹte ke ekeme ndidi ndammana udọn̄ kaban̄a nneme ke ukpepn̄kpọ akwaifiọk ke otu mbon Greece akanam ndusụk owo ẹma usụn̄ utịn̄ikọ Apollos oro okotịmde edemerede owo udọn̄. Giuseppe Ricciotti ọnọ ekikere ete ke “in̄wan̄în̄wan̄ utịn̄ikọ [Apollos] ye inem inem usụn̄ edida mme uwụtn̄kpọ ntịn̄ ikọ esie ama anam ediwak owo ẹma enye ẹkan Paul, kpa etịn̄ikọ oro mîkedịghe ọwọrọiso ye owo udọnikọ.” Ke nditịm ntịn̄, edieke ndusụk owo ke ukwan̄ usụn̄ ẹkeyakde mme utọ ọkpọkpọ n̄kpọ oro ẹsịn ubahade ke otu nditọete, edi mmemmem ndifiọk ntak emi Paul ọkọsọn̄ọde okụt ndudue ọnọ edimenede “ifiọk mbon eti ibuot” ke enyọn̄.—1 Corinth 1:17-25.
Nte ededi, utọ edikụt ndudue oro ikesịnke ntuaha ke ufọt Paul ye Apollos. Okposụkedi ndusụk owo ye unana isọn̄ ẹkerede ẹte ke mme ọkwọrọikọ iba ẹmi ẹkedi mme ata asua oro ẹken̄wanade ndinyene uma mbon Corinth, N̄wed Abasi itịn̄ke utọ n̄kpọ oro. Utu ke ndidomo ndimenede idemesie ke enyọn̄ nte adausụn̄ nnọ otu, Apollos ama ọkpọn̄ Corinth, afiak aka Ephesus, ama onyụn̄ odu ye Paul ke ini enye ekewetde akpa leta ọnọ esop oro akabaharede do.
Ubahade m̀mê ndomoidem ikodụhe ke otu mmọ; utu ke oro, mmọ mbiba nte an̄wan̄ade ẹma ẹdiana kiet ndikọk mme mfịna ke Corinth ye mbuọtidem ke idem kiet eken. Ekeme ndidi Paul ama enyene eyịghe aban̄a ndusụk owo ke Corinth edi enye ke akpanikọ ikenyeneke iban̄a Apollos. Utom irenowo iba ẹmi ama odu ke ọyọhọ n̄kemuyo; ukpepn̄kpọ mmọ ẹma ẹkem kiet ye eken. Ke ndikot nto mme ikọ Paul ke idemesie: “Ami n̄kọtọ, Apollos ọkọbọk ke mmọn̄,” koro mmọ mbiba ẹkedi “mme anam-utom Abasi.”—1 Corinth 3:6, 9, 21-23.
Ukem nte Paul, mbon Corinth ẹkeda Apollos nte ata akpan owo, ẹnyenede udọn̄ enye ndifiak ndise mmimọ. Edi ke ini Paul ọkọdọhọde Apollos afiak aka Corinth, owo Alexandria emi ama esịn. Paul etịn̄ ete: “Ama edi eyen-ete Apollos, mmekpe eti-eti ye enye nte . . . edise mbufo; edi enye inyịmeke ndidi kan̄a idahaemi; edi eyedi ke ini enye okụtde ifet.” (1 Corinth 16:12) Ekeme ndidi Apollos ekemen̄e ndifiak n̄ka ke ntak ndịk kaban̄a ubahade ndifiak ndemede, mîdịghe n̄kukụre sia enye akanamde n̄kpọ ke ebiet en̄wen.
Akpatre ini oro ẹtịn̄de n̄kpọ ẹban̄a Apollos ke N̄wed Abasi, enye akanam isan̄ aka Crete ndien eyedi ama ebe do. Paul ama afiak owụt san̄asan̄a ukpono ọnọ ufan ye nsan̄autom esie, ọdọhọde Titus ọnọ Apollos ye nsan̄a isan̄ esie, Zena, kpukpru n̄kpọ oro mmọ ẹdiyomde ke isan̄ mmọ. (Titus 3:13) Etisịm ini emi, ke ama ọkọbọ ukpep nte Christian ke n̄kpọ nte isua duop, Apollos ama anam n̄kọri ekem ndinam utom nte andida ke ibuot esop oro asan̄ade-san̄a.
Mme Edu Abasi Oro Ẹnamde N̄kọri eke Spirit Ọsọp
Ọkwọrọikọ owo Alexandria emi ama onịm eti uwụtn̄kpọ ọnọ kpukpru mme asuanetop eti mbụk eyomfịn ndien, ke akpanikọ, onịm ọnọ kpukpru owo oro ẹyomde ndinam n̄kọri eke spirit. Ekeme ndidi nnyịn idịghe mbon udọnikọ nte enye ekedide, edi nnyịn ke akpanikọ imekeme ndidomo ndikpebe ifiọk ye ukeme edida N̄wed Abasi nnam n̄kpọ esie, ke ntem in̄wamde mbon oro ẹyomde akpanikọ ke esịt akpanikọ. Ebede ke uwụtn̄kpọ ifịk ifịk utom esie, Apollos ama “ọsọn̄ọ an̄wam mmọ ẹmi ẹkonịmde ke akpanikọ.” (Utom 18:27) Apollos ama osụhọde idem, awa idem, onyụn̄ onyịme ndinam utom nnọ mbon en̄wen. Enye ama otịm ọfiọk ete ke ufan̄ idụhe inọ ndomoidem m̀mê ediyom akwa itie ke esop Christian, koro kpukpru nnyịn idide “mme anam-utom Abasi.”—1 Corinth 3:4-9; Luke 17:10.
Nnyịn, ukem nte Apollos, imekeme ndinam n̄kọri eke spirit. Nte nnyịn imoyom ndinam n̄kọri m̀mê nditat edisana utom nnyịn, inịmde idem nnyịn ke idaha ndidi se Jehovah ye esop esie ẹdade ẹnam n̄kpọ ọyọhọ ọyọhọ? Ke edide ntre nnyịn iyedi ifịk ifịk nditọ ukpepn̄kpọ ye mme anditan̄a akpanikọ Christian.