Ndi Kpukpru Ido Ukpono Ẹnem Abasi Esịt?

Nte afo emekere ke kpukpru ido ukpono ẹnem Abasi esịt? Eyedi orụk utuakibuot ekededi emi afo ọdiọn̄ọde aban̄a esịn udọn̄ ọnọ eti eduuwem, ke nsụhọde n̄kaha ke ndusụk udomo. Edi nte oro ekem man enem Abasi esịt?

NDUSỤK owo ẹdọhọ ẹte, ‘Kam nam akpanikọ ke utuakibuot fo, ndien Abasi eyenem esịt. Eti odu ke kpukpru ido ukpono.’ Ke uwụtn̄kpọ, Ido Ukpono Bahai onyịme ekikere emi osịm udomo oro ẹdade akpan ido ukpono ererimbot usụkkiet ẹsịn ke se mmọ ẹnịmde ke akpanikọ. Otu ido ukpono enyeemi onịm ete ke kpukpru ẹmi ẹto Abasi ẹnyụn̄ ẹdi mme nsio nsio ikpehe akpanikọ kiet. Didie ke emi ekeme ndidi ntre?

N̄ko-n̄ko, afo emenyene unen ndikere nte ido ukpono ekemede ndinem Abasi esịt ke ini enye ọdọhọde mme andibuana ke enye ẹnịm gas abiatde esịp ke mme an̄wan̄wa itie emi ekemede ndiwot ediwak owo. Otu ido ukpono kiet ama enyene utọ edori ikọ oro ke Japan. Mîdịghe ndi Abasi enem esịt ye ido ukpono oro anamde mme andibuana ke enye ẹwot idem? Ke isua ifan̄ ẹmi ẹbede, oro ama otịbe ọnọ mme anditiene adaiso ido ukpono oro Jim Jones.

Ke ndifiak n̄ka eset, nte odotde nnyịn imekeme ndibụp, Nte mme ido ukpono ẹkeme ndinem Abasi esịt ke ini ẹsịnde udọn̄ ẹnọ ekọn̄, kpa nte ekedide ke Ekọn̄ Isua Edịp ye Duop oro, emi ẹken̄wanade ọtọn̄ọde ke 1618 osịm 1648? Nte The Universal History of the World ọdọhọde, en̄wan ido ukpono oro ke ufọt mbon Catholic ye Protestant ekedi “kiet ke otu mme ekọn̄ oro ẹkenyenede ndịk ẹkan ke mbụk Europe.”

Ekọn̄ Ido Ukpono eke ọyọhọ isua ikie 11 osịm ọyọhọ isua ikie 13 ama osụn̄ọ n̄ko ke enyene-ndịk uduọkiyịp. Ke uwụtn̄kpọ, ke akpa Ekọn̄ Ido Ukpono, inua-okot Christian mme an̄wanaekọn̄ ido ukpono ẹma ẹwot mme andidụn̄ Jerusalem ẹdide mbon Muslim ye mme Jew ke ibak ibak usụn̄.

Kere, n̄ko, se ikotịbede ke ini Ukara Ufịk Ido Ukpono, emi ọkọtọn̄ọde ke ọyọhọ isua ikie 13 onyụn̄ ebịghide ke n̄kpọ nte isua 600. Ẹma ẹtụhọde ẹnyụn̄ ẹfọp ediwak tọsịn ke ikan̄ ẹwot ke ini mme adaiso ido ukpono ẹkenọde uyo. Ke n̄wed esie Vicars of Christ—The Dark Side of the Papacy (Mme Isụn̄utom Christ—Ndiọi Ikpehe Ukara Pope), Peter De Rosa ọdọhọ ete: “Ye odudu otode pope, [mme akara ukara ufịk ido ukpono] ẹkedi ntak enyene-ndịk ye n̄kaiso en̄wan oro ẹn̄wanade ye idaha ido uwem owo ke mbụk orụk eke [owo].” Kaban̄a Torquemada akara ukara ufịk Dominican eke Spain, De Rosa ọdọhọ ete: “Ke ẹmekde enye ke 1483, enye ama akara ukara ufịk ke isua efụt. Ibatowo emi enye ọkọnọde unọmọ ẹma ẹbe 114,000 ẹmi ẹkefọpde owo 10,220 ke otu mmọ.”

Nte ededi, mme ido ukpono Christendom idịghe n̄kukụre mmọemi ẹnyenede ubiomikpe iyịp. Blaise Pascal, owo akwaifiọk otode France ọkọdọhọ ke n̄wed esie oro Pensées, ete: “Akananam mme owo inamke idiọkn̄kpọ ke ofụri esịt ye ke idatesịt nte ẹsinamde ke ini se ẹnịmde ke akpanikọ ke ido ukpono onụkde mmọ.”

Ẹda Mfri Mmọ Ẹfiọk

Ke ekikere Abasi, ido ukpono ndidi se enye onyịmede ikọn̄ọke ke n̄kpọ kiet kpọt. Man enye onyịme ido ukpono, ana mme ukpepn̄kpọ ye mme edinam esie ẹsan̄a ẹkekem ye Ikọ akpanikọ esie oro ẹwetde-wet, kpa Bible. (Psalm 119:160; John 17:17) Ana mfri utuakibuot oro Abasi onyịmede asan̄a ekekem ye mme idaha Jehovah Abasi.

Ke Ukwọrọikọ esie oro ke Obot, Jesus Christ ama owụt ke mme prọfet ẹyedu ẹmi ẹdọhọde ke abian̄a nte idade ke ibuot Abasi. Jesus ọkọdọhọ ete: “Ẹkpeme idem ẹbak prophet abian̄a emi ẹfọrọde ikpa erọn̄ ẹdi ke ọtọ mbufo, kpa ke ini mmọ ẹdide anawụri-ekpe ke esịt mmọ. Mbufo ẹyeda mfri mmọ ẹfiọk mmọ. Nte owo ẹtet grape ke n̄kukịm, m̀mê ẹtet fig ke mbarekpe? Ntre ke kpukpru eti eto ẹn̄wụm eti mfri; edi mbiara eto on̄wụm idiọk mfri. Eti eto ikemeke ndin̄wụm idiọk mfri, mbiara eto inyụn̄ ikemeke ndin̄wụm eti mfri. Ẹkpi kpukpru eto eke mîn̄wụmke eti mfri ẹduọk, ẹmen, ẹtop, ẹsịn ke ikan̄. Ntre ke mbufo ẹdida mfri mmọ ẹfiọk mmọ.” (Matthew 7:15-20) Mme ikọ ẹmi ẹwụt ke oyom nnyịn idu ke ukpeme ke n̄kan̄ eke spirit. Nnyịn imekeme ndikere ke Abasi ye Christ ẹnyịme adaiso ido ukpono m̀mê otu ido ukpono, edi nnyịn imekeme ndinam ndudue.

Oyom Ẹdu ke Ukpeme

Okposụkedi ido ukpono ọdọhọde ke imenyene unyịme Abasi ndien mme asan̄autom esie ẹsikotde mme ubak udịmikọ ẹtode Bible, oro iwọrọke ite ke enye edi orụk utuakibuot emi enemde Abasi esịt. Mme adaiso esie ẹkeme ndikam nnam mme n̄wọrọnda n̄kpọ oro ẹnamde etie nte ke Abasi anam n̄kpọ ebe ke mmọ. Kpa ye oro, ido ukpono oro ekeme ndisụk ndi nsu, etrede ndision̄o mfri oro Abasi onyịmede. Mbiaidiọn̄ Egypt ke eyo Moses ẹma ẹkeme ndinam mme n̄wọrọnda n̄kpọ, edi mmọ ke akpanikọ ikenyeneke unyịme Abasi.—Exodus 7:8-22.

Mfịn kpa nte ekedide ke ini edem, ediwak ido ukpono ẹsịn udọn̄ ẹnọ mme ekikere ye mme akwaifiọk owo utu ke ndisọn̄ọ nyịre ke se Abasi ayarade nte akpanikọ. Odotde akpan akpan, ndien, edi item oro Bible ọnọde ete: “Ẹkpeme mbak owo ekededi edidu, eke adade ifiọk owo ye ikpîkpu abian̄a eke asan̄ade ye se owo ekpepde obụme mbufo; nte asan̄ade ekekem ye mme enyene-odudu eke ẹkarade ererimbot, mînyụn̄ isan̄ake ikekem ye Christ.”—Colossae 2:8.

Ke ama eketịn̄ aban̄a eti ye idiọk mfri, Jesus ama ọdọhọ ete: “Idịghe kpukpru owo ẹmi ẹkotde Mi ẹte, Ọbọn̄, Ọbọn̄ ẹdidụk ke Obio Ubọn̄ Heaven; edi owo eke anamde uyo Ete Mi emi odude ke heaven. Ediwak owo ẹyedọhọ Mi ke usen oro, ẹte, Ọbọn̄, Ọbọn̄, nte nnyịn iketịn̄ke nte prophet ke enyịn̄ Fo, inyụn̄ idaha enyịn̄ Fo iduọn̄ọ mme demon, inyụn̄ idaha enyịn̄ Fo inam ediwak n̄kpọ odudu? Ndien nyedọhọ mmọ adan̄oro, nte, Akananam ndiọn̄ọke mbufo: ẹdianade Mi, mbufo mme anam-ukwan̄kpọ.”—Matthew 7:21-23.

Dụn̄ọde Mfri

Nte an̄wan̄ade, ndien, edi akpan n̄kpọ ndise mfri ido ukpono mbemiso ibierede ite ke Abasi onyịme enye. Ke uwụtn̄kpọ, nte ido ukpono oro esịn idem ke mbre ukara? Ndien tịm fiọk mme ikọ ẹmi, oro ẹwetde ke James 4:4: “Owo ekededi eke oyomde ndidi ufan ye ererimbot anam idem usua ye Abasi.” Akan oro, Jesus ọkọdọhọ aban̄a mme ata anditiene enye ete: “Mmọ idịghe eke ererimbot, kpa nte Ami mmendịghe eke ererimbot.” (John 17:16) Ido ukpono oro ọfọnde ke enyịn Abasi isịnke idem ke mbre ukara ererimbot emi, emi ‘esịnede ke ubọk andidiọk,’ kpa edibotn̄kpọ eke spirit edide Satan kpa Devil emi enyịn mîkwe. (1 John 5:19) Utu ke oro, ido ukpono oro Abasi onyịmede ọsọn̄ọ ada ke ndinọ Obio Ubọn̄ esie ke idak Jesus Christ ibetedem onyụn̄ atan̄a eti mbụk aban̄ade ukara eke heaven.—Mark 13:10.

Nte Abasi onyịme ido ukpono ke ini enye esịnde udọn̄ ọnọ edisọn̄ ibuot ye ukara? Ibọrọ ana in̄wan̄în̄wan̄ edieke nnyịn inamde item apostle Paul oro: “Ti mmọ ẹte ẹsụk idem ẹnọ mme andikara ye mme enyene-idaha, ẹnyụn̄ ẹsụk ibuot, ẹnyụn̄ ẹben̄e idem ndinam kpukpru nti utom.” (Titus 3:1) Nte ededi, Jesus ama owụt ete ke mme anditiene enye ẹkenyene ‘ndinọ Caesar se inyenede Caesar, nnyụn̄ nnọ Abasi se inyenede Abasi.’—Mark 12:17.

Yak idọhọ ke ido ukpono esịn udọn̄ ọnọ edibuana ke mme ekọn̄ idụt. Akpa Peter 3:11 esịn udọn̄ ọnọ nnyịn ‘ndinam eti’ ndinyụn̄ ‘nyom emem, nnyụn̄ mbịne enye.’ Didie ke ido ukpono ekeme ndinem Abasi esịt edieke mme andibuana ke enye ẹnyịmede ndiwot ekemmọ mme andituak ibuot ẹmi ẹtode idụt en̄wen ke ekọn̄? Mme andibuana ke ido ukpono oro Abasi onyịmede ẹwụt akpan edu esie—ima. Ndien Jesus ọkọdọhọ ete: “Mbufo ẹma ẹma kiet eken, kpukpru owo ẹyeda oro ẹfiọk ẹte mbufo ẹdi mbet Mi.” (John 13:35) Ima oro inyeneke n̄kpọ ndomokiet emi edide ukem ye ọkpọsọn̄ usua oro esịnde udọn̄ ọnọ mme ekọn̄ eke idụt.

Ata ido ukpono okpụhọde mbon ẹmi ẹmade ekọn̄ esịn ke mme ama emem. Ẹkebem iso ẹtịn̄ ẹban̄a emi ke mme ikọ ẹmi: “Mmọ ẹyeda ofụt mmọ ẹdom n̄kpọ ufụn̄ isọn̄, ẹda eduat mmọ ẹdom ikwa udiọn̄ vine: idụt idimenke ofụt itiene idụt, mmọ idinyụn̄ ikpepke aba ekọn̄.” (Isaiah 2:4) Utu ke nditịn̄ mme ikọ usua, mbon oro ẹnamde ido ukpono akpanikọ ẹnam n̄kpọ ẹkekem ye ewụhọ oro: “Ma [mbọhọidụn̄] fo nte idem fo.”—Matthew 22:39.

Mbon oro ẹnamde ido ukpono akpanikọ ẹsidomo ndida n̄kokon̄ idaha Jehovah Abasi ndu uwem, ẹsịnde nditiene oburobụt usụn̄uwem. Ikọ Abasi ọdọhọ ete: “Nte mbufo ifiọkke ite, mme anam-ukwan̄ido ididaha Obio Ubọn̄ Abasi inyene? Ẹkûbian̄a idem mbufo. Mbon-use, ye mme okpono-ndem, ye mme esịn-efịbe, ye mmọ eke ẹbietde iban, ye mmọ eke ẹsabarede idem, ye mme inọ, ye mme esịn esịt ke n̄kpọ owo, ye mme oyụhọ mmịn, ye mbon idiọk inua, ye mme akan owo ubọk ididaha Obio Ubọn̄ Abasi inyene. Ndien ndusụk mbufo ẹketie ntem; edi ẹma ẹyet mbufo, ẹma ẹnam mbufo ẹsana, ẹma ẹtebe mbufo ikpe ke enyịn̄ Ọbọn̄ Jesus Christ, ye ke Spirit Abasi nnyịn.”—1 Corinth 6:9-11.

Ini Edinam Oro Enyenede Iwụk

Edi akpan n̄kpọ ndidiọn̄ọ ukpụhọde odude ke ufọt nsunsu utuakibuot ye ido ukpono akpanikọ. Ke n̄wed Ediyarade eke Bible, ẹwụt ukara ererimbot eke nsunsu ido ukpono nte “Akwa Babylon,” kpa ndamban̄a akpara “emi ndidem isọn̄ ẹkenamde use ye enye.” Enye enyene ubiomikpe iyịp onyụn̄ akama cup o-gold “emi ọyọhọde ye mbubiam, kpa ido ndek use esie.” (Ediyarade 17:1-6) Idụhe n̄kpọ ndomokiet emi Abasi onyịmede aban̄a enye.

Ini edinam oro enyenede iwụk edi emi. Ye mbon esịt akpanikọ ẹmi ẹsụk ẹdude ke Akwa Babylon, ima ima Andibot nnyịn ọnọ ikot emi ete: “Mbufo ikọt Mi, ẹwọn̄ọ ke esịt, mbak mbufo ẹdibuana ke idiọk-n̄kpọ esie, ẹdinyụn̄ ẹtiene ẹbọ mme ufen esie.”—Ediyarade 18:4.

Edieke afo oyomde ndinam ido ukpono oro enemde Abasi esịt, ntak mûtịmke umehe ye Mme Ntiense Jehovah? Chart etienede mi asiak ndusụk se mmọ ẹnịmde ke akpanikọ, ọkọrọ ye mme ntak N̄wed Abasi kaban̄a ẹmi. Dụn̄ọde Bible fo man ese m̀mê se Mme Ntiense ẹnịmde ke akpanikọ ekem ye Ikọ Abasi. Nam ndụn̄ọde man ọfiọk m̀mê ido ukpono mmọ osion̄o orụk mfri oro afo okpoyomde oto utuakibuot akpanikọ. Edieke okụtde ete ke enye osion̄o, eyedi afo omokụt ido ukpono oro enemde Abasi esịt.

[Ekebe ke page 5]

SE MME NTIENSE JEHOVAH ẸNỊMDE KE AKPANIKỌ

SE ẸNỊMDE KE AKPANIKỌ ISỌN̄ EKE BIBLE

Enyịn̄ Abasi edi Jehovah Exodus 6:3; Psalm 83:18

Bible edi Ikọ Abasi John 17:17; 2 Timothy 3:16, 17

Jesus Christ edi Eyen Abasi Matthew 3:16, 17; John 14:28

[Ndise ke page 4]

Ẹma ẹwot ediwak tọsịn owo ke ini Ukara Ufịk Ido Ukpono

[Ndise ke page 6]

Mme Ekọn̄ Ido Ukpono ẹkesụn̄ọ ke enyene-ndịk uduọkiyịp

[Ndise ke page 7]

Ẹdiọn̄ọ ido ukpono akpanikọ ebe ke eti mfri esie

[Ebiet ẹdade ndise ẹto ke page 2]

Ikpaedem: Garo Nalbandian