Inem Inem Uwem Oro Akamade Utịp Ke Utom Jehovah
NTE LEO KALLIO OBỤKDE
Ekedi isua 1914, ndien ediye usen kiet ke utịt utịt ini ndaeyo ke akasan̄a ekpere utịt ke mbọhọ Turku, kpa akwa obio kiet ke Finland. Inikiet inikiet, mbụk aban̄ade akwa ekọn̄ oro akasiahade ama otịmede emem oro okodude. Ikebịghike mbon oro ẹkekerede se mme n̄kpọntịbe ẹmi ẹwọrọde ẹma ẹyọhọ efak. Nte iso ikpọ owo ẹketiede ẹma ẹnam nnyịn nditọwọn̄ ikere m̀mê nso iditịbe. Ami n̄kedi isua usụkkiet ke emana, mmonyụn̄ nti nte ke emem emem mbre nditọwọn̄ ama akabarede edi mbuba ekọn̄.
OKPOSỤKEDI Finland mîkabuanake ke Ekọn̄ Ererimbot I (1914-1918), ekọn̄ mbio obio ama ọnọmọ idụt oro ke 1918. Iman ye n̄kani ufan ẹma ẹmen n̄kpọekọn̄ ẹn̄wana ye kiet eken ke ntak nsio nsio ekikere oro ẹnyenede ẹban̄a ukaraidem. Ubon nnyịn ẹdide owo itiaba ẹma ẹsobo usua emi. Ẹma ẹmụm ete mi, emi ekesitịn̄de ekikere esie in̄wan̄în̄wan̄ ẹnyụn̄ ẹbiere n̄kpọkọbi isua itiaba ẹnọ enye. Nte ini akakade ẹma ẹsio enye, edi etisịm ini oro idem esie ama ọdiọk etieti.
Biọn̄ ye udọn̄ọ ẹma ẹnọmọ ubon nnyịn ke enyene-ndịk ini emi. N̄kpri nditọeka mi iban ita ẹma ẹkpan̄a. Akpaneka ete mi, emi okodụn̄de ke obio Tampere, ama okop aban̄a nnanenyịn nnyịn onyụn̄ okot ete ye eka mi ye nnyịn nditọ mbiba oro ikosụhọde ete ididụn̄ ye imọ.
Ediwak isua ke ukperedem, ke adan̄aemi ikosụk idụn̄de ke Tampere, mma n̄kụt ata ediye eyenan̄wan emi ekekerede Sylvi. Idaha esie ke uwem ekedi ukem ye okịm. Ẹma ẹwot ete esie ke ekọn̄ mbio obio oro, ndien ke oro ebede n̄kpet n̄kpet ufan ubon mmọ, Kaarlo (Kalle) Vesanto otode obio Pori, ama ada enye, adiahaeka esie, ye eka esie esịn ke ufọk. Enye ama anam ndutịm ọnọ eka Sylvi ndinyene utom ye nditọiban oro ndika ufọkn̄wed. Nte ini akakade, Sylvi ama ọwọrọ idụn̄ aka Tampere man okoyom utom, ndien edi do ke nnyịn ikosobo.
Mbubịteyo Oro Okokpụhọde Uwem Mi
Ke 1928, Sylvi ama akabade edi owo emi ndidọde, ndien usen kiet nnyịn ima inam isan̄ ika Pori ndika n̄kese Kalle Vesanto ye ubon esie. Idụhe n̄kpọ ndomokiet oro akanam otụkde uwem mi ke usụn̄ enyenede iwụk ntre. Kalle ekedi andinyene ye ebre mbre mbuba enan̄-mbakara edi ama ọkpọn̄ mbubehe oro. Enye ye n̄wan esie ẹma ẹkabade ẹdi ifịk ifịk mme asuanetop eti mbụk Obio Ubọn̄. 1990 Yearbook of Jehovah’s Witnesses obụk nte enye ekekpede mme owo ẹwet mme ikọ ẹmi “Ediwak Miliọn Owo Ẹmi Ẹdude Uwem Idahaemi Idikpaha Tutu Amama” ke ibibene an̄wa ufọkenyọn̄ esie. Udịmikọ oro ama okpon tutu edi se ẹkemede ndisịne ke tren oro awatde ata usọp usọp ebe n̄kot ata mmemmem mmemmem.
Ami ye Kalle ima ineme nneme okoneyo oro tutu ke tụhitụhi usenubọk. Ami mma mbụp, “Ntak-a? Ntak-a? Ntak-a?” ndien Kalle ama anam an̄wan̄a. Mma n̄kpep mme akpan akpanikọ Bible ke ataata usụn̄ ke okoneyo kiet. Mma n̄wet mme itien̄wed Abasi oro ẹkenamde nsio nsio ukpepn̄kpọ ẹn̄wan̄a. Ke ukperedem, ke ini n̄kafiakde nnyọn̄, mma ndep n̄wed nnyụn̄ n̄wet kpukpru itien̄wed Abasi oro ketket. Sia mmen̄kemeheke ye Bible kan̄a, mma nda n̄wed emi ndinọ mme owo oro ẹkedude ke itie ubọpn̄kpọ oro n̄kanamde utom ikọ ntiense. Nte n̄kayararede ukpepn̄kpọ nsunsu ido ukpono, mma nsiwak nditịn̄ mfiak ntịn̄ mme ikọ Kalle ẹmi: “Ufan, ẹmenen̄ede ẹbian̄a mbufo!”
Kalle ama ọnọ mi adres ekpri ufọk kiet ke Tampere emi n̄kpọ nte Nditọ Ukpepn̄kpọ Bible 30 ẹkesinịmde mbonoesop mmọ. Mma nsisọrọ n̄kpere enyịnusụn̄ oro ekperede Brọda Andersson, andinyene ekpri ufọk oro. Ami n̄kesika ke ini ke ini, edi akam ama enyene ufọn. Ke ini n̄kenyenede ikpọ mfịna ke itieutom, mma mbọn̄ akam ini kiet nte: “Abasi, mbọk, edieke afo an̄wamde mi ndikan afanikọn̄ ẹmi, mmọn̄wọn̄ọ ndisidụk kpukpru mbonoesop.” Edi n̄kpọ ẹma ẹkam ẹdiọk ẹkan. Ekem mma ndikụt nte ke utom Jehovah oro n̄kanamde eketiene mme idaha, ntre mma n̄kpụhọ akam mi nsịn ntem: “Se ededi oro ẹtịbede, mmọn̄wọn̄ọ ndisidụk kpukpru mbonoesop.” Ye oro mme idiọk idaha mi ẹma ẹsụhọde ubọk, ndien mma n̄kabade ndi enyeoro esidụkde mbonoesop kpukpru ini.—1 John 5:14.
Utom Ukwọrọikọ Nnyịn ke Mme Ntọn̄ọ Ntọn̄ọ Isua
Ke 1929, ami ye Sylvi ima idọ ndọ, ndien ke 1934 nnyịn mbiba ima iyarade uyakidem nnyịn nnọ Jehovah ebe ke mmọn̄ baptism. Ke mme isua oro utom ukwọrọikọ nnyịn ama abuana edikama n̄kpọ ubre usanikwọ ye mme usanikwọ n̄ka mme ufọk owo nnyụn̄ mbụp mmọ ke mfọnido m̀mê nnyịn imekeme ndibre utịn̄ikọ Bible ke mfọn. Mme owo ẹma ẹsima ndinọ nnyịn ikot idụk idi, ndien ke mmọ ẹma ẹkekpan̄ utọn̄ ẹnọ utịn̄ikọ oro ẹmụmde-mụm ẹsịn ke usanikwọ mi, mmọ ẹma ẹsibuana ke nneme ẹnyụn̄ ẹbọ ndusụk n̄wed nnyịn.
Ke unyịme ukara, nnyịn ima isibre ukem utịn̄ikọ Bible ẹmi ke ukwak utịn̄ikọ ke mme itie unọ idem inemesịt. Ndien ke mme mbọhọ obio ima isiyịri ukwak usuanetop ke ọkọm m̀mê ebiet oro nsụn̄ikan̄ esiwọrọde ke ọkọm. Ke mme ini efen ima isibre mmọ ke mben akwa n̄kpọdiọhọ mmọn̄ emi ata ediwak mbio obio ẹkesisopde idem. Nnyịn n̄kukụre ikesimen mme ukwak usuanetop ke ubom inyụn̄ iwat sụn̄sụn̄ itiene mbenesụk. Ke Sunday nnyịn ima isisan̄a ke bọs ika ndikwọrọ ikọ ke mme obio-in̄wan̄, isan̄ade ye ọsọn̄urua ukwak utịn̄ikọ nnyịn ye ediwak n̄wed.
Ukpụhọde Oro Esịnde Mbuọtidem Nnyịn ke Udomo
Ke 1938, mma ndụk utom uyọhọ-ini nte asiakusụn̄, edi mma n̄kaiso ndinam utom nte ọbọpufọk. Ke ini utọ oro eketienede mma mbọ ikot nto n̄kọk itieutom N̄ka ndikabade ndi asan̄autom oro asan̄ade-san̄a, emi ẹkotde esenyịn circuit idahaemi. Ikememke utom ndibiere ndinyịme sia n̄kokopde inem ndinam utom ye esop nnyịn ke Tampere. Ke ẹsiode oro ẹfep, nnyịn ima inyene ufọk; ima inyene eyeneren isua itiokiet, Arto, emi akanade ọtọn̄ọ ufọkn̄wed ke mîbịghike; ndien Sylvi ama ama utom esie nte anyam ufọkurua. Edi, ke ima ikọkọk ibuot ọtọkiet, mma nnyịme ifetutom efen efen eke utom Obio Ubọn̄ emi.—Matthew 6:33.
Ekem iduọk ọkpọsọn̄ ini efen ama ọtọn̄ọ. Ekọn̄ ama asiaha ke November 30, 1939, ke ini udịmekọn̄ Soviet okodụkde Finland. Ekọn̄ oro, emi ẹkekotde Ekọn̄ Ini Etuep, ama akaiso tutu ke March 1940, ke ini emi Finland okonyịmede ediomi emem. Eketie nte n̄kpọ eke obot eketienede aka ekọn̄, sia oro ekedide ini etuep oro ebịtde akan oro ami n̄kemede nditi. Mma n̄wat ke enan̄ukwak nto ke esop kiet n̄ka en̄wen nte idaha eyo ekebịtde akan ice!
Ke 1940 ẹma ẹdori ukpan ke utom Mme Ntiense Jehovah ke Finland. Ke oro ebede ẹma ẹdọn̄ n̄kparawa Ntiense Finland ke ufọk-n̄kpọkọbi ẹnyụn̄ ẹnyịk mmọ ndidu do ke mme idaha idiọk ukama. Ye esịtekọm, mma n̄keme ndisika n̄kese mme esop ke ofụri ini ọyọhọ ekọn̄ ererimbot iba oro, ọtọn̄ọde ke 1939 osịm 1945. Ediwak ini emi ama esiyom ndianade n̄kpọn̄ Sylvi ye Arto ke ediwak ọfiọn̄ ke isan̄ ini kiet. Akan oro, ndịk edidi se ẹmụmde ke ntak edinam utom oro ibet mînyịmeke ama esidu ofụri ini.
Anaedi enyene nte ami n̄kesitiede ke enyịn mme owo, n̄wat enan̄ukwak oro ẹmende ekebe ọfọn̄, ekpatn̄wed, ye n̄kpọ ubre usanikwọ ye mme usanikwọ. Ntak kiet oro n̄kesisan̄ade ye usanikwọ oro ekedi, ndusụk ẹmụm mi, man nsọn̄ọ nte ke ami n̄kedịghe owo uyep ubomofụm oro eyepde uyep ọnọ mbon Russia. N̄kọm omokụt, n̄kpekeme ndifan̄a nte ke edieke n̄kpedide owo emi esisụhọrede ke ubomofụm, mme usanikwọ oro ẹkpebomo ke ini n̄kọfrọde.
Kpa ye oro, ini kiet ke ini n̄kakade n̄kese n̄kann̄kụk oro ẹkedụride owo utọn̄ ẹban̄a mbon uyep, ubon ẹdide Mme Ntiense ẹkese ẹte ke ami ndi owo uyep. Mma n̄kọn̄ usụn̄ mmọ ke n̄kịmn̄kịm okoneyo ini etuep kiet, ndien mmọ ẹma ẹkop ndịk etieti ndiberede usụn̄. Ntre n̄kabiat ofụri okoneyo oro ke ufọk ẹbonde nnyanyan̄a, nsịnede ke otu nnyanyan̄a man n̄keme ndikop ufiop. Ẹma ẹdibiere ndudue oro ke ndan̄nsiere, ndien nnyene ndisọn̄ọ ntịn̄ emi, ke mme edika n̄kese mi eken, mbonubon oro ẹma ẹkama mi esen ke ata san̄asan̄a usụn̄!
Ke mme isua ekọn̄ oro, ami ye Brọda Johannes Koskinen kpọt ikesika ikese mme esop ke ufọt ufọt ye edem edere Finland. Nnyịn kiet kiet ima inyene ikpọ ikpehe ndise mban̄a, ndusụk ẹniọn̄de ke kilomita 600. Nnyịn ima inyene ata ediwak esop ndika n̄kese tutu eyedi se nnyịn ikesidude usen iba m̀mê ita kpọt ye esop kiet kiet. Tren ikesiwakke ndidi ke ini, ndien bọs ẹkedi ibat ibat mme owo ẹnyụn̄ ẹyọhọ tutu ekesidi utịben̄kpọ ọnọ nnyịn ndisịm ebiet oro ikade.
Edibọhọ ke Ikwa Ifụhi
Ini kiet, ke ntọn̄ọ ntọn̄ọ Ekọn̄ Ini Etuep, mma n̄ka n̄kọk itieutom ke Helsinki nnyụn̄ n̄katan̄ ndodobi katọn n̄wed inan̄ oro ẹkekpande man nda nsan̄a ke tren n̄kọnọ mme esop. Ke adan̄aemi n̄kodude ke itie mbehe tren Riihimäki, n̄kanika oro odụride owo utọn̄ aban̄a en̄wan ofụm ama amia. Mbonekọn̄ oro ẹkedude ke tren ẹma ẹtan̄ ọfọn̄ etuep mmọ ẹsịne, ndien ẹma ẹdọhọ mbonisan̄ ẹwọn̄ọ ke tren iwiwa ẹnyụn̄ ẹka an̄wa oro odude ke nsakiso itie mbehe oro.
Mma ndọhọ mbonekọn̄ oro ẹtan̄ katọn mi, nsiande mmọ adan̄a nte mmọ ẹdide akpan n̄kpọ. Owo inan̄ ke otu mmọ ẹma ẹmen katọn kiet kiet, ndien nnyịn ima ifehe ke n̄kpọ nte mita 200 ibe an̄wa oro snow okofụkde. Ima iduọn̄ọ ibono ke isọn̄, ndien owo kiet ama ofiori mi ete: “Semi, owo obio, kûdede udomo ndisio ikpat-o! Edieke mme otop bọm oro ẹkụtde owo anamde isan̄, mmọ ẹyeduọk nnyịn bọm.” Mma nnen̄ede nnyene udọn̄ tutu n̄wọn̄ọrede enyịn ye ntịn̄enyịn nse ikpaenyọn̄, emi n̄kekemede ndikụt ubomofụm 28!
Inikiet inikiet isọn̄ ama enyek oto bọm oro okobomode. Okposụkedi owo mîkọduọkke bọm ke itie mbehe oro, ẹma ẹduọk bọm ke tren oro nnyịn ikodụkde. Nso enyene-ndịk ndise ke n̄wụre tren ye ọkpọusụn̄ tren oro on̄wụnede ekedi ntem! Ke ndan̄nsiere mma n̄kaiso ke isan̄ mi ye mme katọn oro, ndien mbonekọn̄ oro ẹma ẹkaiso ke isan̄ mmọ ke tren en̄wen. Kiet ke otu mmọ ama akabade edi Ntiense ke ekọn̄ oro ama okokụre, ndien enye ama ọdọhọ mi ete ke mbonekọn̄ oro ẹma ẹneme ẹban̄a esen esen owo obio oro ye mme katọn esie.
Nte ini akakade ẹma ẹmụm Brọda Koskinen, ke anamde isan̄ aka ndise ekpri esop ke Rovaniemi ke edere edere Finland mbemiso ọkọwọrọde ke tren. Ẹma ẹsịn enye ke ufọk-n̄kpọkọbi, ke ebiet emi ẹkenamde n̄kpọ ye enye ibak ibak. Ke ini akanade ami n̄ka n̄kese esop oro, mma nnam ndutịm ndiwọrọ ke tren ke ekpri itie mbehe ke Koivu. Do Sista Helmi Pallari ama anam ndutịm ọnọ mi ndikaiso ke se isụhọde oro ke n̄kpọ umen mmọn̄eba. Mma n̄kụt unen ke edika n̄kese Esop Rovaniemi. Nte ededi, ke mma n̄kadaha unyọn̄ mma ndụk afanikọn̄.
Ke usụn̄ nnyịn ndika itie mbehe tren, ami ye nsan̄a mi ima idisobo mbonekọn̄ iba ẹmi ẹkedụn̄ọrede n̄wedisan̄ kpukpru owo ẹmi ẹsan̄ade ẹbe. Mma ndọhọ nte, “Kûse mmọ. Wụk enyịn se iso nnennen nnennen.” Ima isan̄a ibe ke ufọt mmọ nte n̄kpọ eke mmọ mîkodụhe. Ekem mmọ ẹma ẹtọn̄ọ ndibịne nnyịn. Ke akpatre, ke itie mbehe tren, mma mfep mmọ ke otuowo nnyụn̄ mfrọ ndụk tren oro akasan̄ade ebe. Utom ẹsan̄ade-san̄a ama akama nduaidem ke mme ini oro!
Ini kiet ẹma ẹmụm mi ẹnyụn̄ ẹmen mi ẹka itieutom emi ẹsinyịkde owo ẹsịn ke utomekọn̄. Ekedi ye uduak ndinọ mi n̄ka iso ekọn̄. Edi n̄kanika urụk ukopikọ ama amia, ndien akwa owoekọn̄ oro okoyomde ndinam ndụn̄ọde ye ami ama ọbọrọ. Mma n̄keme ndikop uyo otode n̄kan̄ eken ofioride ete: “Nso ikpedi ntak emi afo kpukpru ini akpakade iso ndinọ mbon udọn̄ọ ẹmi mînyeneke ufọn mi ẹdi? N̄kukụre se nnyịn inyenede ndinam edi ndinọ mmọ ẹfiak ẹnyọn̄. Nnyịn iyom mme owo ẹmi ẹdotde ndinam utom!” Ke inemesịt, mma n̄kama n̄wed ibọkusọbọ emi eketịn̄de aban̄a mfịna unana nsọn̄idem oro n̄kenyenede. Ke ini n̄kowụtde emi, ẹma ẹyak mi nnyọn̄ ndien ke ntre n̄kade iso ndinam utom mi ke mme esop ye unana edidi se ẹtịmerede!
Ndinọ Un̄wam ke Ikpe
Ndutịme ekọn̄ oro ama akaiso, ndien ẹma ẹmụm ufan mi Ahti Laeste. N̄wan esie ama okot mi. Ke ini n̄kakade ufọk mmọ, mma n̄kụt uwetn̄kpọ ke otu n̄wedisan̄ esie otode bodisi n̄kann̄kụk emi ọkọnọde Ahti unyịme ndinọ utịn̄ikọ oro ẹmụmde-mụm ẹsịn ke usanikwọ ke itie unọ idem inemesịt obio ke obio oro. Nnyịn ima ida uwetn̄kpọ oro ika esop. Ke mmọ ẹma ẹkekot edori ikọ ẹkụre, mma nyak uwetn̄kpọ oro nnọ Brọda Laeste. Ebiereikpe ama ọdọhọ owoekọn̄ kiet ada ukwak ubre usanikwọ ye ndusụk utịn̄ikọ Bible oro ẹmụmde-mụm ẹsịn ke usanikwọ edi man esop okop. Ke ẹma ẹkekop utịn̄ikọ kiet kiet, ebiereikpe oro ama ọdọhọ ete ke imọ ikwe n̄kpọ ndomokiet oro mîdotke ke se ẹtịn̄de.
Ekem ẹma edọhọ Ahti, n̄wan esie, ye ami iwọrọ ika usụn̄otop ikebet ubiere esop. Nnyịn ima itie do ibet ye editịmede esịt. Ke akpatre nnyịn ima ikop uyo ọdọhọde ete: “Mbọk yak owo emi ẹdoride ikọ do odụk edi ufọkesop.” Ẹma ẹsana Brọda Laeste ẹyak! Esịt nnyịn ekenen̄ede ọyọhọ ye ekọm ọnọ Jehovah nte nnyịn ikakade iso ke utom nnyịn, Brọda ye Sista Laeste ẹnamde eke mmọ ye esop n̄kann̄kụk, ndien ami nnamde eke mi ke utom oro ẹsan̄ade-san̄a.
Ekọn̄ Etre —Utom Nnyịn Akaiso
Ẹma ẹmenerede ukpan oro ẹkedoride ke utom ukwọrọikọ nnyịn ẹfep ke ini ekọn̄ eketrede, ndien ẹma ẹsion̄o nditọete ke ufọk-n̄kpọkọbi. Ke ediwak isua oro ami nnamde utom, udeme oro nditọete Christian iban ẹnyenede ke utom Obio Ubọn̄ ye ke ndinọ mme ebe mmọ ibetedem omotụk mi ntotụn̄ọ ntotụn̄ọ. Mmowụt esịtekọm akpan akpan ke n̄waidem ye ibetedem Sylvi. Nte utịp, mma n̄keme ndikaiso ke utom ẹsan̄ade-san̄a ke isua 33 ye unana n̄kpọ ndibiọn̄ọ ndien ke oro ebede nnamde utom nte akpan asiakusụn̄.
Ami ye Sylvi ima isịn udọn̄ inọ Arto nditọn̄ọ utom usiakusụn̄ ke enye ama okokụre ufọkn̄wed, ndikpep Ikọmbakara, nnyụn̄ ndụk Watchtower Bible School of Gilead ke United States. Enye ama okụre ukpep ke Gilead ke 1953. Nte ini akakade enye ama ọdọ Eeva, ndien mmọ mbiba ẹmebuana ke nsio nsio orụk utom uyọhọ-ini, esịnede utom circuit, utom Bethel, ye utom akpan asiakusụn̄. Ke 1988 mmọ ẹma ẹwọrọ idụn̄ ẹka Tampere, kpa obio oro nnyịn idụn̄de, man ẹn̄wam ndise mban̄a mi ye Sylvi ke adan̄aemi ẹkade iso ndinam utom nte mme akpan asiakusụn̄.
Ami ye Sylvi imadara inem inem uwem oro ẹdiọn̄de emi asan̄ade ye ekese n̄kpọ nditi ndinọ nnyịn nsịnudọn̄, okposụkedi nnyịn mînyeneke odudu aba. Ndikere mban̄a n̄kọri oro nnyịn ikụtde otịm akama utịp akan. Ke ini n̄kọtọn̄ọde ndisika n̄kese esop ke 1939, mme asuanetop Obio Ubọn̄ 865 ẹkedu ke Finland, edi idahaemi se idude ẹwak ẹbe 18,000!
Ke ini n̄kọtọn̄ọde utom uyọhọ-ini ko ke edem ke 1938 n̄kọfiọkke ke isua 55 ke ukperedem ke ndisụk nnyenyene ebuana ke enye. Kpa ye oro nnyịn isọn̄de ke emana, nnyịn isụk ikakaiso ke odudu Jehovah, isakde iso ise utịp nnyịn oro ẹn̄wọn̄ọde. Nnyịn inyene mbuọtidem ke mme ikọ andiwet psalm ẹmi: “Jehovah ọmọfọn; ima esie ebịghi ke nsinsi; akpanikọ esie onyụn̄ ebịghi ke ofụri emana.”—Psalm 100:5.
[Ndise ke page 21]
Leo ye Sylvi Kallio ẹkeyarade uyakidem mmọ nnọ Jehovah ke 1934
[Ndise ke page 23]
Photo Leo ye Sylvi eke ndondo emi nte mmọ ẹkperede isua 60 ke utom oro ẹma ẹkeyak idem ẹnọ