Mme Oto-Obot Afanikọn̄—Nte Abasi Edi Ntak?
“ABASI, nso ke afo anam nnyịn ntem?”
Ẹdọhọ ke andibọhọ kiet, emi okodụn̄ọrede nsobo oro okosụn̄ọde oto obot Nevado del Ruiz ke Colombia emi snow esifụkde ndibomo, ke November 13, 1985 eketịn̄ mme ikọ ẹmi. Mbat oro ọkọwọrọde ama ofụk ofụri obio Armero onyụn̄ owot se iwakde ibe owo tọsịn 20,000.
An̄wan̄a nte ke andibọhọ oro ekeme ndinam n̄kpọ ke utọ usụn̄ oro. Ke ẹnanade un̄wam ke ẹsobode enyene-ndịk oto-obot odudu, mme owo ke eset ẹma ẹsibat nte ke mme utọ akama-nsobo n̄kpọntịbe oro ẹto Abasi. Mbon eset ẹma ẹsiwa uwa, idem ẹwade owo, man ẹsụk esịt abasi inyan̄, ikpaenyọn̄, isọn̄, obot, obot nsụn̄ikan̄, ye eke mme n̄kpọ en̄wen oro ẹkemede ndikama ndịk. Idem mfịn emi, ndusụk owo ẹkam ẹsida mme utịp unọmọ ẹtode mme oto-obot n̄kpọntịbe mi nte akan̄a m̀mê edinam ẹtode Abasi.
Nte Abasi enen̄ede edi ntak mme afanikọn̄ ẹmi ẹdade ekese ufen ye ntakurua ọsọk owo ke ofụri ererimbot? Nte enyene ndiduọhọ enye? Man inyene ibọrọ, oyom nnyịn itịm idụn̄ọde ise se mme utọ afanikọn̄ oro ẹbuanade. Ke akpanikọ, oyom nnyịn ifiak idụn̄ọde ndusụk n̄kpọ oro nnyịn ima ikọfọfiọk.
Nso Idi “Oto-Obot Afanikọn̄”?
Ke ini unyekisọn̄ okotịbede ke Tangshan, China, ndien nte ekemde ye ntọt otode ukara China ama owot owo 242,000, n̄ko ke ini Oyobio Andrew okodụkde South Florida ye Louisiana ke United States onyụn̄ abiatde mme n̄kpọ oro ẹkpade ediwak biliọn dollar, mme utọ oto-obot afanikọn̄ oro ẹkedi akpan ibuotikọ mbụk n̄kpọntịbe ofụri ererimbot. Edi, nso edieke unyekisọn̄ oro okpokotịbede ke Gobi Desert emi owo mîdụn̄ke, emi edide kilomita 1,100 (itiat 700) ke ufọt edem edere ye edem usoputịn Tangshan, mîdịghe nso edieke Oyobio Andrew akpakasan̄ade usụn̄ efen okpokonyụn̄ ofụmede odụk inyan̄, ọkpọn̄de obot ofụri ofụri? Ọkpọsọsọn̄ nditi mmọ idahaemi.
Nte an̄wan̄ade, ndien, ke ini itịn̄de iban̄a mme oto-obot afanikọn̄, nnyịn itịn̄ke iban̄a sụk mme enyene ndyọ oto-obot odudu ndidu ke edinam. Kpukpru isua unyekisọn̄ ke ediwak tọsịn itie ẹsidu, ikpọ ye n̄kpri, ye ediwak oyobio, ọkpọsọn̄ ofụm, obot nsụn̄ikan̄ ndibomo, ye mme afai afai n̄kpọntịbe eken oro mînamke n̄kpọ ikan ndidi se ẹwetde ẹsịn ke otu ibat n̄kpọntịbe oro ẹwetde ẹnịm. Nte ededi, ke ini mme utọ n̄kpọntịbe oro ẹnen̄erede ẹbiat uwem ye inyene ẹnyụn̄ ẹtịmerede usụn̄uwem oro ẹma ẹkememehe, mmọ ẹkabade ẹdi afanikọn̄.
Ẹkpenyene ndifiọk nte ke se isibiarade ye ntakurua oro esisụn̄ọde oto oro isidịghe ukem ukem kpukpru ini ye mme oto-obot odudu oro ẹbuanade. Akakan afanikọn̄ isitoho ata ọkpọsọn̄ oto-obot odudu. Ke uwụtn̄kpọ, ke 1971 unyekisọn̄ oro ẹkedide 6.6 ke n̄kpọ udomo unyekisọn̄ ẹkotde Richter ama ọnọmọ San Fernando, California, United States, onyụn̄ owot owo 65. Isua kiet ke ukperedem enyeoro ekedide 6.2 ama otịbe ke Managua, Nicaragua, owotde owo 5,000!
Ntem, ke ini edide edisịm n̄kọri ke udomo oro oto-obot afanikọn̄ abiatde n̄kpọ, ana nnyịn ibụp, Nte mme oto-obot n̄kpọ ẹkabade ẹtie afai afai ẹkan? Mîdịghe nte mme edinam owo ẹtịp n̄kpọ ẹsịn ke mfịna emi?
Anie Edi Ntak?
Bible owụt Jehovah Abasi nte Akwa Andibot kpukpru n̄kpọ, esịnede mme oto-obot odudu isọn̄ emi. (Genesis 1:1; Nehemiah 9:6; Mme Hebrew 3:4; Ediyarade 4:11) Emi iwọrọke nte ke enye esinam kpukpru ofụm ofụme m̀mê kpukpru edịm ndidep. Utu ke oro, enye ama anam ndusụk ibet ẹdu oro ẹkarade isọn̄ ye n̄kann̄kụk esie. Ke uwụtn̄kpọ, ke Ecclesiastes 1:5-7, nnyịn ikot iban̄a akpan edinam ita oro ẹnamde ẹkeme ndidu uwem ke isọn̄—utịn ndisiaha nnyụn̄ nsop ke usen ke usen, unana ukpụhọde oro odude ke uduot ofụm, ye mmọn̄ ndisan̄a n̄kanade. Edide ubonowo ọfiọk aban̄a ẹmi m̀mê ifiọkke, ke ediwak tọsịn isua mme oto-obot ndutịm ẹmi, ye mmọ eken oro ẹtiede nte mmọ, ẹsịnede idaha eyo, nte isọn̄ etiede, ye ebuana ke ufọt mme oduuwem n̄kpọ ye n̄kann̄kụk ekondo ẹdu ke edinam. Ke akpanikọ, andiwet Ecclesiastes okodụri ntịn̄enyịn owụt akwa ukpụhọde oro odude ke ufọt anana-ukpụhọde ye anana-utịt usụn̄ edibotn̄kpọ ye uduot uwem eke owo oro akade-kaiso ndikpụhọde onyụn̄ ebịghide ke ibio ini.
Jehovah idịghe sụk Andibot mme oto-obot odudu kpọt edi enye n̄ko enyene odudu ndikara mmọ. Ke ofụri Bible nnyịn imokụt mme mbụk oro ẹban̄ade nte Jehovah akarade m̀mê adade mme utọ odudu oro anam n̄kpọ ndiyọhọ uduak esie. Ẹmi ẹsịne ndinam Ididuot Inyan̄ abahade iba ke eyo Moses ye edinam utịn ye ọfiọn̄ ẹtuak ẹda ke usụn̄ mmọ ke ikpaenyọn̄ ke eyo Joshua. (Exodus 14:21-28; Joshua 10:12, 13) Jesus Christ, Eyen Abasi ye Messiah oro ẹken̄wọn̄ọde, ama owụt n̄ko odudu esie ndikara mme oto-obot odudu utọ nte, ke uwụtn̄kpọ, ke ini enye akanamde oyobio odobo ke Inyan̄ Galilee. (Mark 4:37-39) Mme mbụk nte mmọemi iyakke eyịghe ndomokiet odu nte ke Jehovah Abasi ye Eyen esie, Jesus Christ, ẹkeme ndikara kpukpru n̄kpọ oro ẹtụkde uwem mi ke isọn̄ ọyọhọ ọyọhọ.—2 Chronicles 20:6; Jeremiah 32:17; Matthew 19:26.
Sia oro edide ntre, nte nnyịn imekeme ndidọhọ ke Abasi edi ntak n̄kaiso ndutịme ye nsobo ẹmi ẹtode mme oto-obot afanikọn̄ eke eyomfịn? Man ibọrọ mbụme emi, ana nnyịn ibemiso ikere ise m̀mê uyarade odu nte ke mme oto-obot odudu ke ndondo emi ẹkabade ẹtie afai afai ẹkan ke n̄wọrọnda usụn̄, ndusụk ẹdide se owo mîkemeke ndikara.
Kaban̄a emi, tịmfiọk se n̄wed oro Natural Disasters—Acts of God or Acts of Man? ọdọhọde: “Uyarade ndomokiet idụhe nte ke mme n̄kpọ ẹban̄ade idaha eyo ke ebuana ye unana edịm, ukwọ mmọn̄ ye oyobio ke ẹkpụhọde. Ndien idụhe ekpepn̄kpọ mban̄a isọn̄ ndomokiet oro ọdọhọde ete ke mme edinam ererimbot oro ẹnyenede ebuana ye unyekisọn̄, obot nsụn̄ikan̄ ndibomo, ye akwa mbufụt (mbufụt unyekisọn̄) ẹkabade ẹtie afai afai ẹkan.” Ke ukem usụn̄ oro, n̄wed oro Earthshock ọdọhọ ete: “Ikpọ itiat ke kpukpru akamba ubak isọn̄ ererimbot ẹnyene mme idiọn̄ọ oro ẹwụtde anana-ibat ikpọ ye n̄kpri n̄kpọntịbe oro ẹtọn̄ọde ẹto idakisọn̄, emi kpukpru mmọ kiet kiet ẹkpewọrọde akama-nsobo afanikọn̄ ẹnọ ubonowo edieke mmọ ẹkpetịbede mfịn—ndien ifiọk ntaifiọk ọsọn̄ọ nte ke utọ mme n̄kpọntịbe oro ẹyetịbe ndien ndien ke ini iso.” Ke mme ikọ en̄wen, isọn̄ ye n̄kpọsọn̄ odudu edinam esie etie nte ẹsụk edi ukem ke kpukpru emana. Ntem, edide ndusụk ibat ndụn̄ọde ẹwụt n̄kọri ke ndusụk orụk edinam emi ẹtode nte isọn̄ etiede m̀mê mme n̄kpọ eken m̀mê iwụtke, isọn̄ ikabakede itie afai afai ikan se ekemede ndikara ke mme isua ndondo emi.
Nso, ndien, idi ntak n̄kọri kaban̄a mme oto-obot n̄kpọntịbe ndida itie ndien ndien oro nnyịn ikotde iban̄a? Edieke mînaha ẹduọhọ mme oto-obot odudu, anaedi ẹnyene ndiduọhọ mme owo. Ndien, ke akpanikọ, mme andikara ẹmekụt nte ke mme edinam owo ẹnam n̄kann̄kụk nnyịn odu ke idaha ẹdidi se mme oto-obot afanikọn̄ ẹtịbede ẹnyụn̄ ẹnam enye odu ke itiendịk akan. Ke mme idụt oro ẹtọn̄ọde-tọn̄ọ ntatenyịn, udọn̄ oro ọkọride-kọri kaban̄a edinyene udia enyịk mme ọtọ-in̄wan̄ nditọ n̄kpọ ke ekpri isọn̄ ekededi oro mmọ ẹnyenede mbe ubọk m̀mê ndisobo mme akpan n̄kpọ oro ẹsifụkde akai man enye enyene isọn̄. Emi ada okosụn̄ọ ke mmọn̄ ndiyet isọn̄ idiọk idiọk. Ibat owo oro ọkọride-kọri esịn usọp n̄ko ke ibat ntaha ye n̄kpri ufọkidụn̄ oro ẹbọpde nte ẹmama ke mme ebiet oro mînyeneke ukpeme. Idem ke mme idụt oro ẹma ẹkenyenyene ntatenyịn, mme owo, utọ nte ediwak miliọn oro ẹdụn̄de ke San Andreas Fault ke California, ẹmesio idemmọ ẹnyan ẹnọ n̄kpọndịk kpa ye in̄wan̄în̄wan̄ ntọt. Ke mme utọ idaha oro, ke ini esen esen n̄kpọntịbe—oyobio, ukwọ mmọn̄, m̀mê unyekisọn̄—ẹtịbede, nte ẹkeme ndinen̄ede n̄kot afanikọn̄ oro osụn̄ọde oto oro “oto-obot”?
Eti uwụtn̄kpọ kiet edi unana edịm eke Sahel ke Africa. Nnyịn isiwak ndikere mban̄a unana edịm nte unana mmọn̄, emi esidade okosụn̄ọ ke akan̄, utie biọn̄, ye n̄kpan̄a. Edi nte akan̄ ye utie biọn̄ oro odude ntatara ntatara ke ebiet oro edi n̄kukụre ke ntak unana mmọn̄? N̄wed oro Nature on the Rampage ọdọhọ ete: “Uyarade emi ẹnyenede ẹto ifiọk ntaifiọk ye mme anamutom unọ un̄wam owụt nte ke akan̄ oro akade iso odu mfịn inen̄ekede ito ntak n̄kaiso unana edịm nte otode n̄kaiso edibiat isọn̄ ye idịm mmọn̄. . . . Sahel ndikaiso ndi nsatisọn̄ enen̄ede oto se mme owo ẹnamde.” N̄wedmbụk n̄kpọntịbe mbon South Africa oro, The Natal Witness, ọdọhọ ete: “Akan̄ idịghe n̄kpọ oro aban̄ade unana udia; enye edi n̄kpọ aban̄ade unana usụn̄ ndinyene udia. Ke mme ikọ en̄wen, enye oto ntak unana.”
Ekeme nditịn̄ ukem oro mban̄a ekese nsobo oro osụn̄ọde oto mme unọmọ efen. Ndụn̄ọde owụt nte ke mme idụt oro ẹbuenede ẹkan ẹsisobo n̄kokon̄ ibat n̄kpan̄a ke usụn̄ oro mîdotke ẹto mme oto-obot afanikọn̄ ẹkan mme idụt oro ẹforode ẹkan ke ererimbot. Ke uwụtn̄kpọ, ọtọn̄ọde ke 1960 osịm 1981, nte ndụn̄ọde kiet owụtde, Japan ama enyene unyekisọn̄ 43 ye mme afanikọn̄ eken onyụn̄ ada uwem owo 2,700, osụn̄ọde ke n̄kpan̄a 63 ke n̄kpọntịbe kiet kiet ke ẹbaharede ukem ukem. Ke ukem ikpehe ini oro, Peru ama enyene mme n̄kpọntịbe 31 ye n̄kpan̄a 91,000, m̀mê 2,900 ke n̄kpọntịbe kiet kiet. Ntak ukpụhọde emi-e? Ekeme ndidi mme oto-obot odudu ẹkedi ntak, edi edi edinam mme owo—n̄kaowo, ndutịm uforo, ukaraidem—ẹdinyene nduduọhọ kaban̄a akwa ukpụhọde oro odude ke ekese uwem nditak ye ntakurua ke inyene oro okosụn̄ọde oto oro.
Nso Ẹdi Usọbọ?
Ke ediwak isua ntaifiọk ye nta mme anam ndụn̄ọde ẹmedomo ndision̄o mme usụn̄ nte ẹkpenamde n̄kpọ ye mme oto-obot afanikọn̄ ndi. Mmọ ẹmenam ndụn̄ọde ẹdụk esịt isọn̄ man ẹfiọk nte unyekisọn̄ ye nte mme obot nsụn̄ikan̄ oro ẹsibomode ẹsisan̄ade ẹtịbe. Ye mme satellite use n̄kpọ ke enyọn̄ mmọ ẹsise idaha edịm ye eyo ke ikpaenyọn̄ man ẹyom usụn̄ emi ofụm ye oyobio esisan̄ade mîdịghe ẹbemiso ẹnọ ntọt ẹban̄a ukwọ mmọn̄ ye unana edịm. Kpukpru ndụn̄ọde ẹmi ẹnọ mmọ ntọt oro mmọ ẹdoride enyịn ẹte ke eyen̄wam mmimọ ndisụhọde odudu nsobo oro otode mme oto-obot odudu ẹmi.
Nte mme utọ ukeme oro ẹda nti utịp edi? Kaban̄a utọ ọsọn̄urua, n̄kokon̄ usụn̄ unam n̄kpọ ẹmi, esop kiet emi esede aban̄a n̄kann̄kụk owo ọdọhọ ete: “Mmọ ẹnyene ndusụk ufọn. Edi edieke mmọ ẹdade ibatokụk ye ukeme oro ẹkponde ẹkan—edieke ẹdade mmọ nte ntak ndifụmi n̄kpọndịk oro ẹdude ke mme n̄kaowo oro mbon unọmọ ẹmi ẹdụn̄de ẹmi anamde mme afanikọn̄ oro ẹtịm ẹdiọk ẹkan—do mmọ ẹkeme ndinọ unan utu ke ndinọ ufọn.” Ke uwụtn̄kpọ, ke adan̄aemi edide se inọde ufọn ndifiọk nte ke mbenesụk emi mmọn̄ ewetde odụk inyan̄ ke Bangladesh esidi se ukwọ mmọn̄ ye mbufụt inyan̄ ẹsifịnade kpukpru ini, ifiọk oro ikpanke ediwak miliọn mbon Bangladesh ndidi se ẹnyịkde ndinam idụn̄ do. Utịp edi mme afanikọn̄ ẹmi ẹtịbede ndien ndien ye ibat mme andikpan̄a oro ẹwakde ẹsịm mme tọsịn ke mme itie ikie.
Nte an̄wan̄ade, ntọt kaban̄a nte n̄kpọ asan̄ade ekeme ndinyene ufọn n̄kukụre ke ndusụk udomo. N̄kpọ efen oro ẹyomde edi ukeme nditre mfịghe oro anamde mme owo ikemeke ndinam n̄kpọ efen n̄kan ndidụn̄ ke mme ikpehe oro ẹnen̄erede ẹsio owo ẹnyan ẹnọ n̄kpọndịk m̀mê ndidụn̄ ke mme utọ usụn̄ oro abiatde n̄kann̄kụk. Ke mme ikọ efen, man ẹsụhọde udomo mfiomo oro mme n̄kpọ ẹmi ẹnamde eyeyom ẹfiak ẹnam ọyọhọ ndutịm ke n̄kaowo, ndutịm uforo, ye ndutịm ukaraidem oro nnyịn idude uwem ke esịt. Anie ekeme ndinam utọ utom oro? Edi Enyeemi ekemede ndikam n̄kara mme odudu oro ẹkemede ndida mme oto-obot afanikọn̄ ndi kpọt.
Mme Edinam Abasi ke Iso
Jehovah Abasi idinamke n̄kpọ iban̄a mme idiọn̄ọ n̄kpọntịbe kpọt edi enye eyenam n̄kpọ ye se idide ntak nditaha ubonowo. Enye eyeda utịt ọsọk ọdiọk itọn̄ ye ẹfịk ufịk ndutịm ukaraidem, unyamurua, ye eke ido ukpono ẹmi “ẹkarade owo tutu ẹnọ owo unan.” (Ecclesiastes 8:9, NW) Owo ekededi oro emehede ye Bible iditreke nditịm mfiọk nte ke kpukpru page esie ediwak prọfesi ẹdu oro ẹnyande ubọk ẹwụt ini oro Abasi edinamde n̄kpọ ndinam isọn̄ ọbọhọ idiọkido ye ndutụhọ edinyụn̄ afiakde anam isọn̄ edi paradise emem ye edinen ido.—Psalm 37:9-11, 29; Isaiah 13:9; 65:17, 20-25; Jeremiah 25:31-33; 2 Peter 3:7; Ediyarade 11:18.
Oro, ke akpanikọ, edi se Jesus Christ ekekpepde kpukpru mme anditiene enye ndibọn̄ akam mban̄a, oro edi, “Yak Ubọn̄ Fo edi; yak inam uduak Fo; nte ẹnamde ke heaven, yak inam ke isọn̄ kpasụk ntre.” (Matthew 6:10) Obio Ubọn̄ Messiah eyesọhi ofụri ukara anana-mfọnmma owo onyụn̄ onịm efen ke itie esie, nte prọfet Daniel ekebemde iso etịn̄ ete: “Ke eyo ndidem oro, Abasi enyọn̄ eyenam ubọn̄ eke mîdisoboke ke nsinsi, adaha ada: ndien idikpọn̄ke ubọn̄ emi inọ mbio efen: enye eyenuak onyụn̄ ama kpukpru mme idụt emi, ndien enye eyeda ke nsinsi.”—Daniel 2:44.
Nso ke Obio Ubọn̄ Abasi edinam oro mme idụt mîkemeke ndinam mfịn? Bible ebemiso etịn̄ inem inem aban̄a se ididide. Utu ke mme idaha oro ẹwụtde ke mme page ẹmi, utọ nte akan̄ ye unana, “uwak ibokpot ẹyedu ke isọn̄ ke nsom ikpọ obot,” ndien “eto ikọt ẹyenọ mfri esie, isọn̄ eyenyụn̄ on̄wụm n̄kpọ esie, ndien mmọ ẹyedu ke isọn̄ mmọ ke ifụre.” (Psalm 72:16; Ezekiel 34:27) Kaban̄a mme idaha oro ẹdinamde mi, Bible etịn̄ ọnọ nnyịn ete: “Wilderness ye nsatisọn̄ ẹyedara; desert eyenyụn̄ ebre, onyụn̄ asiaha ikọn̄ nte rose . . . koro mmọn̄ asiahade ke wilderness, idịm n̄ko ke desert. Ndien mirage eyekabade edi n̄kpọdiọhọ mmọn̄, nsatisọn̄ eyekabade edi ebiet eke mmọn̄ otopde ọwọrọ.” (Isaiah 35:1, 6, 7) Ndien ekọn̄ ididụhe aba.—Psalm 46:9.
Nte Jehovah Abasi edinamde kpukpru oro, ye nte enye edinamde n̄kpọ ye kpukpru mme oto-obot odudu man otode mmọ ẹkûnọ unan ekededi aba, Bible itịn̄ke. Nte ededi, se ẹtịmde ẹfiọk, edi nte ke kpukpru mbon oro ẹdidụn̄de ke idak edinen ukara oro “idinamke utom ke ikpîkpu, idinyụn̄ imanke nditọ inọ n̄kpọndịk: koro mmọ ye ubon mmọ n̄ko ẹdide nditọ mmọ eke Jehovah ọdiọn̄de.”—Isaiah 65:23.
Ke mme page magazine emi, ọkọrọ ye mme n̄wed Watch Tower Society eken, Mme Ntiense Jehovah ẹnyan ubọk ẹwụt ndien ndien nte ke ẹma ẹwụk Obio Ubọn̄ Abasi ke heaven ke isua 1914. Ke idak ndausụn̄ Obio Ubọn̄ oro, ẹnọ ikọ ntiense ke ofụri ererimbot ke se ikperede ndisịm isua 80, ndien mfịn nnyịn imenen̄ede ikpere “obufa enyọn̄ ye obufa isọn̄” oro ẹken̄wọn̄ọde. Ubonowo idibọhọke mme nsobo ẹtode oto-obot afanikọn̄ ikpọn̄îkpọn̄ edi n̄ko ẹyebọhọ kpukpru ubiak ye ufen oro ẹkade iso ndinọmọ ubonowo ke tọsịn isua itiokiet ẹmi ẹkebede. Kaban̄a utọ ini oro ẹkeme ndien ndidọhọ ke akpanikọ nte, “ebeiso n̄kpọ ẹma ẹbe ẹfep.”—2 Peter 3:13; Ediyarade 21:4.
Nte ededi, nso kaban̄a idahaemi? Nte Abasi ke akanam n̄kpọ kaban̄a ufọn mbon oro ẹdude ke nnanenyịn ke ntak mme idaha ẹtode oto-obot n̄kpọntịbe mîdịghe otode n̄kpọ en̄wen? Ke ofụri akpanikọ enye ke akanam edi inen̄ekede idi ke usụn̄ oro ekese owo ẹkemede ndidori enyịn mban̄a.
[Mme ndise ke page 8, 9]
Mme edinam owo ẹmenam n̄kann̄kụk nnyịn odu ke idaha ndidi se mme oto-obot afanikọn̄ ẹnọmọde
[Mme Ebiet Ẹdade N̄kpọ Ẹto]
Laif/Sipa Press
Chamussy/Sipa Press
Wesley Bocxe/Sipa Press
Jose Nicolas/Sipa Press