Ntak Onyịmede Ndudue-e?

ENYE ekedi kiet ke otu ata esen esen n̄kpọntịbe ke mbụk ekọn̄. Isụn̄utom kiet ye unana n̄kpọ ekọn̄ ama anam mme okopodudu mbonekọn̄ 400 ẹmi ẹma ẹkebiere ndisio usiene usọn̄enyịn ẹfiak edem. Ke ama okokop n̄kpeubọk enyene-uko an̄wan kiet, adausụn̄ ke otu irenowo oro ama etre edinam esie.

Adausụn̄ oro ekedi David, emi ke ukperedem akakabarede edi edidem Israel. Enye ama akpan̄ utọn̄ ọnọ n̄wan oro Abigail ke ntak emi enye okoyomde ndinem Abasi esịt. Ke ini n̄wan oro ke usụn̄ owụtde mbufiọk okowụtde enye nte ke edisio usiene ye ebe esie, Nabal, edisụn̄ọ ke ndidue isop iyịp, David ama ọdọhọ ete: “Ekọm Jehovah Abasi Israel, emi ọdọn̄de fi, ete edisobo ye ami mfịn emi: ẹnyụn̄ ẹkọm eti ibuot fo, ẹnyụn̄ ẹkọm fi emi akpande mi, ete n̄kûdue isop iyịp, n̄kûnyụn̄ nda ubọk mi nnyan̄a idemmi mfịn emi.” David ama okop inemesịt nte ke Abasi ama ada Abigail ndikpan enye okûnam akwa ndudue.—1 Samuel 25:9-35.

Ke psalm kiet, David okobụp ete: “Anie ekeme ndidiọn̄ọ ndudue esiemmọ?” (Psalm 19:12) Ukem nte enye, ekeme ndidi nnyịn ididiọn̄ọke ndudue nnyịn ibọhọke owo osio mmọ owụt nnyịn. Ke mme idaha efen ndiọi utịp ẹsinyịk nnyịn ndifiọk nte ke ima inam ndudue, inam se mîkowụtke eti ibuot, m̀mê se mîkowụtke mfọnido.

Ntak Idụhe Ndiduọk Idotenyịn

Okposụkedi kpukpru nnyịn isinamde mme ndudue, emi ikpedịghe ntak ndiduọk idotenyịn. Owo isụn̄utom idụt oro Edward John Phelps ama etịn̄ ete: “Owo emi mînamke ndudue awak ndidi isinamke n̄kpọ ndomokiet.” Ndien James Christian mbet ama ọdọhọ ete: “Kpukpru nnyịn idedue ke ediwak n̄kpọ.” (James 3:2) Nte eyen eyekpep ndisan̄a isan̄ ye unana enye ndiduọ tutu amama? Baba, koro eyen ekpep n̄kpọ oto mme ndudue ndien akaiso ndisịn ukeme tutu enye ekeme ndinam ọfọn.

Man idu uwem oro adade ukem ukem, oyom nnyịn ikpep n̄kpọ ito mme ndudue nnyịn ye eke mbon en̄wen. Sia Bible etịn̄de aban̄a mme ifiọk n̄kpọntịbe mme owo oro mme idaha mmọ ekemede ndibiet eke nnyịn, ẹkeme ndin̄wam nnyịn ndifep ndinam mme ukem ndudue oro mmọ ẹkenamde. Nso, ndien, ke nnyịn ikeme ndikpep nto mme ndudue mmọ?

Nsụhọdeidem Edi Akpan Edu

Ukpepn̄kpọ kiet edi nte ke Abasi ibiomke kpukpru mbon oro ẹnamde ndudue ikpe edi ekpe ikpe n̄kukụre ye mbon oro ẹsịnde ndinen̄ede mmọ edieke usụn̄ odude. Edidem Saul eke Israel ama etre ndikop item Jehovah kaban̄a edisobo mbon Amalek. Ke ini prọfet Samuel okosobode ye enye, Saul ke akpa ama ada mme n̄kpọ mfefere mfefere ndien ekem odomo ndiduọhọ mbon en̄wen. Enye ekenen̄ede ekere aban̄a esuene oro enye edidiade ke iso ikọt esie akan ndinen̄ede se ikakwan̄ade. Ntre, ‘Jehovah ama esịn enye nte edidem.’—1 Samuel 15:20-23, 30.

Okposụkedi David, andida itie Saul, akanamde ikpọ ndudue, ẹma efen enye koro enye ama osụhọde idem ọbọ item ye ntụnọ. Nsụhọdeidem David okonụk enye ndikpan̄ utọn̄ nnọ mme ikọ Abigail. Udịmekọn̄ esie ama eben̄e idem ọnọ en̄wan. Edi, ke iso udịmekọn̄ esie, David ama onyịme ete ke imọ ima inam ibumede ibumede ubiere. Ke ofụri uwem esie, utọ nsụhọdeidem oro ama an̄wam David ndiyom edifen nnyụn̄ nnen̄ede ikpat isan̄ esie.

Nsụhọdeidem n̄kọ esinụk mme asan̄autom Jehovah ndinen̄ede mme ikọ unana n̄kọkibuot. Ke ini ikpe ke Sanhedrin, akwa oku ama ọnọ uyo ete ẹyịbi Paul ufia. Ke iyatesịt apostle oro ama ọbọrọ ete: “Abasi eyeyịbi fi, emi ebietde ibibene emi ẹyetde ndom.” (Utom 23:3) Ekeme ndidi ke ntak ekenyenede mfịna ke enyịn, Paul ikọfiọkke owo emi enye eketịn̄de ikọ ọnọ tutu ke mbon oro ẹkedude ẹma ẹkebụp ẹte: “Nte afo esuene akwa oku Abasi?” Do, Paul ama ọsọsọp okụt ndudue esie, ọdọhọde ete: “Nditọete, mfiọkke nte ke enye edi akwa oku; koro ẹwetde ẹte, Kûtịn̄ idiọk ikọ udian andikara mbio obio mbufo.” (Utom 23:4, 5; Exodus 22:28) Ih, Paul ke nsụhọdeidem ama onyịme ndudue esie.

Mmọ Ẹma Ẹnyịme Mme Ndudue

Bible owụt n̄ko nte ke ndusụk owo ẹma ẹkpụhọde idiọk usụn̄ ukere n̄kpọ mmọ. Ke uwụtn̄kpọ, kere ban̄a Asaph, andiwet psalm. Ke ntak eketiede nte mme oburobụt owo ẹkụt mfọnọn̄kpọ, enye ama ọdọhọ ete: “Mmanam esịt mi asana ikpîkpu ikpîkpu.” Edi enyịn ama edin̄wan̄a Asaph ke ini enye akakade ufọk Jehovah onyụn̄ eketie ekere aban̄a mme ufọn utuakibuot akpanikọ. Akan oro, enye ama enyịme ndudue esie ke Psalm 73.

Jonah n̄ko ama ayak ukwan̄ ekikere ofụk nte enye ekesede mme n̄kpọ. Ke ama ọkọkwọrọ ikọ ke Nineveh ama, enye ekekere aban̄a unen idemesie utu ke edinyan̄a mme andidụn̄ obio oro. Jonah ikenemke esịt ke ini Jehovah mîkọnọhọ mbon Nineveh ufen kpa ye oro mmọ ẹma ẹkekabade esịt, edi Abasi ama enen̄ede enye. Jonah ama edikụt nte ke usụn̄ oro imọ ikesede n̄kpọ ama akwan̄a, koro n̄wed Bible oro ekerede enyịn̄ esie ke edinam akpanikọ ewet aban̄a mme ndudue esie.—Jonah 3:10–4:11.

Ke ekerede ke ukwan̄ usụn̄ nte ke Jehovah Abasi, idịghe Satan kpa Devil, ekedi ntak ndutụhọ esie, Job ama odomo ndiwụt nte ke imọ ikodotke ndibọ ufen oro imọ ikọbọde. Enye ikenyeneke ifiọk iban̄a akwa eneni oro okodude: Nte mme asan̄autom Abasi ẹyenam akpanikọ ẹnọ enye ke idak udomo? (Job 1:9-12) Ke Elihu ndien ekem Jehovah ẹma ẹken̄wam Job ndikụt ndudue esie, enye ama onyịme ete: “Mmọdo n̄ketịn̄de se mmetịmke [mfiọk] . . . Mmọdo nsuade idemmi, nnyụn̄ ntiede ke obu ye ntọn̄ ntua n̄kpọfiọk.”—Job 42:3, 6.

Ndinyịme mme ndudue an̄wam nnyịn ndimụm eti itie ebuana ye Abasi n̄kama. Nte mme uwụtn̄kpọ ẹmi ẹnemede mi ẹwụtde, enye idibiomke nnyịn ikpe kaban̄a mme ndudue nnyịn edieke nnyịn inyịmede mmọ inyụn̄ inamde se nnyịn ikemede ndinen̄ede ukwan̄ ekikere, mme ikọ unana n̄kọkibuot, m̀mê mme ntịme ntịme edinam. Didie ke ikeme ndida ifiọk emi nnam n̄kpọ?

Ndinam N̄kpọ Mban̄a Mme Ndudue Nnyịn

Ndinyịme ndudue ke nsụhọdeidem nnyụn̄ nnam n̄kpọ mban̄a enye ekeme ndisọn̄ọ mbọbọ ubon. Ke uwụtn̄kpọ, ekeme ndidi ke ntak mmemidem m̀mê iyatesịt, ete m̀mê eka ekeme nditụnọ eyen esie ke nsọn̄ido. Nditre ndinen̄ede ndudue emi ekeme ndinyene idiọk utịp. Nte ekemde, apostle Paul ama ewet ete: “Mme ete, ẹkûfiomo nditọ mbufo; ẹdi ẹkama mmọ ke ntụnọ ye item Ọbọn̄.”—Ephesus 6:4.

Uyen Christian oro ekerede Paul ama eti inem inem ete: “Kpukpru ini Papa ama esikpe ubọk edieke enye ekekerede ke ima inam n̄kpọ ibe ubọk. Oro ama an̄wam mi ndikpono enye.” Mme eyeyom n̄kpeubọk ke akpan idaha enyeoro edi n̄kpọ oro oyomde ọkpọkpọ ubiere. Edi, oyom n̄kpeubọk asan̄a ye ukeme esịt akpanikọ oro ẹsịnde ndifep mme ukem ndudue oro ke ini iso.

Nso edieke ebe m̀mê n̄wan anamde ndudue oro ọnọde ubiak? Ndinyịme oro in̄wan̄în̄wan̄, n̄kpeubọk oro otode esịt, ye edu edifen ẹyen̄wam ke ndimụm ima ima itie ebuana mmọ n̄kama. (Ephesus 5:33; Colossae 3:13) Jesús, owo Spain emi esikopde ọkpọsọn̄ iyatesịt, emi odude ke iduọkisua 50 esie, ikohokede idem ikaha ndikpe n̄wan esie, Albina ubọk. N̄wan esie ọkọdọhọ ete, “Nnyịn imenyene edu edikpe ubọk ke ini iduede kiet eken. Emi an̄wam nnyịn ndinam n̄kpọ ye kiet eken ke ima.”

Ke Ini Ebiowo Anamde Ndudue

Ndinyịme ndudue nnyụn̄ nnam mme n̄kpeubọk esịt akpanikọ n̄ko eyen̄wam mbiowo Christian ndinam utom ọtọkiet ke n̄kemuyo nnyụn̄ ‘n̄kpono kiet eken.’ (Rome 12:10) Ebiowo ekeme ndimen̄e ndinyịme ndudue koro enye okopde ndịk nte ke emi eyesụhọde itie odudu esie ke esop. Nte ededi, ndidomo ndikụt unen nnọ idem, ndifụmi, m̀mê ndise ndudue oro ke ekpri n̄kpọ enen̄ede ekeme ndinam mmọ en̄wen ẹtre ndinyene mbuọtidem ke itie usenyịn esie. Eyenete oro ọkọride osịm ọyọhọ idaha emi ke nsụhọdeidem ekpede ubọk, ndusụk ke ntak ndusụk ikọ unana n̄kọkibuot, esibọ ukpono oto mbon en̄wen.

Fernando, ebiowo ke Spain, eti ini kiet emi esenyịn circuit kiet ekenịmde mbono ye akwa otu mbiowo eketịn̄de ikọ emi mînenke kaban̄a usụn̄ nte ẹkpenịmde mbonoesop. Ke ini eyenete kiet ke usụn̄ owụtde ukpono ekenen̄erede se enye eketịn̄de, esenyịn circuit oro ama ọsọsọp enyịme ete ke imọ ima inam ndudue. Fernando eti ete: “Ke ini n̄kokụtde nte enye enyịmede ndudue esie ke iso kpukpru mbiowo oro, emi ama enen̄ede otụk mi ke idem. Mma n̄wụt ukpono nnọ enye n̄kan ke ini enye ekekpede ubọk okụre. Uwụtn̄kpọ esie ama ekpep mi adan̄a nte edide akpan n̄kpọ ndidiọn̄ọ mme ndudue mi.”

Sọp Ndinyịme Ndudue

Ẹsiwak ndikop n̄kpeubọk, akpan akpan edieke ẹnamde enye usọp usọp. Ke akpanikọ, adan̄a nte nnyịn isọpde inyịme ndudue ntre ke ọfọn akan. Ke ndinam an̄wan̄a: Ke October 31, 1992, Pope John Paul II ama onyịme ete ke Ukara Ufịk ama anam n̄kpọ ke “ukwan̄ usụn̄” ke isua 360 ẹmi ẹkebede ke ndinọ Galileo ufen ke ntak emi ọkọdọhọde ete ke ererimbot idịghe ufọt ekondo. Edi, ndikesịk n̄kpeubọk nnịm ke utọ anyanini oro anam enye etie nte osụhọde ufọn oro enye enyenede.

Ukem oro edi akpanikọ ke ọkpọkpọ itie ebuana. N̄kpeubọk oro ẹnamde usọp usọp ekeme ndikọk unan oro idiọk ikọ m̀mê edinam ọnọde. Jesus ama akpak nnyịn ete ikûbiat ini ndinam emem, ọdọhọde ete: “Edieke adade enọ fo edi ke itie uwa, onyụn̄ etide do ete, eyenete fo enyene ikọ ye afo, kpọn̄ enọ fo do ke iso itieuwa, ka kebemiso nam emem ye eyenete fo, ndien di diwa enọ fo.” (Matthew 5:23, 24) Ediwak ini, ndifiak ndu ke emem n̄kukụre oyom ndinyịme nte ke ima inam n̄kpọ ke ukwan̄ usụn̄ inyụn̄ iben̄e edifen nnọ. Nte nnyịn ibetde ebịghi akan mbemiso inamde emi, ntre ke enye akabade edi ọkpọsọn̄ n̄kpọ akan.

Kop Inemesịt Ndinyịme Mme Ndudue

Nte mme uwụtn̄kpọ Saul ye David ẹwụtde, usụn̄ nte nnyịn inamde n̄kpọ iban̄a mme ndudue nnyịn ekeme nditụk uwem nnyịn. Saul ke nsọn̄ibuot ama esịn item, ndien mme ndudue esie ẹma ẹtọt, ke akpatre adade okosụn̄ọ ke enye ndikpa ke iyatesịt Abasi. Nte ededi, kpa ye mme ndudue ye idiọkn̄kpọ David, enye ke editua n̄kpọfiọk ama enyịme edinen̄ede onyụn̄ akaiso anam akpanikọ ọnọ Jehovah. (Men Psalm 32:3-5 domo.) Nte oro idịghe udọn̄ nnyịn?

N̄kponn̄kan utịp oro odude ke ndinyịme nnyụn̄ nnen̄ede ndudue m̀mê nditua n̄kpọfiọk ke idiọkn̄kpọ edi edifiọk nte ke Abasi ama efen enye. David ọkọdọhọ ete: “Ọfọn ọnọ owo eke . . . efụkde ndudue esie. Ọfọn ọnọ owo eke Jehovah mîbatke mme ukwan̄n̄kpọ inọ enye.” (Psalm 32:1, 2) Didie ke owụt ọniọn̄ ntem, ndien, ndinyịme ndudue!

[Ndise ke page 29]

Nte eyen eyekpep ndisan̄a isan̄ ye unana enye ndiduọ tutu amama?