Jehovah Emekpeme Ikọt Esie ke Hungary
HUNGARY, emi odude ke ufọt ufọt Europe, esiwak ndinyene nnyen̄e ke mbụk. Mme andidụn̄ do ẹmebọ ufen idiọk idiọk, kpa ye oro akpa andikara mmọ, Stephen, ama akayak mmọ ọnọ Edisana Mary onyụn̄ enyịkde mmọ ndikabade ndi mme inua-okot Christian ke 1001.
Ke ediwak isua ikie ediwak ekọn̄ esịt obio oro akanamde ediwak idụt ẹkan enye ediwak ini ama anam idem emem Hungary. Ẹma ẹsobo kpukpru mbio obio ẹfep ke ini en̄wan ẹmi, ke ukperedem isenowo ẹkedida itie mmọ. Ntem, mme andidụn̄ do ẹma ẹkabade ẹdi mbuaha owo ẹtode ediwak idụt. Ke n̄kan̄ ido ukpono, ekpere ndidi mbahade iba ke itie ita eke mme andidụn̄ ẹsụk ẹdi mbon Catholic, okposụkedi Edikpụhọde Ido Ukpono oro akatarade ke ndusụk ikpehe ke ukperedem.
Ekpri Ntọn̄ọ
Ekedi ke 1908 ke ẹketọ n̄kpasịp akpanikọ Bible ke akpa ini ke Hungary. N̄wan kiet emi ekekpepde akpanikọ oto Nditọ Ukpepn̄kpọ Bible, nte ẹkesidiọn̄ọde Mme Ntiense Jehovah ini oro, akanam emi. Ke ntak ukwọrọikọ esie, ediwak owo ẹma ẹnyene udọn̄ ke eti mbụk. Ikebịghike ke oro ebede iren iba ẹmi ẹketode United States ẹnyọn̄ ẹka Hungary ẹma ẹsuan eti mbụk uyọhọ-ini nte mme colporteur. Akpanikọ ama asuana sụn̄sun̄ edi enyene iwụk, ndien ẹma ẹwụk ukwak umịn̄n̄wed ke Kolozsvár.
Ẹkebọ akpa ibatutom oro ẹkemede ndiberi edem ke 1922, ke ini Nditọ Ukpepn̄kpọ Bible 67 ẹtode obio duop ẹkedụkde Editi n̄kpa Christ. Utom unọ ikọ ntiense mmọ ama enyene odudu usọp usọp, osụn̄ọde ke ubiọn̄ọ sia mme ọkwọrọ ederi ẹkenyịkde ukara ye mme ọkọmbụk nditre utom ukwọrọikọ emi.
En̄wan Ọsọn̄ Ubọk
Ke 1928, Zoltán Nyisztor, oku Catholic ama osio ekpri n̄wed ẹkekotde Millennialist Bible Students. Ke esịt esie enye ama ọsọn̄ọ etịn̄ aban̄a Nditọ Ukpepn̄kpọ Bible ete: “Mmọ ẹdiọk ẹkan mme ọbọ ukara oro ẹn̄wanade ye n̄kpọekọn̄, koro mmọemi ẹtụn mme ikpîkpu owo usụn̄ ke ndimen Bible mfụhọ ke iso. Mme Bodisi Ukara Idụt Hungary ke ẹtịn̄ enyịn ẹse utom mmọ ifịk ifịk.”
Ke ini oro enyene-ifịk eyenete kiet emi ekerede Josef Kiss ama aka ekese mme esop. Mbonekọn̄ ẹma ẹtiene enye ndịbe ndịbe. Ke 1931, enye okodu ke ufọk eyenete kiet ke ini bodisi ẹkebiọn̄ọrede ke mbuari ẹnyụn̄ ẹwụk enye ẹte ọkpọn̄ do ye unana ubiatini. Nte Brọda Kiss ọkọtọn̄ọde nditan̄ n̄kpoduoho esie, owo ekọn̄ kiet ama atuak enye ke etak ikan̄ esie onyụn̄ esịn enye ndịk ke idem ete: “Sọp idem, mîdịghe ntre nyewot fi!” Brọda Kiss ama atuak inua imam onyụn̄ ọdọhọ ete: “Do ami nyesịm ufọk ke mîbịghike,” etịn̄de aban̄a idotenyịn esie eke heaven nte Christian oro ẹyetde aran.
Mbonekọn̄ oro ẹma ẹtiene Brọda Kiss ẹkesịm tren. Ẹkedori enyịn enye ndisịm ke esop ke Debrecen ke June 20, 1931 edi enye ikosịmke do. Nditọete ẹma ẹsịm ubiere nte ke mme asua esie ẹma ẹwot enye, nte ke enye ke akpanikọ ama “ọnyọn̄ ufọk” aka ndibọ utịp esie eke heaven. Okposụkedi ẹketrede utom esie, tutu amama ukara ikekemeke ndinịme un̄wana akpanikọ.
Ẹkesiwak ndida ikike nnam n̄kpọ man ẹnọ ikọ ntiense. Ke uwụtn̄kpọ, ke ufọt iduọk isua 1930, eyenete kiet ama akpa ke Tiszakarád. Ẹkekeme ndinịm edinam ubụkowo n̄kukụre ke ikpọ owo ukara ẹnọde unyịme. Ẹkenọ nditọete minit kiet kpọt ndibọn̄ akam ye minit kiet ndikwọ ikwọ. Mbonekọn̄ oro ẹkedide edinam ubụkowo oro ye ikan̄ ye ofụt, ẹkedi man ẹkụt ẹte ke ẹnam ewụhọ emi. Ediwak mbio obio ẹma ẹdi koro mmọ ẹkenyenede udọn̄ ndikụt nte ẹdinịmde edinam ubụkowo emi.
Eyenete kiet ama ada ke itie ekebe okpo onyụn̄ ọbọn̄ akam ke ubak hour edi ke utọ usụn̄ oro mme owo ẹkedọhọde ete ke akananam mmimọ ikopke n̄kpọ ndomokiet eke ebietde emi. Mmọ ẹkedọhọ ete, “Idem edieke oku itiokiet ẹkpenịmde edinam ubụkowo emi, enye ikpotụkke owo ke idem ntre.” Ekem eyenete eren kiet oro enyenede inem inem uyo ama ọtọn̄ọ ndida usụn̄ ke ndikwọ ikwọ, edi owo ekọn̄ kiet ama ọnọ uyo ete enye odop. Mme bodisi ke ukperedem ẹma ẹtịn̄ ẹte, ke okposụkedi mîkenemke mmimọ ke idem, mmimọ ikekemeke ndibiọn̄ọ akam emi.
Nte ubiọn̄ọ akakade iso, Lajos Szabó, oku Ufọkabasi Reformed, ama ewet se itienede emi ke ekpri n̄wed esie eke 1935 oro Antichrist by the River Tisza ete: “Ekedi edida n̄kari mbufiọk ntịn̄ ekikere ukpụhọ ukara nsịn ke ekikere mme owo ke enyịn̄ ido ukpono . . . Marx ama emen uduot Christ esịne . . . Asua Christ emi esịnede ididuot ọfọn̄ ama odu mi ye Mme Ntiense Jehovah.”
Mme Isua Ẹmi Ikodude ke Idak Ukpan
Ke 1939 ẹma ẹdori ukpan ke utom Mme Ntiense Jehovah ofụri ofụri. Ẹkekot enye edinam oro “ọbiọn̄ọde ido ukpono ye n̄kaowo.” Mbon Adventist, Baptist, Evangelical, ye Presbyterian ẹma ẹsion̄o n̄kpri n̄wed ndida mbiọn̄ọ Mme Ntiense. Edi Jehovah ikọkpọn̄ke mme asan̄autom esie, ndien Mme Ntiense ke mme idụt efen ẹma ẹse ẹban̄a mmọ. Ke adianade do, ikọt Abasi ke Hungary ẹma ẹnyene ediwak ọnọ-nsịnudọn̄ ifiọkutom.
Ke uwụtn̄kpọ, ke ini eyenete kiet ekemende ọyọhọ ekpat magazine nnyịn oto Czechoslovakia edi, mme ekpeme n̄kpọmbet ẹma ẹbụp ẹte: “Nso isịne ke ekpat fo?” Eyenete emi ke akpanikọ ama ọbọrọ ete: “Mme Enyọn̄-Ukpeme.” Ke emi owo emi ama ada ubọk anam idiọn̄ọ nte n̄kpọ eke owụtde ke ibuot eyenete emi ifọnke, ndien ayak enye akaiso ke isan̄ esie. Ntem, udia eke spirit oro ama edibehe ke ifụre ke Hungary.
Edi, mfịna iketreke. Ẹma ẹmụm ekese nditọete ẹnyụn̄ ẹnịm ke ukat ke nsio nsio ikpehe ini. Ekem ẹma ẹnọ san̄asan̄a otu mme anam ndụn̄ọde ndise mban̄a edinọ Mme Ntiense Jehovah ufen. Ke 1942, ẹma ẹtan̄ irenowo, iban, ye nditọwọn̄ ẹbok ẹnyụn̄ ẹdọn̄ ke mme itie ubọk ufene ye mme ufọkn̄wed mme Jew oro owo mîdụkke n̄wed aba. Ke ẹma ẹketụhọde ke ọfiọn̄ iba, ẹma ẹkpe ikpe mmọ ẹnyụn̄ ẹbiom mmọ ikpe. Ẹma ẹnọ ndusụk ẹka n̄kpọkọbi nsinsi; mmọ eken ẹma ẹka n̄kpọkọbi ọtọn̄ọde ke isua 2 osịm 15. Ẹma ẹbiom nditọete irenowo ita ẹmi—Dénes Faluvégi, András Bartha, ye János Konrád—ikpe n̄kpa ke ndiyeyịri n̄wot, edi ẹma ẹkpụhọde ubiereikpe oro ke ukperedem ẹsịn ke n̄kpọkọbi nsinsi. Ekem, ẹma ẹmen nditọete 160 ẹka itienna n̄kpa ke Bor. Ke ẹma ẹkebe adan̄a obio, ẹma ẹdọhọ ke mmọ idifiakke aba inyọn̄ ye uwem tutu amama. Ke otu mme Jew 6,000 oro ẹkebịnde ẹfep ke obio ẹda ẹka itienna oro, n̄kpasịp 83 ẹkesụhọ ye uwem. Nte ededi, kpukpru Mme Ntiense ẹma ẹfiak ẹnyọn̄, ke mîbọhọke owo inan̄.
Ẹma ẹwot ndusụk Mme Ntiense Jehovah n̄ko. Ke ekperede utịt utịt Ekọn̄ Ererimbot II, mbon Nazi ẹma ẹwot ata ediwak nditọete. Ẹma ẹtop Bertalan Szabó, János Zsondor, ye Antal Hónis ẹwot, ẹnyụn̄ ẹyịri Lajos Deli ẹwot.—Matthew 24:9.
Eti Ukpụhọde Edi ke Ibio Ini Kpọt
Ke ọyọhọ ekọn̄ ererimbot iba ama okokụre, mme n̄kpọ ẹma ẹfiak ẹkpụhọde. Ntan̄ndian ukara ama ọn̄wọn̄ọ ndinọ mme owo unen. Nditọete oro ẹketode mme itienna ẹfiak ẹnyọn̄ ẹdi ẹma ẹtọn̄ọ ndikwọrọ ikọ nnyụn̄ ntịm mme esop usọp usọp. Mmọ ẹkekere ẹte ke Jehovah ama ọnọ mmimọ ifụre man mmimọ ikpekeme nditọrọ akwa enyịn̄ esie, idịghe man mmimọ ikọ inyene obụkidem. Etisịm utịt 1945, mme ọsọn̄idem asuanetop Obio Ubọn̄ 590 ẹkedu. Ke 1947 ẹma ẹdep ufọk ndida nnam utom nte ọfis n̄kọk itieutom Watch Tower Society, ẹma ẹnyụn̄ ẹnịm akpa mbono ofụri idụt, ke ufọkmbono mbre mbuba. Mme andidụk ẹkedi 1,200, ndien itieutom tren idụt Hungary ama akam osio mbahade 50 eke ikie ke okụk ukpeusụn̄ ọnọ mbon oro ẹkenamde isan̄ ẹka mbono oro.
Nte ededi, ifụre oro ikebịghike. Usọp usọp, N̄ka Ukara Communist ẹma ẹbọ ukara, ndien ukara ama okpụhọde. N̄kọri ikọt Jehovah ama odụri ntịn̄enyịn obufa ukara emi, koro mmọ ẹma ẹkọri ọtọn̄ọde ke mme asuanetop 1,253 ke 1947 ẹsịm 2,307 ke 1950. Ke isua oro ikpọ owo ukara ẹma ẹtọn̄ọ ndinịm mme n̄kpọ ubiọn̄ọ ke usụn̄ utom ukwọrọikọ. Ẹma ẹyom ẹnyene n̄wed unyịme ndikwọrọ ikọ, edi ukara ama esịn ndinọ, ndien Mbon Ukpeme Idụt ẹma ẹsimia mbon oro ẹkesịnde n̄wed ẹyom emi. Mme ibuotikọ n̄wedmbụk n̄kpọntịbe ẹma ẹkaiso ndinọ nsunsu ntọt mban̄a Mme Ntiense nte ‘mme isụn̄utom mbon oro ẹyomde ndibọ ukara.’ Nte enemde, mbemiso n̄ka Communist akadade ukara, ẹma ẹsịn Mme Ntiense ke ufọk-n̄kpọkọbi ẹdoride mmọ ikọ nte ‘mme andida nnọ n̄ka Communist mme Jew.’
N̄kpọndịk Ọtọn̄ọ
Ke November 13, 1950, ẹma ẹmụm esenyịn n̄kọk itieutom ye akabade n̄wed (nditọete iba oro ẹkebiomde ikpe n̄kpa ke akpa), ọkọrọ ye esenyịn akpa circuit do. Ẹkeda mmọ ẹka idiọk ufọk-n̄kpọkọbi idakisọn̄ ke ọyọhọ ufọk 60 ke Efak Andrássy ke Budapest, man “ẹkesụk ide.” Ikpe mmọ akada itie ke February 2 ke isua oro eketienede. Ẹma ẹbiere n̄kpọkọbi isua duop ẹnọ esenyịn n̄kọk itieutom oro, akabade n̄wed isua usụkkiet, ndien esenyịn circuit isua itiaita. Ẹma ẹbụme inyene oro ofụri owo ita ẹmi ẹkenyenede. Ke ini ikpe emi, ẹma ẹnọ mme esenyịn esop inan̄ efen efen ubiomikpe n̄kpọkọbi ọtọn̄ọde ke isua ition osịm itiokiet ke mme edori ikọ edidomo ndibọ ukara.
Ẹkesịn nditọete ẹmi ke ufọk-n̄kpọkọbi emi enyenede ọkpọsọn̄ ukpeme, ke ebiet emi mmọ mîkekemeke ndibọ mme leta, ekwo, m̀mê ndinyene isenowo. Mme ubon mmọ ikokopke etop ndomokiet iban̄a mmọ. Mme andikpeme ikekemeke-keme ndisiak idem enyịn̄ mmọ. Man ẹdiọn̄ọ mmọ, owo mmọ kiet kiet ama ọkọn̄ọ idiọn̄ọ ẹdade eto ẹnam ke itọn̄ ye nọmba ẹwetde ke enye. Idiọn̄ọ ama akam odu ke ibibene emi okokotde: “Ẹkûkpekpeme mbon n̄kpọkọbi ẹmi ikpọn̄; ẹsua mmọ.”
Mme Ntiense ẹma ẹnam utom ke ndịbe, edi utom ukwọrọikọ iketreke. Mme Ntiense en̄wen ẹma ẹkaiso ndinam utom ke itieutom mbon oro ẹkekọbide do. Nte ini akade ẹma ẹmụm mbon oro ẹkedade itie utom mmọ do. Ke isua 1953, ẹma ẹbiom se ibede nditọete 500 ikpe ẹnyụn̄ ẹnọ ẹka ufọk-n̄kpọkọbi, edi owo ikekemeke ndikọbi eti mbụk ke n̄kpọkọbi. Sụk ibat ibat nditọete ẹkenịm mme etabi etabi un̄wọn̄ọ mbon ukpeme oro ke akpanikọ ẹnyụn̄ ẹkan̄ mbuọtidem.
Nyayama Idotenyịn
Ke ini etuep eke 1956, mme owo ẹma ẹtọn̄ọ ndin̄wana ye ukara. Udịmekọn̄ Soviet ama efịk edinam ukpụhọ ukara onịm, ndien N̄ka Ukara Communist ama afiak ada ukara.
Ẹma ẹsana kpukpru Mme Ntiense oro ẹkekọbide ẹyak, edi ekem ẹma ẹfiak ẹnọ ibat ibat nditọete oro ẹketịmde ẹdiọn̄ọ ẹfiak ẹka ufọk-n̄kpọkọbi man ẹkekaiso ke n̄kpọkọbi mmọ, okposụkedi owo mîkobiomke mbufa owo efen ikpe. Ke akpatre, ke 1964, idaha ama ọtọn̄ọ ndikpụhọde. Mme andikara ikanamke n̄kpọ ndomokiet aba ndibiọn̄ọ mme edinam ubụkowo ye udian ndọ. Ẹma ẹnịm mme mbono circuit ke mme akai. Ke adan̄aemi ẹkesibiọn̄ọde ndusụk mmọemi, owo ikọnọhọ Mme Ntiense efen efen ẹka ufọk-n̄kpọkọbi.
Ke 1979 ẹma ẹyak nditọete oro ẹkesede enyịn ẹka mbono ke Vienna. Kpa ke isua oro n̄ko, mbon ukara ẹma ẹn̄wọn̄ọ ndinọ Mme Ntiense Jehovah unyịme nte ekemde ye ibet, edi isua duop ẹma ẹbe mbemiso emi akadade itie. Ke 1986 ẹma ẹnịm akpa mbono district, ke Youth Park eke Kamara Forest, ke unyịme mme andikara. Ẹma ẹkam ẹdian idiọn̄ọ, owụtde nte ke emi ekedi Mbono District “Edisana Emem” eke Mme Ntiense Jehovah. Ke isua oro eketienede ẹma ẹnịm Mbono “Edibuọt Idem ye Jehovah,” ndien ke 1988 nditọete ẹma ẹdara Mbono “Unenikpe Abasi.”
Ifụre ke Akpatre!
June 27, 1989, ekedi utịbe utịbe usen, koro adan̄aoro ke nditọete ẹkebọ n̄wed oro ọnọde Esop Ido Ukpono eke Mme Ntiense Jehovah ke Hungary an̄wan̄wa unyịme nte ekemde ye ibet. Ke July owo 9,477 ẹma ẹdụk Mbono District “Uten̄e Abasi” ke Ufọkmbono An̄wambre Obio Budapest. Kpa ukem ufọkmbono emi ke ẹkeda ẹnịm Mbono District “Edisana Usem” ke 1990, ndien ẹma ẹnịm mme mbono ke mme ikpọ obio ita efen ke Hungary.
Kemi ẹma ẹkedorode ukpan ẹfep ofụri ofụri, amaedi mmemmem n̄kpọ nditịm akpa mbono ofụri ererimbot. Kpa ye idiọk enyọn̄, ẹma ẹnịm enye ke Népstadion ke Budapest, emi owo 40,601 ẹkesopde idem ndidara ufiop ufiop ima nditọete. Mme andibuana ke Otu Ukara ẹma ẹdụk ẹnyụn̄ ẹsọn̄ọ mbuọtidem nditọete ye mme utịn̄ikọ mmọ, ẹma enyụn̄ ẹsion̄o mbufa n̄wed ye n̄kpri n̄wed ẹmi ẹnyenede ndiye uduot ke mbono emi.
Se Itịbede Mfịn
Ẹmịn̄ mme nsiondi Enyọn̄-Ukpeme ye Awake! mbon Hungary idahaemi ukem ini ye Ikọmbakara ye ke ukem ndiye uduot emi. Ke 1992 ẹma ẹtọn̄ọ ndimịn̄ Yearbook ke usem Hungary. Ibat mme asuanetop eti mbụk ama ọkọri usọp usọp ọtọn̄ọde ke 6,352 ke 1971 osịm 13,136 ke January 1993.
Mfịn, Mme Ntiense Jehovah ke Hungary ẹdara ifụre ido ukpono ẹnyụn̄ ẹkwọrọ ikọ ifụre ifụre ke ufọk ke ufọk. Mme esop 205 ẹdu, ndien owo 27,844 ẹkedụk Editi ke April 17, 1992. Tutu mme Ufọkmbono Obio Ubọn̄ oro ẹkemde ẹdu, mme esop ẹkaiso ndisop idem ke mme ufọkn̄wed, mme efembre obio, mme itieidụn̄ mbonekọn̄ oro ẹnade ukpọk, ye idem ke mme ọfis N̄ka Ukara Communist oro owo mîdụhe aba. Ke 1992, esop duop ẹma ẹyak Ufọkmbono Obio Ubọn̄ mmọ ẹnọ, ndien ke ẹbọbọp mme ufọkmbono en̄wen.
Ke kpukpru ukpụhọde ye edikpụhọ ukara emi, nditọete ẹma ẹsọn̄ọ ẹda ẹnam akpanikọ ke n̄kan̄ Jehovah Abasi ye Eyen esie, Jesus Christ, ndien ẹma ẹnyụn̄ ẹkaiso ndikwọrọ ikọ. Mme afanikọn̄ ini emi ikosoboke mmọ, koro Jehovah ekpemede ikọt esie ke Hungary.—Mme N̄ke 18:10.
[Ndise obio ke page 9]
(Ama oyom ndikụt nte enye enen̄erede etie, se n̄wed)
Vienna
AUSTRIA
Budapest
Debrecen
HUNGARY
ROMANIA
[Ndise ke page 10]
Ikọt Jehovah ẹsopde idem ke Budapest