Mbụk Bible Edi Nnennen Adan̄a Didie?
“NTỊN̄ akpanikọ, nsụhu nsu,” ntre ke andiwet Bible kiet ekewet ọnọ ẹsọk akparawa ufan esie. (1 Timothy 2:7) Mme utịn̄ikọ ntre ke mme leta oro Paul ekewetde ẹsidori n̄kpọ-ata ẹnọ mbon oro ẹsụkde Bible uyo.a Se ikande isua 1,900 ẹmebe tọn̄ọ nte Paul ekewet mme leta oro. Ke ofụri ini oro ebede, idụhe owo ndomokiet oro ekerede-kere onyụn̄ owụtde n̄kpasịp n̄kpọ kiet oro mînenke ke mme leta esie uforo uforo.
Luke, andiwet Bible, ama ekere n̄ko aban̄a ediwet se idide nnennen. Enye ama ewet mbụk uwem ye utom Jesus oro uwetn̄kpọ esie oro ẹkotde Utom Mme Apostle eketienede. Luke ekewet ete, ‘Mma ntọn̄ọ ke editọn̄ọ ntịm ntiene kpukpru n̄kpọ ke nde ke nde.’—Luke 1:3.
Mme Uyarade Ndiwụt Nte Edide Nnennen
Mbon oro ẹkesụkde Bible uyo ke ntọn̄ọ ntọn̄ọ ọyọhọ isua ikie-19 ẹma ẹneni ẹban̄a nte Luke, ewetmbụk enende. Akande oro, mmọ ẹkedọhọ ẹte ke mbụk oro ke Utom Mme Apostle edi se ẹketịbide-tịbi edi ke ufọt ufọt ọyọhọ isua ikie iba E.N. Ọdọkisọn̄ nyom n̄kpọeset owo Britain oro, Sir William Mitchell Ramsay, ekedi owo kiet oro okonịmde emi ke akpanikọ. Edi ke ama akanam ndụn̄ọde aban̄a mme enyịn̄ ye mme ebiet oro Luke akasiakde, enye ama ọdọhọ ete: “Mma ndidiọn̄ọ sụn̄sụn̄ nte ke mbụk oro ama owụt utịbe utịbe akpanikọ ke nsio nsio akpan n̄kpọ.”
Ke ini Ramsay ekewetde mme ikọ enyọn̄ emi, owo ikebiereke kan̄a eneni aban̄ade nte mbụk Luke ekedide nnennen. Emi ekenyene n̄kpọ ndinam ye obio Iconium, Lystra, ye Derbe ẹmi ẹkenyenede n̄kpetn̄kpet ebuana. Luke okowụt nte ke Iconium ekedi isio ye Lystra ye Derbe, etịn̄de aban̄a Lystra ye Derbe nte “mme obio Lycaonia.” (Utom 14:6) Edi, nte ndise obio oro ẹtienede mi owụtde, Lystra ama ekpere Iconium akan nte ekekperede Derbe. Ndusụk mme ewetmbụk eset ẹketịn̄ ẹban̄a Iconium nte ubak ikpehe Lycaonia; ntre, mbon nsụkuyo ẹma ẹfan̄a nte Luke mînamke ntre n̄ko.
Ekem, ke 1910, Ramsay ama ọfiọhọ n̄kpọ editi ke n̄wụre obio Iconium owụtde nte ke usem obio oro ekedi usem Phrygia inyụn̄ idịghe Lycaonia. Dr. Merrill Unger ọdọhọ ke n̄wed esie oro, Archaeology and the New Testament ete, “Ediwak uwetn̄kpọ efen ẹtode Iconium ye mbọhọ esie ẹsọn̄ọ akpanikọ oro nte ke ekeme nditịn̄ mban̄a obio oro nte mbon Phrygia ke ntak orụk.” Ke akpanikọ, Iconium eke eyo Paul ekedi mbon Phrygia ke ido edinam onyụn̄ okpụhọde ye “mme obio Lycaonia,” emi mme owo ẹkesemde “usem Lycaonia.”—Utom 14:6, 11.
Mbon oro ẹsụkde Bible uyo ẹneni n̄ko ẹban̄a Luke ndida ikọ oro “politarch” ndina nnọ mme andikara obio Thessalonica. (Utom 17:6, NW, ikọ idakisọn̄) Owo ikọdiọn̄ọke ikọ emi ke uwetn̄kpọ mbon Greek. Ekem ẹma ẹkụt adaha ke obio eset oro ekesịnede enyịn̄ mme andikara obio oro ẹketịn̄de ẹban̄a nte “politarch”—kpa nnennen ikọ oro Luke akadade. W. E. Vine anam an̄wan̄a ke Expository Dictionary of Old and New Testament Words esie ete, “Ẹmewụt nte Luke enende ke ndida ikọ oro.”
Isan̄ Mmọn̄ Luke
Nta mme awat inyan̄ ẹma ẹdụn̄ọde mbụk n̄wụre ubom oro ẹtịn̄de ke Utom Mme Apostle ibuot 27. Nte Luke etịn̄de, ọkpọsọn̄ oyobio emi otode edem edere ye edem usiahautịn emi ekperede ekpri isuo Cauda ama emen akamba ubom oro enye ye Paul ẹkedierede, ndien mme awat ubom oro ẹma ẹkop ndịk ẹban̄a ẹdika n̄kabak ke ntan ke mbenesụk edem edere Africa. (Utom 27:14, 17, NW, ikọ idakisọn̄) Ebede ke ifiọk uwat inyan̄, mmọ ẹma ẹn̄wana ẹwọn̄ọde ubom oro ẹkpọn̄ Africa ẹka usụn̄ n̄kan̄ edem usoputịn. Ọkpọsọn̄ oyobio oro ama akaiso ye unana edisụhọde, ndien ke akpatre ubom oro ama akadian ke isọn̄ ke isuo Malta, ke ẹma ẹkewat ke n̄kpọ nte kilomita 870 (itiat 540). Nta mme awat inyan̄ ẹbat ẹte ke akpada akamba ubom oro ọkpọsọn̄ oyobio abarade se ibede usen 13 ndiwat adan̄a anyan usụn̄ oro. Ibat mmọ ekem ye mbụk Luke, emi ọdọhọde ete ke ubom oro okowụre ke ọyọhọ usen 14. (Utom 27:27, 33, 39, 41) Ke ama okodụn̄ọde ofụri mbụk isan̄ mmọn̄ Luke ama, ata awat ubom mbuba oro, James Smith, ama osịm ubiere ete: “Edi mbụk oro aban̄ade ata n̄kpọntịbe, emi owo oro ewetde eketienede abuana ke idemesie . . . Idụhe owo oro mîdịghe awat inyan̄ emi ekpekemede ndiwet mbụk isan̄ mmọn̄ ke usụn̄ odude ke n̄kemuyo ntre ke kpukpru ikpehe esie, ibọhọke ama enen̄ede okụt ata edikokụt.”
Ke ntak se ẹdụn̄ọrede ẹkụt emi, utọ ndụn̄ọde oro, ndusụk mme ekpep ukpepn̄kpọ ido ukpono ẹnyịme ndida nnọ N̄wed Abasi Christian Usem Greek nte nnennen mbụk. Edi nso kaban̄a ntọn̄ọ ntọn̄ọ mbụk oro ẹkekụtde ke N̄wed Abasi Usem Hebrew? Ediwak mme ọkwọrọ ederi ẹnyịme akwaifiọk owo eke eyomfịn ẹnyụn̄ ẹdọhọ ke enye esịne n̄ke. Nte ededi, ẹma ẹwụt n̄ko nte ediwak mbụk Bible eke eset edide akpanikọ, anamde bụt anam mbon nsụkuyo. Kere, ke uwụtn̄kpọ, edikụt emi ẹkekụtde Obio Ukara Assyria oro ini kiet ẹkefrede enyịn ẹban̄a.
[Mme Ikọ idakisọn̄]
[Ndise obio ke page 3]
(Ama oyom ndikụt nte enye enen̄erede etie, se n̄wed)
PHRYGIA
LYCAONIA
Iconium
Lystra
Derbe
INYAN̄ MEDITERRANEAN
CYPRUS