Mme N̄kpọntịbe Ẹtode Isọn̄ Un̄wọn̄ọ

Gerasa—Ebiet Emi Mme Jew ye Greek Ẹkesobode

APOSTLE Paul ekewet ete ke “Jew ye Greek ikemeke ndidu” ke otu ata mfri Abraham. (Galatia 3:26-29) Ih, idụt emi owo otode m̀mê ido obio ikanamke n̄kpọ adan̄a nte unyịme Abasi akabuanade.

Mme ikọ oro ẹkeme nditie nte se idotde ye mme Christian oro ẹkesuanade ẹyọhọ ikpehe obio ukara Rome, utọ nte eke ikpehe obio ukara Galatia, emi mme Jew, mbon Greek, mbon Rome, ye mbon n̄kann̄kụk ẹkebuahade kiet. Edi nso kaban̄a mme ikpehe Israel ke idemesie, utọ nte Gilead?

Ikpehe oro odu ke edem usiahautịn Jordan, ke ufọt Inyan̄ Inụn̄ ye Inyan̄ Galilee. Ke n̄kpọ nte ufọt ufọt etịn̄e eti unaisọn̄ oro odude ke obot emi, Akpa Jabbok ewet osụhọde odụk Jordan. Foto enyọn̄ emi owụt ndusụk n̄wụre Gerasa emi otụkde owo esịt, emi idahaemi ẹkotde Jerash, emi odude ekpere enyọn̄ enyọn̄ Jabbok.

Usụn̄ urua eset ke ufọt mbon edem edere ye edem usụk ẹkotde “usụn̄ edidem” ama esịbe Gilead ebe. Ke ẹma ẹkekpọn̄ Haran, etie nte Jacob ye ubon esie ẹkesan̄a usụn̄ emi ẹka Jabbok. Enye ama an̄wana ye angel kiet onyụn̄ osobo ye Esau ke ekperede ebiet emi ẹkeyomde ndibọp Gerasa. (Genesis 31:17-25, 45-47; 32:22-30; 33:1-17) Nte ini akakade, nditọ Israel ẹma ẹdaha ke edem usụk ẹdọk ke usụn̄ edidem ke ini mmọ ẹkekade Isọn̄ Un̄wọn̄ọ. Esien iba ye ubak ẹma ẹnam idụn̄ ke edem edere ye edem usụk Jabbok ke usụn̄ urua oro.—Numbers 20:17; Deuteronomy 2:26, 27.

Ndi mbon Greek ẹma ẹnyene ebuana ke ikpehe emi, ndien ke edide ntre, didie? Ih, mmọ ẹma ẹnyene ebuana ke ini Akwa Alexander akakande ikpehe oro. Nte ido edide, enye akasiak Gerasa ọnọ n̄kani mbonekọn̄ esie. Sụn̄sụn̄, odudu mbon Greek ama akabade ọsọn̄ odudu. Obio-ukara duop ke edem usiahautịn Jordan ye Inyan̄ Galilee ẹma ẹdiana kiet ẹnam akwa obio oro ẹdiọn̄ọde nte Decapolis. Ekeme ndidi afo omokụt enyịn̄ oro ke Bible, emi ọtọtde ete ke “ata ediwak otuowo ẹto ke Galilee ye Decapolis ye Jerusalem ye Judea ye edem Jordan oko ẹsan̄a ye [Jesus].” Gerasa ekedi kiet ke otu ikpọ obio Decapolis.—Matthew 4:25.

‘Ekedi ubak uduak Alexander ndidọn̄ mbon Greek ke ofụri ikpehe obio ukara oro. Usụk Usụk Syria [esịnede Decapolis], akpan akpan, nte kiet ke otu akpan iwụk ebiet, ama enyene ata ediwak mbon Greek. Tutu osịm mfịn emi ikpehe ndomokiet ke edem usiahautịn ererimbot ikemeke ndiwụt utọ ediwak ye utọ enyene-ndịk n̄wụre Greek oro nte idụt edem usiahautịn Jordan. Mme obio Greek ẹma ẹwụt, enyọn̄ enyọn̄, ediwụk ofụri ibet ye ido edinam mbon Greek—ndiye temple mme abasi ye mme abasi-an̄wan Greek, mme efembre usịn̄ede idem, itie uyeremmọn̄ mbio obio, usọrọ mbre mbuba eke isua ke isua, ye ke ediwak idaha mme ufọkn̄wed ye ufọkn̄wed akwa ifiọkowo.’—Hellenism, emi Norman Bentwich ewetde.

Edieke afo akade ekese n̄wụre Gerasa, afo eyekụt akpakịp nsọn̄ọ odude aban̄a oro. Ke ekperede inuaotop edem usụk, ekara ekara itiembono, m̀mê an̄wa urua odu, emi ẹkemede ndikụt ke foto oro. Ekeme ndidi afo eyedu ke n̄kpaidem aban̄a mme itie uyeremmọn̄, temple, ufọkmbre, ye mme ufọk mbio obio, ẹmi mme efak oro ẹdade itiat ẹnam oro ẹwụkde mme adaha ẹyịride ediwak mmọ ọtọkiet. Ke ọwọrọde ọkpọn̄ obio, afo emekeme ndikụt n̄kpọ ẹdade ẹdiọn̄ọ ibat itiat m̀mê idiọn̄ọ ke mbenusụn̄ eset oro eyịride Gerasa ye mme obio Decapolis eken ye mme esụkmbehe Mediterranean.

Idem ke ini Rome ama akakan Gerasa ke 63 M.E.N., odudu mbon Greek okosụk ododu. Afo emekeme ndikere nte odudu emi akakarade mme Jew ẹmi ẹkedụn̄de ke Gerasa ye ke ikpehe oro. N̄wed oro Hellenism ọdọhọ ete: “Sụn̄sụn̄ edi ke akpanikọ mme Jew ẹma ẹtọn̄ọ ndida ekikere ido ukpono mbon oro ẹkekande mmọ ẹkụk, nnyụn̄ nse N̄wed Abasi ke idak odudu ekikere oro.”

Ke adan̄aemi etiede nte ke Jesus ikọkwọrọke ikọ ke obio oro, enye ama odụk ikpehe obio ukara Gerasa, emi ekemede ndidi ama osịm Inyan̄ Galilee. Enye ama ebịn demon osio eren kiet ke idem ke ikpehe ukara oro, anamde mmọ ẹkeduk otu edi. (Mark 5:1-17) Eyedi mme akpa mbet esie ẹma ẹkwọrọ ikọ ẹnọ mme Jew ke mme obio Decapolis, ndien ke 36 E.N. ebede, ẹma ẹkeme ndibuana eti mbụk ye mbon Greek ke Gerasa. Edide owo emi okonyịmede Ido Ukpono Christ ekedi ataata andinam ido ukpono mme Jew, owo Greek oro ẹdide Jew, m̀mê owo Greek, Abasi akpanikọ ama ekeme ndinyịme enye nte ubak mfri Abraham eke spirit.

[Ndise obio ke page 24]

(Ama oyom ndikụt nte enye enen̄erede etie, se n̄wed)

Dion

Gerasa (Jarash)

Philadelphia (Rabbah)

King’s Road

Salt Sea

Jerusalem

Jordan

Jabbok

Pella

Scythopolis (Beth-shean)

Gadara

Sea of Galilee

[Ebiet Ẹdade N̄kpọ Ẹto]

Ọkọn̄ọde ke n̄wed ndise obio oro Pictorial Archive (Near Eastern History) Est. ye Survey of Israel ẹwetde.

[Ndise ke page 24]

Foto emi odu ke akamba udomo ke 1992 Calendar of Jehovah’s Witnesses.

[Ebiet Ẹdade N̄kpọ Ẹto]

Pictorial Archive (Near Eastern History) Est.

[Ebiet Ẹdade Ndise Ẹto ke page 25]

Pictorial Archive (Near Eastern History) Est.